پڕۆفیسۆر ڕۆهینتۆن میدهۆرا، یەكێكە لە توێژەرە باڵاكانی ناوەندی داهێنانی حوكمڕانیی نێودەوڵەتی (CIGI) و لە ماوەی ساڵانی 2012-2022 سەرۆكی ناوەندەكە بووە، لە ئێستاشدا ئوستادی پەرەپێدانی نێودەوڵەتییە لە زانكۆی ماكگیل «McGill» لە كەندا، بۆ قسەكردن لەسەر كاریگەریی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر حوكمڕانی و پەرەپێدانی نێودەوڵەتی و بەكارهێنانی ئەپڵیكەیشنی بانكی بۆ ناوچە تازە پێگەیشتووەكانی جیهان، گوڵان چەند پرسیارێكی ئاراستەی كرد و وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

 

گشتگیری دارایی و داهێنانی دیجیتاڵی

* بەم دواییە ماری ئیلین ئێسكەندەریان، سەرۆك و بەرێوەبەڕی جێبەجێكاری تۆڕی بانكی ئافرەتانی جیهان، دەستپێشخەرییەكی تازەی ڕاگەیاند كە ئامانجیەتی بە ڕێگەی ئەپڵیكەیشنی پارەی ئەلیكترۆنی خزمەتگوزاری دارایی پێشكەشی یەك ملیار ئافرەت لە جیهاندا بكات، كە هیچ حیسابێكی بانكییان نییە. ئایا چۆن بەرنامەی حوكمڕانیی گلۆباڵی دەتوانێت پشتگیری ئەم جۆرە دەستپێشخەرییانە بكات، بۆ ئەوەی ئاستی دارایی گشتگیر بۆ ئەو ناوچانەی جیهان دابین بكات، كە لە ڕووی دابینكردنی خزمەتگوزارییەوە لە ئاستێكی نزمدان؟

- لە ڕاستیدا تێكەڵكردنی تەكنەلۆژیا لەگەڵ گشتگیری دارایی «Financial inclusion» لەسەر ئاستی جیهان ئەگەر بە شێوەیەكی دروست بەكار بهێنرێت، دەبێتە هێزێكی زۆر گەورە و هیچ كەسێكیش لەم گشتگیرییە داراییە زەرەرمەند نابێت، لەبەر ئەوەی هەموو ئەو خەڵكانەی كە پێشتر هیچ حیسابێكی بانكییان نەبووە، یان حیسابی بانكیی پێویستیان نەبووە، دەهێنێتەوە مامەڵەی ئابووریی ڕۆژانە، كە بۆ ژیانی ڕۆژانەمان زۆر پێویستە، هەروەها ئەو هێزە بە تاكەكان دەبەخشێت كە خۆیان بتوانن كاروباری دارایی خۆیان بەڕێوە ببەن و بە مانای وشە، باری گوزەرانی هاووڵاتیان باشتر دەكات، كاتێك زۆر بە ئاسانی بە ڕێگەی تەكنەلۆژیای مۆبایلی ئەم گشتگیرییە داراییە پێكەوە گرێ دەدرێت، ئەوا زۆر بە خێرایی توانا و چالاكیمان لە مامەڵەی ئابووریی هاوچەرخ زیاتر دەكات، هەروەها ئەمە نموونەیەكی باشە بۆ داهێنانی كۆمەڵایەتی «Social Innovation»، ئەمەش بەو مانایەی ئێمە چیتر جەخت لەسەر دوایین پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا ناكەینەوە، بەڵكو كار دەكەین بۆ ئەوەی ئەم تەكنەلۆژیایە بەردەست بێت بۆ خێری گشتی و كۆمەڵگە، هەر بۆ نموونە كاتێك هەموو كەسێك بە ئاسانی ئەم تەكنەلۆژیایەی دەست بكەوێت و بەكاری بهێنێت و بتوانن تۆڕی ئابووری دروست بكەن، ئەمە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە زۆرترین بەكارهێنەرانی ئەو ئەپڵیكەیشنە كاریگەرییان لە ناو ئەو سیستمە تازەیە زیاتر بێت.

