ئەندازیار عەبدولڕەحمان سدیق، سەرۆكی دەستەی پاراستن و چاكردنی ژینگە بووە لە كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، پێشتریش لە ساڵی 2004 وەزیری ژینگەی حكومەتی عێراق بووە، هەروەها یەكێكە لەو بیرمەند و ڕووناكبیرانەی لەسەر هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵگە دیدوتێڕوانین و شرۆڤە و بیركردنەوەی تایبەت بە خۆی هەیە و بەردەوام لە كۆڕ و كۆڕبەند و هۆیەكانی میدیا ئامادەبوونی هەیە، بەڵام لەسەر ئاستی بایەخدانی بە ژینگە لەو پۆستانەی لەم بوارە بەڕێوەی بردوون، بە تەنیا لەسەر لاپەڕەكانی گۆڤاری گوڵان هەر لە ساڵی 2010 هەتا ئێستا هەفتانە نووسینێكی لەسەر گرنگیی پاراستنی ژینگە بڵاوكردووەتەوە كە بەرنامەی هەیە، لە چەند كتێبێكدا پێشكەشی خوێنەران و كتێبخانەی كوردی بكات. لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان)، بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستەڕوو.

 

 

 

 

بە ناوی خوای بەخشندەی میهرەبان. خوشك و برایانی بەڕێز.

گفتوگۆی ئەمجارە، بیست و هەشتەمین گفتوگۆیە كە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لەسەر پرسە جیاوازەكان و لەسەر ئەم پلاتفۆرمە كراوەیە بەڕێوەی بردوون، بێگومان من ئاگاداری گفتوگۆكانی پێشتریشم كە پاشان هەر شەش گفتوگۆیەكیان كۆكردووەتەوە و كردوویانە بە كتێب و مەراسیمان بۆ كردووە و دابەشیان كردووە. بۆیە زۆر سوپاس بۆ بازنەی گفتوگۆ كە ئەمجارە هەموومانی بۆ گفتوگۆ لەسەر گرنگیی پاراستنی ژینگە لەم هۆڵە كۆكردووەتەوە.

باسكردنی بایەخی پاراستنی ژینگە لەم كۆڕ و كۆبوونەوە كە تیایدا هەموو ئەو بەڕێزانەی پێكەوە كۆبووینەتەوە، خۆیان بە كردەیی لەناو ئەو بوارە كاردەكەن، دەزانن پێناسەی ژینگە چییە، دەزانن گرفتەكانی ژینگە چین، هەروەها هەمووشیان ئەو میكانیزم و ڕێگەچارانە دەزانن كە پێویستە بۆ پاراستن و چاككردنی ژینگە بگیرێنەبەر، لەم چوارچێوەیە دەبێت قسەكردنی ئەمجارەمان جیاواز بێت و دەست بخەینە سەر گرفتەكان وەك خۆی، نەك وەك تەنیا شێوازی گلەیی و گازندە بێت. لە بیركاریدا دەڵێن «ئەگەر ئەنجامی شیكاركردنی پرسیارێك ڕاست دەرچوو، مەرج نییە ڕێگەی شیكاركردنەكە ڕاست بووبێت، بەڵام كاتێك ڕێگەی شیكاركردنی پرسیارێك ڕاستە، ئەوا هەمیشە ئەنجامەكەی هەر ڕاست دەردەچێت. كەواتە دەبێت ئێمە بە دوای ئەو ڕێگەیە بگەڕێین كە دەبێتە مایەی پاراستن و چاككردنی ژینگە.

