حسێن حەمە كەریم، ئەندازیاری كشتوكاڵە و بەڕێوەبەری گشتیی پێشووی باخداری و دارستان بووە لە وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی حكومەتی هەرێمی كوردستان، وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاویش بووە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (بەرنامە و پلان بۆ پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ لە هەرێمی كوردستاندا)، لەسەر پاشخانی ئەزموونێكی كەڵەكەبووی زانستی و پراكتیكی بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی بۆ پێشخستنی پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵ خستە ڕوو.

 

جێگەی خۆشحاڵییە هەموو پێكەوە لە هۆڵی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان، گفتوگۆ لەسەر پرسێكی زۆر گرنگ دەكەین، ئەویش پەرەپێدانی كەرتی كشتوكاڵە لە هەرێمی كوردستاندا.

كەرتی كشتوكاڵ یەكێكە لە كەرتە هەرە گرنگەكانی هەرێمی كوردستان و هەموو فاكتەرەكانی كشتوكاڵێكی بەهێز لە هەرێمی كوردستان هەیە، وەك: خاكی بەپیت و بەرەكەت، سەرچاوەی ئاو، كەشوهەوای لەبار، جووتیاری بەئەزموون و لێهاتوو، دەتوانرێت ئەم فاكتەرە بەهێزانە پێكەوە گرێ بدرێنەوە و دەكرێت كەرتی كشتوكاڵ بكرێت بە یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی داهات و سەرچاوەی سەرەكیی دۆزینەوەی هەلی كار لە هەرێمی كوردستاندا.

دەتوانین ئاماژە بەوە بكەین كە كەرتی كشتوكاڵ لە ساڵانی ڕابردوو بە هەردوو سامانی ئاژەڵی و ڕووەكییەوە پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، كە لێرەدا ئاماژەیان پێ دەكەم:

1- لە كەرتی سامانی ئاژەڵی: ئەم كەرتە كە دابەش دەبێت بۆ بەشەكانی «ئاژەڵ، پەلەوەر و ماسی» بەم جورە پێشكەوتنیان بەخۆیانەوە بینیوە:

- بەشی پەلەوەر هەنگاوی زۆر گەورە چووەتە پێشەوە، لە ئێستادا زۆر زیاتر لە پێداویستیی ناوخۆی خۆمان بەرهەمەكانی گۆشتی مریشك و هێلكە بەرهەم دەهێنرێت، لەم ساڵانەی دواییدا پڕۆژەی زۆر گەورەی پەلەوەر لە هەرێمی كوردستان ئەنجام دراون و ئێستا بەرهەمەكەی گەیشتووەتە ئەوەی هەم پێداویستیی ناوخۆ پڕ بكاتەوە، هەمیش بینێرینە دەرەوە.

- لە هەردوو بەشی ئاژەڵی و سامانی ماسی، لەم دوو بەشەشدا هەنگاوی زۆر باش چووینەتە پێشەوە، بەڵام هەتا ئێستا نزیكەی 50%ی پێداویستیی ناوخۆ پڕ دەكەنەوە و دەبێت بە ڕێگەی هاوردە ئەوی دیكەی دابین بكەین، بەڵام لە ئێستادا لە بەشی ئاژەڵداری كۆمەڵێك پڕۆژەی ستراتیژیی گەورە لە پارێزگاكانی هەرێم دەستیان پێ كراوە، كە دەكرێت بڵێین لە داهاتوودا ببنە فاكتەری سەرەكی لە پێشخستنی كەرتی ئاژەڵداری لە هەرێمی كوردستاندا.

2- بەشی ڕووەكی كە دەكرێت ئەمیش پۆلێن بكەین بۆ چەند بەشێك، وەك «بەشی دانەوێڵە و بەشی سەوزە» كە بەشێكی زۆری بەروبوومە كێڵگەییەكان دەگرێتەوە، وەك «خەیار، تەماتە، پیاز، كوولەكە، باینجان و.. هتد»، ئەم بەرهەمانە گەیشتوونەتە ئەو ئاستەی كە بۆ هەر چوار وەرزەی ساڵ پێداویستییەكانی ناوخۆ پڕ بكاتەوە، بەو مەرجەی هیچی لێ نەدرێتە بازاڕەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق، بەڵام لە وەرزی بەرهەمهێنانی بەروبوومەكاندا هەندێكی لێ دەنێردرێتە بازاڕەكانی دەرەوە، بۆیە لە وەرزەكانی دیكە ناچار دەبین هەندێ بەروبوومی سەوزە هاوردە بكەین.