لێرەدا بەگرنگی دەزانم ئاماژە بەو كارە پێشەنگەی محەمەد یونس بزنێسمان و پسپۆڕی ئابووری و بانكیی بەنگلادیش بكەم، كە پێش چوار دەیە هەستا بە پێدانی قەرزی بچووك بە ڕێگەی بانك و حیسابی بانكی بۆ كردنەوە، تا ئێستاش ژمارەیەكی هێجگار زۆر لە خەڵكی حیسابی بانكییان نییە و مامەڵە لەگەڵ بانك ناكەن، كە ژمارەی هەرە زۆریان ئافرەتان و خەڵكانی كۆمەڵگە پەراوێزخراوەكانن، ئەمە ئەوەمان بۆ دەردەخات، چەند كاری زۆرمان لە پێشە بۆ كردنەوەی سوودەكانی پەرەپێدانی سیستمێكی دیار و سەلمێنراو، ئاشكرایە كە حوكمڕانیی نیشتمانی و نێودەوڵەتی لەناو چەقی ئەم كێشە دووفاقییەدایە و هەتا ئێستاش بەشی گەورەی ئەم كارە قورسە لەسەر شانی حكومەتەكانە لەسەر ئاستی حكومەتی نیشتمانی و حكومەتی هەرێمەكان، ئەمە لە كاتێكدا دەتوانن بە ڕێگەی دابینكردنی تەكنەلۆژیا بەو شێوەی كە لەگەڵ بارودۆخی ناوخۆیی وڵاتەكەیان بگونجێت، بەكارهێنەرانی ئەو تەكنەلۆژیا دیاری بكەن، دەتوانن كار بكەن بۆ ئەوەی خەڵك باشتر لەم سیستمە ئابوورییە تازەیە تێبگەن و، ڕێنمایی و ڕێكلامی زیاتر بكەن، بۆ ئەوەی خەڵك بەشداری لەم ژینگە ئابوورییە پێشكەوتووە بكەن. بۆیە بەڵێ بە دڵنیایەوە بواری ئەوە هەیە كە حوكمڕانی گلۆبالی گۆڕانكاریی گەورە دروست بكات. لە ئێستادا سیستمی جۆراوجۆری بانكی ئەلیكترۆنیی نیشمانی لەگەڵ سیستمی پارەدان پێكەوە مامەڵە ناكات. من دەتوانم لە كینیا بە حیسابی ئێم پیزا «M-PESA» هەندێك شت لە فرۆشیارێكی سەر شەقام بكڕم، بەڵام بە هەمان حیسابی بانكی ئەلیكترۆنی ناتوانم لە هیندیستان ئەوەی پێ بكڕم. بۆیە هاوئاهەنگی لەنێوان ڕێساكانی پارەدان و سیستمی بانكی ئەلیكترۆنی و پێكەوەگونجان لەگەڵ تەكنەلوژییا پێویستەكان، بڕبڕەی پشتی ئەم سیستمە تازەیەی ئابوورییە، بەڵام ئەمە نایەتەدی هەتا هەموو دەوڵەتەكان لەگەڵ یەكتری هاوكاری نەكەن. زۆر بە كورتی، لەناو حوكمڕانیی گلۆباڵیدا، ئەم دابەشبوونە دیجیتاڵییە لە بەشێكی زۆری جیهان هەر بە چارەسەرنەكراوی دەمێنێتەوە، تەنیا ڕێگەش بۆ ئەوەی بتوانرێت، پردێك دروست بكەین و ئەو بۆشاییانە پڕبكەینەوە، ئەوەیە كە دەبێت كۆمەڵگەی جیهانی پێكەوە هاریكاری و هەماهەنگی بكەن. لە كۆتاییدا لەگەڵ ئەوەی دانانی بوودجە و دانانی بەرنامە بۆ بەرەوپێشەوەبردنی سیستمی پەروەردە بۆ ئەوەی هۆشیاری دارایی و تەكنەلۆژیا لەخۆی بگرێت، بە پلەی یەكەم بەرپرسیاریەتییەكی نیشتمانییە، بەڵام دەتوانرێت بە ڕێگەی ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتیش هاوكاریی ئەم ئاراستەیە بكرێت، بۆیە من بە تەقدیرەوە كاری ڕێكخراوێكی وەك بانكی جیهانی بۆ ئافرەتان «Womens World Banking» هەڵدەسەنگێنم، كە ماری ئێسكەندەریان دایمەزراندووە، كە چوارچێوەی كاری جیهانیی خۆیان بەكار هێناوە، بۆ ئەوەی حوكمڕانیی گشتگیر لەنێوان دەوڵەتاندا دابین بكەن، ئەگەر ئەم كارەی ئێسكەندەریان نەبوایە، ئەمەش بوونی نەدەبوو.