لە ڕاپۆرتەكەی بازنەی گفتوگۆدا كە پێش گفتوگۆكە سەیرمان كرد، ئەگەر هەموو لێدوانی ئەو بەڕێزانەش كە هەر یەكەیان لە گۆشە نیگایەكەوە ئاماژەیان پێكرد، پێكەوە كۆبكەینەوە، نابێتە چوارچێوەیەك بۆ پێناسەكردنی ژینگە، چونكە وەك ئاینشتاین پێناسەی كردووە و دەڵێت «ژینگە هەموو شتێك لە كۆمەڵگە دەگرێتەوە، بێجگە لە مرۆڤەكان»، كەواتە ئەمە پێمان دەڵێت، بواری ژینگە زۆر زۆر فراوانە، تەنیا ئەوەندە نییە كە لەسەر ئاستی شەقام باسی لێوە دەكرێت و هەندێك بە كۆكردنەوەی زبڵ و خاشاك و هەندێك بە دووكەڵی پڵاوگاكان، یان بە چەند جۆری دیكە باسی دەكەن. هەر لەبەر فراوانیی بواری ژینگەشە، ئێمە بە شێوازێكی ڕەنگاوڕەنگ و هەمە چەشن لێرە كۆبووینەتەوە بۆ ئەوەی باس لەم بوارە فراوانە بكەین.

لەم چوار چێوەیەدا دەبێت لە سەرەتاوە ئەرك و بەرپرسیاریەتییەكان دابەش بكەین. ئێمە هەتا ئێستا دەستووری عێراقی ساڵی 2005مان هەیە لە ماددەی 33ی ئەو دەستوورە هاتووە «هەموو تاكێك مافی ئەوەی هەیە لە بارودۆخێكی ژینگەیی سەلامەتدا بژی»، ئەمە ماددەیەكی دەستوورییە، كەواتە ئەمە لە یاسا گەورەترە و، هەر یەك لە تاكەكانی ئەم كۆمەڵگەیە مافێكی دەستووری هەیە، وەكو مافە دەستوورییەكانی دیكە لە بواری كەلتووری و لە بواری سیاسی و لە بواری كۆمەڵایەتی و لە بواری ئابووری و...هتد.

بۆ جێبەجێكردنی ئەم مادە دەستوورییە گرنگە، ئێمە هەموومان ئەركەكە دابەش دەكەین. لە بەشێكی بەرنامەی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، ڕێزدار سەرۆكی حكومەت ئاماژەی پێكردووە كە «ژینگەی كوردستان گەورەترین سەرمایەی هەرێمی كوردستانە»، بۆ ئەمەش دووخاڵی سەرەكی دیاری دەكات كە یەكەمیان هۆشیاریی ژینگەییە، واتە ئاشانكردنی تاك بە مافە دەستوورییە ژینگەییەكان، ئەم كارە هەموو لایەك دەتوانین بیكەین، بەتایبەتی ڕیكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، بە مەرجێ فەرمانگەی ڕێكخراوە ناحكوومییەكانی حكومەتی هەرێم بەدواداچوون بۆ كارەكانیان بكات و كارا و ناكارا لە یەكتری جیا بكاتەوە.

هەروەها گرنگە هۆیەكانی ڕاگەیاندن بە (نووسراو، بینراو، بیستراو) ڕۆڵێكی گەورە بگێڕن. ئێمە لە كوردستان 17 زانكۆی حكوومی و 18 زانكۆی ئەهلیمان هەیە، هەروەها زیاتر لە 30 هەزار كۆمپانیامان لە كەرتی تایبەت هەیە، كە 3 هەزار كۆمپانیایان بیانین، ئەمان بەرپرسیاریەتیی كۆمەڵایەتی داوایان لێدەكات لە خەمی پاراستنی ژینگەدا بن.

ئەركی پاراستنی ژینگە، كۆی وەزارەتەكانی حكومەت (هەریەكەیان بە شێوازێك) دەگرێتەوە و پێوییستە هەماهەنگی لە نێوانیان هەبێت. بۆ ئەمە یاسای ژمارە 8ی ساڵی 2008ی پەرلەمانی كوردستان و یاسای ژمارە 27ی پەرلەمانی عێراق ئەم هەماهەنگییە ڕێك دەخات، بەپێی ئەم دوو یاسایە ئەنجومەنێك هەیە بە ناوی «ئەنجومەنی پاراستن و چاككردنی ژینگە»، ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە بە پلەی ڕاوێژكار، یان بەڕێوەبەری گشتی لە هەر وەزارەتێك ئەندامن و دوو مانگ جارێك كۆدەبنەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ژینگە و ناونیشانەكەی و ڕێنمایی و ڕێنیشاندەرەكەی بەپێی یاسا لای ژینگەیە و‌ جێبەجێكردنەكەی لای تەواوی وەزارەت و فەرمانگە و ڕێكخراوەكانی دیكەیە.

