هەڤاڵ ئەحمەد، بەڕێوەبەری فەرمانگەی گۆڕانی كەشوهەوایە لە دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە، خاوەنی ئەزموونێكی كەڵەكەبووە لە بواری گۆڕانكاریی كەشوهەوا لەسەر ئاستی جیهان و هەرێمی كوردستان و عێراق، هەروەها بەشداریی چەندین كۆڕ و كۆڕبەندی نێودەوڵەتیی لەسەر گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا كردووە، لە گفتوگۆی ئەم جارەی بازنەی گفتوگۆدا (گرنگیی بایەخدان بە پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان) بە شێوەیەكی زانستی و پراكتیكی بیروبۆچوونەكانی خۆی لەسەر ئەم پرسە دەربڕی و بەم جۆرە پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

 

كۆبوونەوەی هەموو ئەم بەڕێزانە لەم هۆڵەدا بۆ گفتوگۆكردن بە شێوەیەكی ڕاشكاوانە لەسەر بایەخی پاراستنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان، جێگەی دەستخۆشییە بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن و ئاماژەیەكی گرنگە بۆ بایەخی پاراستنی ژینگە لەناو پارتی دیموكراتی كوردستاندا.

بەپێی ئەو دیراسەت و توێژینەوانەی لەسەر گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا لەسەر ئاستی جیهان دەكرێن، بەداخەوە ئاماژەكان بەو ئاراستەیەن كە كاریگەرییە نەرێنییەكانی ئەو گۆڕانكارییانە بۆ سەر ناوچەكەی ئێمە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر دەبێت، ئەمەش واتە ئەم گۆڕانكارییانە وەك: بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی، زیادبوونی ئەگەری لافاو، وشكە ساڵی و...هتد، لە باكووری ئەفریقیاوە دەستی پێ كردووە و هەڵكشاوە و گەیشتووەتە عێراق و مەترسیشی خستووەتە سەر هەرێمی كوردستان.

حكومەتی هەرێمی كوردستان لە كابینەی نۆیەمەوە هەستی بەو مەترسییانە كردووە و دەستی بە جێبەجێكردنی هەنگاوی ستراتیژی كردووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو مەترسییانە، وەك: دروستكردنی بەنداوی گەورە و مامناوەند و بچووك، گرتنەبەری ڕێگەی بەرهەمهێنانی وزەی پاك و ڕێگرتن لە بڵاوبوونەوەیco2،ch4، ئەم هەنگاوە پراكتیكییە ستراتیژییانە هەنگاوی گرنگن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو مەترسییانە.

ئێمە وەك فەرمانگەی گۆڕانی كەشوهەوا، دوو پلانی ستراتیژیمان داڕشتووە، كە بریتین لە:

یەكەم : پلانی خۆگونجاندن بۆ هەرێمی كوردستان (LAP)، ئەم پلانە كۆتایی پێ هاتووە و دەست دەكەین بە جێبەجێكردنی.

دووەم : پلانی كەمكردنەوە بۆ هەرێمی كوردستان (LAMA)، ئەمیش كاری زۆر باشمان لەسەر كردووە و گەیشتووەتە قۆناغی كۆتایی و لە ئایندەیەكی نزیكدا دەست بە جێبەجێكردنی دەكەین.

هەریەك لەم پلانانە كۆمەڵێك پڕۆژە لەخۆ دەگرێت، بوودجەی هەر پلانێك نزیكەی 1.5 ملیار دۆلارە، بۆیە ئێمە ئەگەر بمانەوێت ئەم پڕۆژانە جێبەجێ بكەین، ئەوا دەبێت لەو ناوەندە جیهانییانەی بایەخ بە گۆڕانی كەشوهەوا دەدەن، هەوڵ بدەین بوودجە دابین بكەین، بەڵام تا ئێستا نەتوانراوە ئەو پارانە دابین بكرێت.

پلانی «خۆگونجاندن» سێ سێكتەری گرنگ لەخۆ دەگرێت، كە بریتین لە سێكتەرەكانی «ئاو، كشتوكاڵ، فرەیی بایۆلۆژی biodiversity و ئیكو سیستم»، هەروەها پلانی كەمكردنەوە، ئەویش چەند سێكتەرێك لەخۆی دەگرێت، وەك: خۆڵ و خاشاك، دارستان، گواستنەوە، وزە نوێبووەوەكان، نەوت و گاز، بێگومان جێبەجێكردنی ئەم پڕۆژانە پێویستی بە دابینكردنی بوودجە هەیە.