پڕۆگرامی ڕێكخراوەیی بۆ كۆمپانیا گەورەكانی تەكنەلۆژیا

* دەستەی كێبڕكێ و بازاڕ «CMA» لە بەریتانیا، ستراتیژیەتێكی تازەی داناوە، كە تیایدا جەخت لە كاریگەریی كۆمپانیاكانی تەنكنەلۆژیا لەسەر هاووڵاتیانی دەكاتەوە، هەروەها جەخت لەسەر پشتگیریی كارە بازرگانییەكان و چارەسەركردنی هەژموونی بازاڕ دەكاتەوە، ئایا دەستەی ڕێكخراوە نێودەوڵەتیەكان «international regulatory bodies» دەتوانن چ ڕۆڵێك بگێڕن بۆ ئەوەی هاوسەنگییەك لەنێوان داهێنان و كێبڕكێی دادپەوەرانە لە سێكتەری دیجیتاڵی دروست بكەن؟

- ئەمە كرۆكی ئەو دووفاقییەیە كە لە سیاسەتی گشتیی هاوچەرخدا هەیە. داتا و تەكنەلۆژیای گەورە بەڵێنی زۆر گەورەیان بۆ مرۆڤایەتی هەڵگرتووە، سوودەكان لە هەموو جێگەیەك لە چواردەورمان دەبینین، بەڵام ئێستا هەموومان باجەكەشی دەبینین، ئێمە لە پەرۆشیمان بۆ چنینەوەی سوودەكانی، لایەنە نەرێنییەكانیمان فەرامۆش كرد، یان دەتوانین بڵێین لەسەرەتا دیار نەبوون، هەر بۆ نموونە ئەگەر ئێستا سەیری بزوێنەری گەڕان لە ناو گووگڵ بكەین، لە سەرەتا بە تەواوەتی وا تێگەیشتین كە ئەمە دیموكراتیزەكردنی مەعریفەیە وەك ئەوەی پێشەنگەكانی ئەم تەكنەلۆژیا پێیان دەگوتین، بەڵام ئەوەمان لەبیر كرد، كە مەعریفە بەشێكە لە زنجیرەیەكی پێكەوە گرێدراوە لە داتا بۆ زانیاری بۆ مەعریفە بۆ لۆژیك، ئێمە ئەو كاتە بە ئاستێكی بەرزی لۆژیكانە بیر دەكەینەوە كە كوالێتی زۆر باش بن و، یاری بە ئاكامەكانی نەكرابێت و نەگۆڕدرابن بۆ زانیاریی چەواشە و ساختە. ئاراستەكردنی تەكنەلۆژیا بەو جۆرە ناكرێت كە ژمارەیەكی زۆر كەم بە ڕێگەی قۆرخكاری ببنە دەوڵەمەندی زۆر گەورە. لەوانەیە یەكێك بڵێت، ئەوە قۆرخكارییەكی سرووشتییە، یان لە باشترین حاڵەتدا بڵێن كێبڕكێكە سنووردارە «Oligopoly» لەبەر ئەوەی لەم سێكتەرەدا كێبڕكێ سنووردار و كەمە، هەر بۆیە چەند داتاكان زیاد بكەن، بەرهەمەكە باشتر دەبێت، چەند بەرهەمەكەش باشتر بێت، ئەوا بەكارهێنەران زیاتر دەبن، چەند بەكارهێنەرانیش زیاتر بن، ئەوەندە داتاكان زیاتر دەبن، لەگەڵ زیادبوونی داتاكانیش بە شێوەیەكی سرووشتی قەوارەكە گەورەتر دەبێت.