حكومەتی هەرێمی كوردستان لە پاڵ ئەركەكانی خۆیدا، دەبێت بەپێی ماددەی 114ی دەستوور 7 سێكتەری ناو لێ ناوە «دەسەڵاتە هاوبەشەكانی نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و هەرێمەكان»، بڕگەی سێهەمی ئەو ماددەیە ڕەنگڕێژی سیاسەتی ژینگەیە كە دەڵێت «ڕەنگڕێژی سیاسەتی ژینگە بە مەبەستی دڵنیابوون لە پاراستنی ژینگە لە پیسبوون و پارێزگاریكردن لە خاوێنی بە هاوكاری لەگەڵ هەرێمەكان و ئەو پارێزگایانەی ناكەونە سنووری هیچ هەرێمێكەوە، بە هاوبەشی دادەڕێژرێت». تەنانەت لە ماددەی ١١٥ دەڵێت «ئەگەر جیاوازییش كەوتە نێوان (فیدڕاڵ و هەرێمەكان) لەم حەوت بوارە، ئەوا ڕای كۆتایی دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمەكان، چونكە ئەوان ئەو گرفتەیان لە دەستە».

لایەنێكی دیكە كە دەبێت ڕۆڵیان هەبێت لە پاراستنی ژینگە، ئاژانسەكانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانە كە دەبێت ڕۆڵی كارایان هەبێت. چونكە ئەو دەوڵەتانەی كونسووڵخانەیان لەم وڵاتە هەیە و ڕێكخراوەكانی ئەوان كە ئاژانسی وەكو KOICA و JICA و GIZ و FMI Finland و ئەمانە هەمووی لەم وڵاتەدا هەن. ئەوانە لە بەشێك لە بوودجەی خۆیان تەرخان بكەن لە ڕێگەی ئاژانسەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان UNDP، UNEP و، FAO، WFP، بۆ ژینگە و هەموو ئەمانەش دەبێت ڕۆڵیان هەبێت. ئەوەی دەكەوێتە سەرشانی حكومەتی هەرێمی كوردستان. دەبوو لە حكومەتی هەرێمی كوردستان وەزارەتێك هەبووایە بە ناوی «وەزارەتی ژینگە»، بەڵام لە ساڵی 2010وە هەتا ئێستا دەستەی ژینگەمان هەیە، لەم بوارە دەستەی ژینگە كاری كردووە و لێرەدا نایەمە سەر باسی ئەوەی چیمان كردووە، دەگەڕێمەوە سەر گرفتەكان.

گرفتی سەرەكیمان بە پلەی یەكەم ئەوەی لە دەستەی ژینگە بینیم «دابەزاندنە»، ئەمەش واتە كاتێك وەزارەتی ژینگە دابەزێنێت بۆ ئاستی دەستە، بەمە دەسەڵاتەكانیش دادەبەزێنێت، كاتێك ژینگە وەزارەت بێت، لە كۆبوونەوەكانی ئەنجومەنی وەزیران بەشدار دەبێت، پرسیار ئەوەیە بەشداری وەزیری ژینگە لە كۆبوونەوەكان سوودی چییە؟