لە بواری دابینكردنی بوودجە وەك ئاماژەی پێ كرا، هەندێك گرفتمان لەگەڵ وەزارەتی ژینگەی حكومەتی عێراق هەیە، ئەوان بوودجەیان لە بەردەستە، بەڵام بۆ پارێزگاكانی دیكەی عێراقی دەنێرین، بەڵام بۆ هەرێمی كوردستانی ناینێرن، دەبێت بۆ وەرگرتنی بوودجەكە پلانمان هەبێت، هەر بۆ نموونە: ئەو پڕۆژانەی لە پلانی خۆگونجاندن دامان ناون ئەگەر وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەكانی پشتگیریمان نەكەن، ئەوا من ناتوانم بۆ وەرگرتنی بوودجە پڕۆپۆزەڵی خۆم پێشكەش بكەم، بۆیە ئێمە چەندین جار پەیوەندیمان بە وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە كردووە، ئەگەر ئەوان پشتگیریی ئێمە نەكەن، لەو پڕۆژانەی پەیوەندیی بەوانەوە هەیە، ئەوا من ناتوانم پڕۆپۆزەل پێشكەش بكەم بۆ ئەوەی بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژەكە بوودجەی بۆ تەرخان بكرێت.

پرسێكی دیكەش هەیە كە زۆر پەیوەندیی بە پرسی گۆڕانی كەشوهەواوە هەیە، ئەویش مەسەلەی كۆكردنەوەی داتا و زانیاریی دروستە، هەر بۆ نموونە كاتێك ئێمە دەمانەوێت ڕاپۆرتێك ئامادە بكەین لەسەر ئەو زیانانەی كە گۆڕینی كەشوهەوا لە هەرێمی كوردستان دروستی كردووە، ئەوا بۆ وەرگرتنەوەی قەرەبووی ئەو زیانانە پێویستمان بەوەیە لەبەر ڕۆشنایی داتا و زانیاریی دروست پڕۆپۆزەڵێك ئامادە بكەین، بۆ ئەوەی پێشكەشی بكەین و لەبەر ڕۆشنایی ئەو پڕۆپۆزەڵە داوای قەرەبووەكە بكەینەوە، بەڵام ئەوەی جێگە داخە وەزارەتە پەیوەندیدارەكان تایبەت بەو پرسانە وەك پێویست هاوكاریمان ناكەن، كە داتاو زانیاریی دروستمان بخەنە بەردەست، بۆ ئەوەی بتوانین پرۆپۆزەڵەكە ئامادە بكەین.

ئێمە زۆر جار بەشداریمان لە كۆنگرە نێودەوڵەتییەكانی بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا «COP» كردووە كە ساڵانە نەتەوە یەكگرتووەكان ڕێكی دەخات، هەر بۆ نموونە ئێمە بەشداریی چەندین كۆنگرەمان كردووە وەك: (كۆپ 27، 28، 29) كاتێك دەگەڕێینەوە ئەو پرسیارانەمان لێ دەكەن، ئایا لەو كۆنگرانە توانیتان بوودجە «fund» وەربگرن، بە ڕاستی ئەمەش جۆڕێكە لە ناحاڵیبوون، لەبەر ئەوەی كۆنگرەی بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا شوێنی وەرگرتنی بوودجە «fund» نییە، ئێمە ئەگەر بمانەوێت بوودجە بۆ گۆڕینی كەشوهەوا و كاریگەرییە نەرێنییەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان پەیدا بكەین، دەبێت پێشوەختە پڕۆپۆزەڵی خۆمان ئامادە بكەین و پێشكەشی «سندووقەكانی كەشوهەوای نێودەوڵەتی»ی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانی بكەین، بەڵام كاتێك بەشداریی كۆنگرەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا دەكەین، ئێمە بەشدار دەبین بۆ ئەوەی ئەو ڕێوشوێنانە باس بكەین كە لە هەرێمی كوردستان سەركەوتووانە گرتوومانەتەبەر بۆ ڕێگرتن لە گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا، ئەمەش بەو مانایەی ئایا ئێمە بەو كارانەی ئەنجامی دەدەین، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەگاتە قەناعەت كە كاری سەركەوتووانەمان لەم بوارە ئەنجام داوە و، هاریكار بووین بۆ ڕێگرتن لە گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا؟

لایەنێكی دیكە كە زۆر گرنگە بایەخی پێ بدەین، ئەوەیە كە ئێمە دەبێت هەوڵەكانمان چڕ بكەینەوە بۆ ئەوەی سوود لە پسپۆڕی و شارەزایی ئەكادیمیست و زانكۆكانی خۆمان وەربگرین، ئێستا ئێمە لە هەرێمی كوردستان چەندین زانكۆ و كەسی پسپۆڕ و تایبەتمەندی زۆر باشمان هەیە و دەتوانین ناوەندێكی ئەكادیمی بۆ هەڵسەنگاندنی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا دابمەزرێنین، بۆ ئەوەی كاتێك دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە دەیەوێت پلانی ستراتیژیی خۆی دابڕێژێت، ئەم سەنتەرە بتوانێت هاریكاریی بكات و بەشدار بێت لە دانانی ئەو پلانە ستراتیژییەدا.