لە ئاكامی ئەم پرسە، ئێمە دووبارە دەگەڕێینەوە بۆ پرسی ڕێكخستن و سیاسەتی كێبڕكێ كە لە چەند دەیەی ڕابردوو لەسەر بنەمای ئەوەی بازاڕی ئازاد كارێكی باشە فەرامۆشمان كردبوو. بۆیە ڕیگەی زۆر ڕاستەوخۆ بۆ چارەسەركردنی ئەم پرسە سیاسەتێكی باج وەرگرتنی دادپەروەرانەیە، بەمەش داهاتی قۆرخكارییەكە بە دروست دەزانین و بەپێی ئەو داهاتە باجی لێوەردەگیرێت.

زۆر گرنگە ڕێگە نەدرێت كۆمپانیا گەورەكانی تەكنەلۆژیا، كە فڕەڕەگەز و خاوەنی ئەزموونێكی گەورەن لە شێوازی بەڕێوەبردنی داهاتەكانیان، كە بۆشایی باج وەرگرتن و فرتوفێڵ نەدۆزنەوە بۆ ئەوەی داهاتەكانیان بە كەم پیشان بدەن، بۆ ئەوەی باجی كەمتر بدەن، یان خۆیان لە باجدان بدزنەوە، لەبەر ئەم هۆكارە چوارچێوەی ڕیفۆرمی باجدانی دیجیتاڵی ڕێكخراوی هاریكاری ئابووری گرووپی بیست «OECD/G20» گرنگییەكی زۆری هەیە و، نموونەیەكە بۆ حوكمڕانیی گلۆباڵی كە پشتگیریی ئامانجەكانی سیستمی باجدانی نیشتمانی دەكات، هەروەها بانگەشەیەكی زۆریش دەكرێت، بۆ ئەوەی ئەو داتا گەورە و زۆرانە بۆ بەرژەوەندیی گشتی بەكار بهێنرێت، هەروەها دەكرێت هەوڵی زیاتر بخرێتەگەڕ بۆ ڕێكخستنی ناوەرۆكی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەكان، یان دەتوانرێت مەزندەی ئەوە بكەین، گرووپگەلێكی داتای گەورە و هەمەجۆر لەسەر ئاستی جیهان بونیاد بنرێن، هەر بۆ نموونە بۆ بەكارهێنانی لە باشتركردنی چاودێریی تەندروستی، یان توێژینەوە تەندروستییەكان، یان دەتوانرێت سندوقی متمانە داتاكان «data trusts» دروست بكرێت كە تاكەكان دەتوانن ئارەزوومەندانە زانیارییە كەسییەكانی خۆیان بۆ مەبەستێكی دیاریكراو لەو سندوقە دابنێن، بەمەش ئەندامانی ئەو سندوقی متمانەیە لە بەكارهێنانی ئەو زانیارییانە سوودمەند دەبن. هەر بۆیە سیاسەتی دروست بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ تەكنەلۆژیا گرنگیی خۆی هەیە، وەك دەڵێن ئەوە بە ڕێكەوت نەبووە كە بەریتانیا و یەكێتیی ئەوروپا پێشەنگن لە ڕێكخستنی پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەكان، بەڵكو هۆكارەكەی ئەوەیە كە هیچ پلاتفۆرمێكی سەرەكی، تەنانەت لاەوكیشیان نییە كە تەنیا خۆیان پارێزگاری لێ بكەن، بەڵكو هەموو دەوڵەتەكان پێكەوە هاوبەش دەبن.