- لە بەرهەمهێنانی میوەدا زۆرمان ماوە بگەینە ئەو ئاستەی پێداویستیی ناوخۆمان پڕ بكاتەوە. دەتوانم بڵێم تەنیا 25-30%ی پڕ دەكاتەوە، بەڵام لە كوردستاندا هەندێك جۆری میوەمان هەیە بە ڕاستی بوونەتە براند، وەك «هەنار، زەیتوون، سێو» كە بەرهەمی زەیتوون هەنگاوی زۆر باش چووەتە پێشەوە و دەكرێت لە داهاتوودا بۆ پیشەسازیی گەورە سوودی لێ وەربگیرێت.

 

ئاستەنگ و ئالنگارییەكانی كەرتی كشتوكاڵ

لەگەڵ ئەوەی وەك ئاماژەم پێ كرد هەنگاوی زۆر باش لە كەرتی كشتوكاڵ چووینەتە پێشەوە، بەڵام ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئالنگارییش بووینەتەوە كە لێرەدا پۆلینی دەكەم بۆ پێنج بەش:

 

كێشە ناوخۆییەكان

ئەو كێشە ناوخۆییانە ڕووبەڕووی كەرتی كشتوكاڵ دەبنەوە، بەشێكیان پەیوەندیی بە حكومەتەوە هەیە و بەشێكیشیان پەیوەندیی بە جووتیارانەوە هەیە، ئەوەی پەیوەندیی بە حكومەتەوە هەیە، ئەوەیە كە نەمانتوانیوە وەك پێویست پاڵپشتیی جووتیاران بكەین، لە هەموو جیهانیشدا دەبێت پاڵپشتی جووتیار بكرێت لە دابینكردنی پێداویستییە كشتوكاڵییەكان و هەروەها دۆزینەوەی بازاڕ بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمەكانیان. بەداخەوە لە پاش شەڕی تیرۆریستیانی داعش و دابەزینی نرخی نەوت و قەیرانی ئابووری لە هەرێمی كوردستان و بڕینی بەشە بووجەی هەرێم لەلایەن بەغداوە، پشتگیریی حكومەت بۆ جووتیاران زۆر زۆر كەم بووەتەوە، پێشتریش لە ساڵی 2013 كە من خۆم لە وەزارەتی كشتوكاڵ بووم، پشتگیریی حكومەت بۆ جووتیاران 7-10% تێنەدەپەڕی، یان هەندێك جار پێداویستییە كشتوكاڵییەكان لە كاتێكدا دابین دەكران، كە جووتیار سوودی لێ نەدەبینی. هەر بۆ نموونە جاری وا هەبووە پەینی كیمیاویی لە كاتێكدا دابەش كراوە كە وەرزی چاندن بەسەر چووە، بۆیە جووتیار ناچار بووە، یان بیفرۆشێتەوە، یان هەڵیبگرێت و وەرزێكی دیكە بەكاری بهێنێتەوە.

 

ئەو كێشانەی حكومەتی بەغدا دروستی دەكات

حكومەتی ئێستای عێراق كاتێك ڕێككەوتنی لەگەڵ ئیمزا دەكەین، خۆی ڕێز لە ئیمزاكەی خۆی ناگرێت و جێبەجێی ناكات، هەر بۆ نموونە لە ساڵی 2021 وەزیری كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕێككەوتنێكی 10 خاڵی لەگەڵ وەزارەتی كشتوكاڵی عێراقی ئیمزا كرد، سەبارەت‌ بە هەناردەكردنی بەرهەمەكانی كوردستان بۆ پارێزگاكانی عێراق، بەڵام ئەم ڕێككەوتنە وەك خۆی جێبەجێ نەكرا و زۆر جار ڕێگەیان دەگرت لەوەی بەرهەمەكانی كوردستان بگاتە بازاڕی پارێزگاكانی دیكەی عێراق، بەمەش زیانێكی زۆریان لە بەرهەمی جووتیارانی كوردستان دەدا.