سوودەكەی ئەوەیە كاری وەزیرەكە دەبێتە كاری پێشگیری. چونكە لە بەغدا كە وەزیری ژینگە بووم، ئێمە ئەوەمان ئەبینی. تۆ لە ناو كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی دەبینی، وەزیری سەرچاوەكانی ئاو، وەزیری كشتوكاڵ، هەر وەزیرێك پێشنیاری چالاكییەك، یان كارێك دەكات، تۆ لەوێ هەی. زوو پێشگیری دەكەی لە هەڵەكانی ناو پڕۆژەكە بۆ ئەوەی كە لە دواییدا گرفت دروست نەبێت. بەڵام كاتێك ژینگە دەبێت بەدەستە تۆ لە كۆبوونەوەكە ئامادەبوونت نییە، هەر بۆ نموونە، وەزیری كارەبا دەڵێت وێستگەیەكی بەرهەمهێنانی كارەبای ئەوەندەمان لە خەبات دروست كرد. بەڵام كەس نییە لەوێ پێی بڵێ پاشماوەكانی ئەو وێستگەیە تێكەڵ بە زێی گەورە دەبێتەوە و زیانی هەیە و كێشە دروست دەبێت. كە كێشەكە دروست بوو، دەبێ بەدوایدا بگەڕێی. قسەیەك هەیە لە ژینگەدا دەڵێت: لە كاتێكدا ئەركی گشت وەزارەت و دەستە جێبەجێكارەكان بریتییە لە دۆزینەوەی چارەسەر بۆ گرفتێك، ئەركی ژینگە بریتییە لە دۆزینەوەی گرفتی ناو چارەسەرەكانی ئەوان. یان وەزیری بازرگانی لە كۆبوونەوەكەدا دەڵێت: «كۆمپانیاكانی دروستكردنی ئۆتۆمبێل دەهێنینە كوردستان لێرە دروستی دەكەین. بەڵام كە وەزیری ژینگە لەوێ بێت، پێی دەڵێت ٢ ملیۆن و ٤٠٠ هەزار ئۆتۆمبێلمان هەیە، كەم نییە؟ كۆمپانیای دروستكردنی پاس بێنە، چونكە ئێمە لە هۆكاری گواستنەوەی گشتیمان كەموكورتی و گرفتمان هەیە، لە سەیارەمان كەم نییە.

خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە یاساكەمان، یاسای ژمارە ٨ـی ساڵی ٢٠٠٨ـە. لە بارودۆخێكدا نوسراوەتەوە، دوو گرفتی تیایە. گرفتی یەكەمیان كۆن بوونیەتی، چونكە ئاشكرایە تەكنەلۆژیای نوێ زۆر پێشكەوتووە و ئەمەش ژینگە پێش دەخات وچارەسەری تازەی بۆ دەدۆزێتەوە. ئەو چارەسەرانەی كە ئێمە لەناو یاسا كۆنەكان هەمانە ناگات بە چارەسەر. بە نموونەیەك دەڵێم: ئێمە لەسەر دووری كار دەكەین. دەڵێین ئەو پڕۆژەیە ڕێپێدراوە ئەگەر كشتوكاڵی بێ، پیشەسازی بێ، بیناسازی بێ، بەو مەرجەی ئەوەندە دوور بێ لە شەقامی گشتی، ئەوەندە دوور بێ لە دانیشتووان. وڵاتانی دیكە ئەو ڕووبەرە فراوانەیان نییە ئەم دوورییانە حەوت كیلۆمەتر لەوەوە دوور بێ و پێنج كیلۆمەتر لەوی دیكەوە، ئەمە چۆن چارەسەر دەكەن؟ بە تەكنەلۆژیای دۆستی ژینگە چارەسەری دوورییەكان دەكەن، پڕۆژەكان لە نزیكی یەكیش بن، گرفتیان نابێت. كەواتە یاساكەمان لەو ڕووەوە گرفت بۆ ئەوانی دی دروست دەكات.

هەروەها ئێمە ئەنجومەنێكی شورای چالاكمان نییە وەك لە بەغدا هەیە. لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەمریكییەكان پێنج ڕاوێژكاریان هێنا، لە بەغدا یاسای پاراستنی ژینگەمان دەست پێكرد. من تەواوم بوو، دوای منیش تەواو بوو. لە ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٩ ئینجا بوو بە یاسای پاراستنی ژینگەی عێراق. بۆچی؟ چونكە دەچێتە ئەنجومەنی شورا. ئەنجومەنی شورای كارا ناهێڵێ هیچ یاسایەك لەگەڵ وەزارەتێك، وەزارەت لەگەڵ وەزارەت بە یەك بكەون. ئێمە هەر وەزارەتێك كە لە پەرلەمان یاساكە دەردەچێت، ئەو بەر یەك كەوتنانە هەیە، ئەوەش گرفتی بۆ ئێمە دروست كردووە.