بەپێچەوانەی ئەمە، دەبینین كۆمەڵگەی پیشەسازی و تەكنەلۆژیا لە ئەمریكا و دەكرێت چینیشی بۆ زیاد بكەین، لە گەشەسەندنێكی زۆر باشدایە، بەڵام گرفتی سەرەكی ئەوەیە بۆ ڕێكخستنی تەكنەلۆژیا حوكمڕانییەكی یەكگرتوو نییە دەوڵەتان پێكەوە كۆبكاتەوە، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی ئەو هێزە گەورانەی كە پشتگیر و دژن بۆ ڕێكخستنی ئەم بوارە. پرسیار ئەوەیە ئایا ئەم ڕێكخستنە داهێنان كەم دەكاتەوە؟ ئایا ئەمە وەك پێویست كارێكی خراپە؟ بە لەبەرچاوگرتنی ئەو سوودانەی كە بە كردەیی لە تەكنەلۆژیامان وەرگرتووە و ئەو باجە قورسەی ئێستا بۆ دەرهاویشتە خراپەكانی دەیدەین.

ستراتیژیەتی ئابووری دیجیتاڵی لە بازاڕە تازە پێگەیشتووەكاندا

* حكومەتی تایلەندی پاكێجێكی بە بەهای 4.4 ملیار دۆلاری بۆ هاندانی گەشەی ئابووری خستووەتەڕوو كە لە ناویاندا پڕۆگرامی «جزدانی دیجیتاڵی»یە، ئایا بازاڕە تازە پێگەیشتووەكان دەتوانن چ وانەیەك لەم دەستپێشخەرییە فێر ببن بۆ ئەوەی چارەسەری دیجیتاڵی بە شێوەیەكی كاریگەر تێكەڵاوی ستراتیژیەتی پەرەپێدانی ئابووریی خۆیان بكەن؟

- ئاشكرایە ئەو دەوڵەتانەی لە شۆڕشی تەكنەلۆژیا پێشەنگ نین، بێبەشن لەم دیاردەیە، بەڵام لەبەر سوودەكانی ئەم تەكنەلۆژیایە، شایستەی ئەوەیە هەوڵی بۆ بدەن بۆ ئەوەی بەدەستی بهێنن. دەوڵەتانی دواكەوتوو دەتوانن تەكنەلۆژیای ئەزموونكراو تێپەڕێنن و خۆیان لە پێشكەوتنە سەرەتاییەكانی تەكنەلۆژیا قەتیس نەكەن، واتە دەتوانن چارەسەری ئامادەكراو بكڕن، لەبری ئەوەی ماوەیەكی زۆر و تێچوویەكی گەورە سەرف بكەن، بۆ ئەوەی سێكتەری تەكنەلۆژیای ناخۆ پێش بخەن، بەڵام لایەنی ئەرێنی لەم پرسەدا ئەوەیە كە هەمیشە پشت بە هاوردەكردنی تەكنەلۆژیا دەبەستن و بێ ئاگا دەبن لە سوودە ڕاستەوخۆكانی تەكنەلۆژیا و هەمیشە سێكتەری ناوخۆی تەكنەلۆژی وڵاتەكەش پاشكۆی وڵاتانی پێشكەوتوو دەبێت.

لەبەر ئەو هۆكارە من زۆر هاندەری ستاكی هیندستان «Indian stake» و ناسنامەی دیجیتاڵی و پارەدانی ئەلیكترۆنی و دارایی گشتگیر و ناسنامەی دیجیتاڵی تەندروستیم، بەم دواییەش بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە دەسەڵاتی دادوەریدا، ئەمانە هەمووی پلاتفۆرمێكی گەورەی كراوەن، لەلایەن دەوڵەتێكی تازە پێگەیشتووەوە لە ناو ژینگەیەكی دیموكراتیدا پەرەی پێدراوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە كاری زۆر ماوە كە جێبەجێی بكەین، لە هەمان كاتدا ئەو لایەنە نەرێنییەشی هەیە، كە لەوانەیە لەلایەن ڕژێمێكی خراپەوە بە خراپی بەكاربهێنرێت بۆ هەراسانكردنی گرووپ و كەسانی دیاریكراو، بەڵام نموونە لەسەر سوود و تێچووەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا تەنیا پەیوەست نییە بە چەند دەوڵەتێكی كەمی پێشكەوتوو، بەڵكو پەیوەستە بە سەرانسەری جیهانەوە، باشترین چارەسەر بۆ قۆرخكاری لە بواری تەكنەلۆژیا ئەوەیە كە زانست لەسەر ئاستی جیهان كراوە بێت، لەم چوارچێوەیەدا لەوانەیە ئەو دەستپێشخەرییەی تایلاند لەم چوارچێوەیەدا پۆلێن بكرێت.