 

 ئەو كێشانەی پەیوەندیی بە دەوڵەتانی دراوسێوە هەیە

هەڵكەوتەی جوگرافیایی هەرێمی كوردستان جۆرێكە كە بەداخەوە كەوتووەتە نێوان هەردوو وڵاتی توركیا و ئێرانەوە، كە زۆر بەهێزن لە ڕووی كشتوكاڵەوە، ئەم دوو دەوڵەتە پشتگیرییەكی گەورەی كەرتی كشتوكاڵی خۆیان دەكەن، بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی ئێمە ناتوانێت كێبڕكێی بەرهەمەكانی ئەوان بكات، بەتایبەتی لە ڕووی نرخەوە، زۆر جار كە بۆ پشتگیریی بەرهەمی ناوخۆیی ڕێگری لە هاوردەكردنی بەرهەمەكانی ئەوان دەكرێت، بە قاچاخیش ئەو بەرهەمانە هەر دەهێنن و هێشتا نرخەكەی لە بەرهەمەكەی خۆمان زۆر هەرزانترە، بۆیە ئەمەش زیانێكی زۆری بە بەرهەمی خۆماڵیی كوردستان گەیاندووە.

 

 ئالنگاریی بازاڕی نێودەوڵەتی

كاتێك پەتای كۆرۆنا بڵاو بووەوە، وەك هەموو لایەكیش دەزانن ئێمە بەشێكی زۆری پێداویستییە كشتوكاڵییەكانی وەك «ڤاكسینەكان، بنەتۆو» لە دەرەوە هەناردە دەكەین، لە كاتی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا ئەم بابەتانە ڕاگیران و دوای ئەوەی بازاڕەكان كرانەوە، نرخیان هێندە بەرز بووەوە كە كاریگەریی زۆر نەرێنیی دروست كرد، كە تێچووی بەرهەمهێنانی زۆر بەرز كردەوە.

 

 ئالنگاریی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا

گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا بوونەتە ئاستەنگی گەورە بۆ هەموو جیهان و بێگومان كاریگەریی نەرێنییشی لەسەر هەرێمی كوردستان هەیە، بۆیە دەبێت ئێمە هەوڵەكانی خۆمان بخەینە گەڕ بۆ ئەوەی ڕێگەیەك بدۆزێنەوە و خۆمان لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییانە بگونجێنێن.

 

 بۆ داهاتوو دەبێ چی بكەین؟

لێرەدا چەند پێشنیارێك دەخەمەڕوو بۆ ئەوەی بتوانین لە داهاتوودا ئاستەنگەكانی بەردەم كەرتی كشتوكاڵ چارەسەر بكەین:

-  دەبێت زۆر ڕاشكاوانە بیر لەوە بكەینەوە چۆن پشتگیریی جووتیارانی خۆمان بكەین، جووتیاران چینێكی زۆر گەورە و ماندووی وڵاتی ئێمەن، پێشتر 65%ی كۆمەڵگەی ئێمە جووتیار بوون، لە ساڵی 2003 ئەم ڕیژەیە دابەزیوە بۆ 35%، بەپێی دوایین ئاماری سەرژمێرییش كە كۆتایی ساڵی پار ئەنجام درا، ئەم ڕێژەیە لە ئێستا كەم بووەتەوە بۆ 16-18%، بۆیە ئەگەر پشتگیریی جووتیارانی خۆمان نەكەین، ئەم ڕێژەیە زیاتریش دێتە خوارەوە.

- ئێمە هەتا ئێستا نەمانتوانیوە بودجەیەكی تایبەت بۆ حاڵەتی فریاگوزاریی كشتوكاڵی دابین بكەین، بە مەبەستی چارەسەركردن و قەربووكردنەوەی جووتیاران، بەتایبەتی بۆ پڕۆژە كشتوكاڵییەكان كە لە ناكاو ڕووبەڕووی نەخۆشییەكی كوشندە دەبنەوە. زۆر جاران بۆ بەدەنگەچوونی ئەو جۆرە حاڵەتانە بە ڕێگەی ناردنی نووسراو، وەرگرتنی ڕەزامەندی هێندە دوا كەوتووە، كە زیانێكی زۆر گەورەی داوە، ئەوجا ڕەزامەندیی لەسەر خەرجكردنی پارەكە دراوە. بۆیە زۆر گرنگە بوودجەیەكی تایبەت بۆ كارەساتە سرووشتیەكان و حاڵەتە فریاگوزارییەكان تەرخان بكرێت و قەرەبووی جووتیاران بكرێتەوە، نابێت ڕێگە بدەین جووتیاران زەرەرمەند بن و دەبێت هاوكار بین بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی خۆمان و پشتگیریی بكەین.