ئێمە وەك فەرمانگەی گۆڕانی كەشوهەوا، پەیوەندییەكی زۆر باشمان لەگەڵ ئەو ڕێكخراوە نێودەوڵەتییانەدا هەیە كە كار لەسەر گۆڕینی كەشوهەوا دەكەن، هەروەها دەبێت هەوڵەكانمان زیاتر چڕ بكەینەوە، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی حكومەتی فیدڕاڵییەوە بەشێك لەو بوودجەیەی لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بۆ گۆڕینی كەشوهەوا لە عێراقدا تەرخان دەكرێت، پشكی كوردستانی لێ دیاری بكرێت، بە ڕاستی ماقووڵ نییە عێراق 38 ملیۆن دۆلار لە سندووقی سەوزی كەشوهەوا (GCF) بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی كەشوهەوا لە نەتەوە یەكگرتووەكان وەربگرێت، بەڵام هیچ بڕە پارەیەك بۆ كوردستان نەنێرێت.

لایەنێكی دیكە كە پرسی كاربۆن كریتدە «carbon credit» بۆ ڕێگرتن لە دەرچوونی زیاتر گازی CO2، بۆ ئەم پرسە پێویستە ئێمە زیاتر لە پڕۆژەكانی كەمكردنەوەی وەبەرهێنانی تێدا بكەین و كۆمپانیایەكی بە ناوی كۆمپانیای كوردستان بۆ بەڕێوەبردنی ڕەسیدی كاربۆنی خۆمان هەبێت، بۆیە كاتێك پارەیەك تەرخان دەكرێت بۆ ئەوەی دارستانی زیاتر دروست بكرێت، ئەوا دارستان پرسێكە زیاتر پەیوەندی بە هەرێمی كوردستانەوە هەیە، لەوەی پەیوەندیی بە باشوور و ناوەڕاستی عێراقەوە هەبێت، بۆیە دەبێت بەشی زۆری ئەو پارەیەی بۆ دارستان تەرخان دەكرێت، بدرێتە هەرێمی كوردستان، نەك وەك ئێستا كە بڕیار دراوە 95%ی ئەو پارەیەی بۆ كاربۆن كریتد تەرخان دەكرێت، بدرێتە وەزارەتی دارایی فیدڕاڵ و ٥%ی بدرێتە كۆمپانیای «اقتصادیات كاربون»، ئەوە عایدی وەزارەتی ژینگەی فیدڕاڵە و هیچ داهاتێك ڕاستەوخۆ بۆ هەرێمی كوردستان نایەت.

ئەم پرسانە كاری زۆر جددییان بە هاوكاریی كۆی لایەنە پەیوەندیدارەكان پێویستە، كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك پێشتریش ئاماژەم پێ كرد، بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا لە ساڵانی ڕابردوو كاری ستراتیژیی زۆر باشی كردووە، بە دەیان بەنداوی گەورە و مامناوەندی و بچووك و بە دەیان پۆندی گلدانەوەی ئاوی لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان دروست كردووە. لە بواری دەرهێنانی نەوت و گاز، میتودی بەرهەمهێنانی وزەی پاكی گرتووەبەر و دووبارە ئەو گازەی لەگەڵ دەرهێنانی نەوت لە بیرەكان دێنە دەرەوە، بەكاری هێناوەتەوە و ڕێگەی نەداوە تێكەڵاوی ژینگە ببێت، بەڵام هەموو ئەو كارانەی لە هەردوو پلانی «خۆگونجاندن و كەمكردنەوە» ئاماژەمان پێ كردن، جێبەجێكردنیان پێویستی بە دابینكردنی بوودجەیەكی گەورە هەیە، دابینكردنی ئەم بوودجەیەش پێویستی بە ئامادەكرنی پڕۆپۆزەڵی دروست هەیە، بۆ ئەوەی بتوانین پێشكەشی بكەین و لە سندووقی كەشوهەوای سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان بوودجەی « FUND» پێویستی بۆ دابین بكەین.