پێشخستنی هاوكاریی دیجیتاڵی لەسەر ئاستی گڵۆباڵی

* ئامانجی پاكتی دیجیتاڵیی جیهانیی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان، پێشخستنی ژینگەیەكی دیجیتاڵی بەرپرسیار و گشتگیرە، لەگەڵ جەختكردنەوە لەسەر پرانسیپەكانی «پەیوەندیكردن، پاراستنی داتاكان، مافی مرۆڤ لەسەر ئەنتەرنێت»، ئایا چۆن هاوكارییە نێودەوڵەتییەكان كاریگەرییان بۆ نموونە پاكتی دیجیتاڵیی جیهانی چۆن كاریگەری دەبێت لەسەر سیاسەتە نیشتمانییەكان بۆ پێشخستنی ئابوورییەكی دیجیتاڵیی گشتگیرتر؟

- هاوكاریی نێودەوڵەتی ڕۆڵێكی گرنگ دەگێڕێت لەسەر كاروباری نیشتمانی لە چەند ڕەهەندێكەوە و دەتوانن باشترین گەشە بە باشترین پراكتیزەكردن بدەن، ئەوەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ دروستكردنی هاوئاهەنگی لە نێوان سیاسەت و یاسا و ڕێساكان بۆ سنوورداركردنی ململانێ و بەریەككەوتن و كەموكورتیی دیكە لە كاتێكدا كە هەر وڵاتێك بە سەربەخۆ كار بكات، دەردەكەون، بەبێ ئەوەی ڕەچاوی لایەنی ئەرێنی و نەرێنیی تەكنەلۆژیا بكەن، ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر بە هەماهەنگی كار بكرێت، دەتوانرێت بوودجە بۆ دەستپێشخەرییەكانی پێشكەوتنی دیجیتاڵی بۆ دەوڵەتانی هەژار دابین بكەن، هەروەها دەتوانن زانیاری و ئامارەكانی دەوڵەتان لە كوالێتیی زۆر بەرز كۆبكەنەوە و بۆ خەڵك بە ئاسانی بەردەست بێت، هەروەها دەتوانن بڵاوكراوەی فەرمی و شیكردنەوەی ڕاست لەسەر پرسە سەرەكییەكان بڵاو بكەنەوە، هەر بۆ نموونە وەك ڕاپۆرتی «بانكی نێودەوڵەتی و پەرەپێدانی جیهانی و سندوقی نێودەوڵەتی»، هەروەها دەتوانن زیاتر هۆشیار بن لەسەر پرسە سەرەكییەكان، پیشاندانی مەترسی و دەرفەتەكان، تەنانەت دەتوانن سەركۆنەی ڕەفتاری خراپ و كاراكتەری خراپ بەكارهێنەری تەكنەلۆژیا بكەن و ڕیسوایان بكەن.