كۆمەڵێك ڤاكسینی نەخوشییەكانی كەرتی كشتوكاڵی هەیە، پێی دەڵێن «ڤاكسینە ستراتیژییەكان»، مەبەست لە ڤاكسینە ستراتیژییەكان بۆ نەخۆشییە ڤایرۆسییەكانە كە سنووری وڵاتان دەبڕن و بڵاو دەبنەوە. دەبێت حكومەت ئەم ڤاكسینانە بۆ جووتیاران دابین بكات. بەداخەوە ئێستا كە كەرتی تایبەت دابینیان دەكات، بۆشایەكی گەورەی دروست كردووە، زۆر جاران ئەو ڤاكسینانەی كەرتی تایبەت دەیانهێنێتە كوردستان كوالێتییان نییە، یان زۆر نزمە، بۆیە كاتێك جووتیار بەكاری دەهێنێت، هیچ سوودێكی لێ نابینێت و، سەرەنجامیش دەبێتە هۆكاری ئەوەی جووتیارەكە زەرەر بكات، ئەمەش دەبێتە زیانێك بۆ داهاتی نیشتمانیمان.

- مەترسییەكی گەورە لەسەر كوژاندنەوەی زەویی كشتوكاڵی هەستی پێ دەكرێت. بەپێی ئەو توێژینەوەیەی لەم بوارەدا كردوومە، لە ئێستادا هەرێمی كوردستان كە بریتییە لە چوار پارێزگا و چوار ئێدارەی سەربەخۆ و 37 قەزا و 143 ناحیە و كۆمەڵگەمان هەیە، ئەم شوێنانە هەموویان شارەوانییان هەیە، بۆیە ئەگەر بەپێی یاسای وەزارەتی شارەوانی ئەم شوێنانە كە فراوان دەبن، پێویستیان بە كوژاندنەوەی زەویی كشتوكاڵی دەبێت، ئەوەی مەزندەی دەكەین لە داهاتوودا دوو ملیۆن دۆنم زەویی كشتوكاڵی دەكوژێنرێنەوە، بۆیە دەبێت حیسابێكی ورد لەسەر زەویی كشتوكاڵی بۆ دابینكردنی بەرهەم بۆ شەش ملیۆن كەس بكەین. بەپێی ئەو توێژینەوەیەی كردوومە، ئەگەر چارەسەرێك نەدۆزینەوە دوو ملیۆن دۆنم زەویی كشتوكاڵیمان لەدەست دەچێت، بۆیە پێشنیاری من ئەوەیە بەپێی پۆلێنی كشتوكاڵی كە زەوییە كشتوكاڵییەكان پۆلێن كراون بۆ پۆلەكانی «یەك، دوو، سێ، چوار» دەبێت ئەمانە وەك هێڵی سوور مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت و بۆ هیچ مەبەستێك نەكوژێنرێنەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كشتوكاڵ واتە قووتی خەڵكی ئەم نیشتمانە، نەك وەك كارێكی بازرگانی و پڕۆژە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت.

- زۆر گرنگە چەند ساڵ جارێك ئەنجامدانی ڕووپێوی بۆ هەموو ڕەگەزەكانی كشتوكاڵ، وەك ڕووپێوی «زەویی كشتوكاڵی، ژمارە و جۆری ئاژەڵ، پڕۆژەكان، باخداری، دارستانەكان، ئامێرەكانی كشتوكاڵی و...هتد» بكرێت، تا بەردەوام بتوانریت هەڵسەنگاندن بكرێت و ئەگەر بەرەوپێشەوە چووین، یان بە پێچەوانەوە، لەسەرئەو بنەمایە پلان دابنرێت، ئەمە لەسەرجەم وڵاتان پیادە دەكرێت.

- گرنگیدان بە پاراستنی دارستانە سرووشتییەكان. زاناكانی دارستان دەڵێن باشترین خزمەت بە دارستانەكان و پاراستنیان ئەوەیە كە دەبێت وەك سامانی نیشتمانیی بەنرخ سەیر بكرێن، كە قەرەبووكردنەوەیان لەم دۆخی گۆڕانكاریی كەش و ئاو و هەوایەدا زۆر ئەستەمە.

-  گرنگیدان بە زیادكردنی ڕێژەی سەوزایی لە سەرجەم شار و شارۆچكەكاندا. نەك تەنیا لە شارە گەورەكاندا، بەڵكو دەبێت بەپێی فراوانبوونی شارەكان و پڕۆژەكانی وەبەرهێنان ڕێژەی سەوزاییش هاوتەریب زیاد بكرێت.

- دروستكردنی پشتێنەی سەوز لە دەوری شار و شارۆچكەكان. بە مەبەستی فەراهەمكردنی ژینگەیەكی تەندروست و گونجاو و كەمكردنەوەی كاریگەریی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا، بەتایبەتیش دیاردەی خۆڵبارین، پێویستە پشتێنەی سەوز دروست بكرێت.