خاڵێكی دیكە كە گرفتە بۆ ژینگە، لاوازیی پێگەی سەرۆكی دەستەی ژینگەیە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان، هۆكارەكەشی ئەوەیە یاسای ژمارەی 3ی ساڵی 2010 كاتێك نووسراوەتەوە كە وەزارەتی ژینگە لە حكومەتدا نەماوە، بۆیە ئێستا دەبینین لە دەستەی ژینگەی كوردستان «ڕاوێژكار و بەڕێوەبەری گشتی» نییە. بۆیە پێگەی دەستەی ژینگە زۆر لاوازە.

لە دوماهیدا زۆر بە خێرایی دیمە سەر ئەوەی سرووشتی كاری دەستەی ژینگە لەگەڵ وەزارەتەكانی دیكە تێكەڵبوونی تێدایە.

دەستەی ژینگە لەگەڵ فەرمانگەكانی ژینگە لە هەرێمی كوردستان جگە لە سێ، یان چواریان، هەمووی لە بینای كرێدان. بە خەڵك دەڵێی تۆ دەبێ بیناكەت بینایەكی ژینگەپارێز بێت. بە خەڵك دەڵێی دەبێت بیناكەت مەرجەكانی ڕێژەی سەوزایی تیا بێت. لە ژاوەژاو دوور بێت. بەڵام بینای دەستە ژینگە لەسەر شەقامی ١٠٠ مەترییە، لەناو ژاوەژاوە و خۆی موەلیدەی هەیە. خۆی پانێڵی سۆلار دانانێ. بۆچی دانانێ ؟ لەبەر ئەوەی بیناكەی كرێیە. كاتێ كە ئەو شتە دانێ سبەی بار دەكات، زەرەر دەكاتەوە.

دەستەی ژینگە كارمەندی زۆر كەمە. لە سەرتاسەری كوردستانە لە ماوەی ٢٠٠٦ تا ئێستا ٤٠٠ كارمەندی هەیە. لە سەدا ٤٨یان دەرچووی ئامادەیی و بەرەوخوارن. ئەمەش لەبەر ئەوەیە كاتێك ئەم كارمەندانە دامەزراون، بێجگە لە كابینەی نۆیەم ئەو مەرجەمان دانا، لە كابینەكانی دیكە ڕەچاوی ئەوە نەكراوە، ئەوەی لە دەستەی ژینگە دامەزرێت، لە ژینگە دەزانێت، یان نە.

 بۆ ئاشنابوونی زیاتر بە هۆشیاریی ژینگەیی ئەم خاڵانە دەخەمەڕوو.

1- قەدەغەكردنی بەكارهێنانی دەبەی پلاستیك لە دیوان و فەرمانگەكانی دەستەی ژینگە.

2- پێكهێنانی بۆردێك بۆ كۆكردنەوەی ڕێكخراوە ژینگەییە كاراكانی هەرێمی كوردستان.

3- هۆشیاركردنەوی ژینگەیی بە پێشكەشكردنی ڕۆژانە وانەی ژینگەیی لە قوتابخانە و خوێندنگاكان.

4- دیاركردنی (ڕۆژی ژینگە)ی تایبەت بە هەر پارێزگا و ئیدارەیەكی سەربەخۆ.

5- دانانی وانەی ژینگەپارێژیی لە پەیمانگای پێشنوێژ و وتارخوێنانی وەزارەتی ئەوقاف.

6- ئامادەكردنی كتێبی ڕێبەری ژینگەیی بۆ مامۆستایانی وانەی زانست لە قوتابخانەكاندا.

7- كردنەوەی خولی ڕاهێنان بۆ مامۆستایان لە سنووری پەروەردەكانی پارێزگا و ئیدارە سەربەخۆكان.

8- كردنەوەی خولی پێگەیاندنی میدیاكاری ژینگەیی بۆ كەناڵە سەرەكییەكانی هەرێمی كوردستان.

9- بەشداربوون لە ئامادەكردنی كتێبی «ژینگەپارێزی لە ڕوانگەی ئایینەكانەوە».

10- هاوكاریی لەگەڵ بەشی زانستەكانی ژینگە لە زانكۆكانی سەڵاحەددین و سلێمانی و كوردستان.