بە كورتی، هاریكاریی نێودەوڵەتی كۆمەڵگەیەكی جیهانی پێكدەهێنێت كە بە گیانی دەستەجەمعی مامەڵە لەگەڵ پرسێكی گرنگ و تا ڕاددەیەك تازە لە بوارەكانی سیاسەتی گشتی بكەن، بە هاوشێوەی دامەزراندنی بۆردی سەقامگیریی دارایی وەك چوارەمین ستوون بۆ حوكمڕانیی ئابووریی جیهانی كە دوای تەنگژەی دارایی ساڵانی 2007-2008 دامەزرا. بەشێك لە ئێمە داخوازە بۆ ئەوەی كە «بۆردی سەقامگیری دیجیتاڵی» دابمەزرێت بەتایبەت بۆ ژمارەیەك لەو پرسانەی كە پێشتر ئاماژەمان پێكرد. هەتا ئێستا سێكتەری تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی و تازە وەك پێویست لەلایەن ڕێكخراوەكان كۆنەكراوەتەوە، بۆیە بە مەزندەی من پاكتی دیجیتاڵی جیهانیی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان وەك هەنگاوێكی باش لەقەڵەم دەدرێت. زۆر بەداخەوە ئێمە لەسەردەمێكدا دەژین هاوكاری نێودەوڵەتی تێدا دەگمەنە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ دابەشبوونە جیهانییەكان لەسەر یەكتری كەڵەكە دەبن، بۆیە نازانم تا چەند هاوكاریی نێودەوڵەتی لەسەر ئەم پرسە هەستیارە دروست دەبێت، بەڵام ئەو هەوڵە كەمەی كە ئێستاش هەیە، لەوە باشترە كە هەر نەبێت. لە قۆناغێكدا ناچار دەبین بگەڕێینەوە بۆ جۆرێك لە سەردەمی دوای شەڕی دووەمی جیهانی، كە هاوكارییەكی پێشبینی نەكراوی بۆ بونیادی دامەزراوەكان هەبوو، كە ئاشتی و گەشەسەندنی بەدوای خۆیدا هێنا. هەرچەند هەموو سوودەكان بەسەر هەموواندا دابەش نەكرا و بە ئاستێكی تەواویش بەدی نەهات. وا دەردەكەوێت سیستمی حوكمڕانیی گلۆباڵی لە ئێستا زۆر لەرۆزكە و بەسەر چووە، بەڵام ئەمە دەبێت‌ هۆكارێك بێت، بۆ ئەوەی سیستمەكە باشتر بكەین، نەك وازی لێ بهێنین، ئومێدەوارم پاكتی دیجیتاڵی جیهانی لەم چوارچێوەیەدا سەیری بكەین.

چارەسەركردنی دابەشبوونی دیجیتاڵی لەو ناوچانەی بە هۆی كێشەوە زەرەرمەند بوون

* لە ناوچەیەكی وەك هەرێمی كوردستان و عێراق كە هەتا ئێستاش ژێرخانی دیجیتاڵیمان لە قۆناغی تازە پێگەیشتووە، ئایا تاچەند میكانیزمی حوكمڕانیی گلۆباڵی دەتوانێت هاوكاریی ئێمە بكات، بۆ ئەوەی لە كاروانی گۆڕانكارییەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی دوا نەكەوین؟ ئایا ئەو سیاسەتە دیاریكراوانە چین كە دەبێت ئێمە پشتی پێ ببەستین لە پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە دیجیتاڵییە و هاندانی گەشەی ئابووری؟

- زۆر گرنگە لە وڵاتانی تەنگژە و پاش تەنگژە، پەرەپێدانی دیجیتاڵی و تێكەڵاوی پرۆسەی ئاشتی و دووبارە بونیادنانەوە و پەرەپێدان بكرێت. بێگومان لەوانەیە تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی كێشەكان زیاتر كەڵەكە بكات، بەتایبەتی ئەگەر دەستگەیشتن بە تەكنەلۆژیا لە نێوان لایەنە پێكناكۆكەكان هاوسەنگ نەبێت، بەڵام لە هەمان كاتیشدا دەكرێت بەكار بهێنرێت دووبارە بۆ بونیادی ئاشتی و پارێزگاری لێكردنی. تۆمارە دیجیتاڵییە پزیشیكییەكان تا ئەو پەڕی بەسوودن بۆ ئاوارەكان، هەروەها دەتوانرێت بە ڕێگەی سیستمی ستارلینك «Starlink» ئەنتەرنێتی مانگی دەستكرد بۆ پەیوەندی لەنێوان سەرجەم خێزانەكان لەگەڵ تەواوی وڵاتانی جیهان دروست بكرێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر لەو وڵاتە ژێرخانی زەمینیی ئەنتەرنێت نەمابێت، هەروەها دەكرێت تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی بەكار بهێنرێت بۆ بواری تەندروستی و خوێندنی ئۆنڵاین، یان دەكرێت نیشانەی ئەلیكترۆنی لەسەر ئەو ناوچانە دابنرێت كە پێشتر ناوچەكانیان مینڕێژ كراون، ئەمانە هەمووی هۆكار و یارمەتیدەرن بۆ ئەوەی دووبارە متمانە بۆ ئەو ناوچانە بگەڕێتەوە. لەوانەیە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوكار بێت بۆ ئەوەی پرسی یەكەم و دووەم چارەسەر بێت، بەڵام دەسەڵاتی ناوخۆ بە تەنیا ئەو توانایەی هەیە كێشەكە بەڕێوەبەرێت، وەك هەموو كات وابووە هاریكاریی نیشتمانی و نێودەوڵەتی بناغەی كێشەكەیە، نەك هەریەكەیان بە جیا كاری خۆی بكات.

ڕەچاوكردنی بنەما ئاكارییەكان بۆ بەڕێوەبردنی داتا دیجیتاڵییەكان

* لەگەڵ زیادبوونی بەهای داهاتەكان وەك سەرچاوەیەكی ئابووری، ئایا حوكمڕانیی گلۆباڵی چۆن دەتوانێت چارەسەری ئەو ترسە بكات، كە پەیوەندیدارە بە تایبەتمەندیی داتا و ئاسایشی داتا، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی پێشێلكردنی ئەم دواییەی داتاكان و خراپ بەكارهێنانیان؟ ئایا هیچ بنەمایەكی ئاكاری هەیە كە بۆ ڕێكخستن و كۆكردنەوەی داتاكان پەیڕەو بكرێت و لە ئابووریی دیجیتاڵیدا بەكاربهێنرێت؟

- بەشێك لەم پرسە ئەوەیە كە بەهای داتاكان تەنیا سەرچاوەی ئابووری نین، بەڵكو ڕەهەندی غەیرە ئابووریی چارەنووسسازیان هەیە، وەك تایبەتمەندی و ئاسایشی كەسی و مافەكانی مرۆڤ، كاتێك تێكەڵ دەكرێن و بە شێوەیەكی نەگونجاو بەكار دەهێنرێن. بۆیە زەمینەیەك هەیە كە دەتوانرێت ئەو داتایانە لە بواری دەرەوەی ئابووری بەكار بهێنرێن، وەك تەندروستی و خۆشگوزەرانیی كۆمەڵگە، بۆیە پێشێلكردن، یان دەستخستە ناو داتاكان، تەنیا كاریگەریی ئابووریی دروست ناكات، بەڵكو ڕووداوێك دەخاتەوە كە دەرهاویشتەی «كۆمەڵایەتی، كەلتووری و سیاسی» بەدوای خۆیدا دەهێنێت. بۆیە من هەست بە نیگەرانی دەكەم كاتێك چەند دەوڵەت پەلە لەوە دەكەن، لە هەندێك پرس وەك دانوستاندن لەسەر بازرگانیی ئەلیكترۆنیی جیهانی بە ڕێگەی جێگیركردنی داتاكان و شوێنی پارێزراو بۆیان، بەڕاستی ڕێككەوتنە بازرگانییە دیجیتاڵییەكان توانای دەوڵەتان بۆ دیاریكردنی چارەنووسی دیجیتاڵییان سنووردار دەكات.

ڕێكخراوی بازرگانی و پەرەپێدانی سەر بە نەتەوەیەكگرتووەكان «UNCTAD»، مەزندەی ئەوەی كردووە كە لە هەر پێنج دەوڵەت لەم جیهانەدا یەكێكیان، یاسای بۆ پاراستنی تایبەتمەندیی داتا نییە، ئەوجا ژمارەی ئەو دەوڵەتانەی كە ئەم یاسایەی بە ئاستێكی بەرزی كاریگەری تێدا جێبەجێ دەكرێت، ئەوا دەبێت هەنگاوی یەكەم ئەوە بێت كە داتا وەك سەرچاوەیەكی ئابووری سەیری بكات و دەبێت دیالۆگی نیشتمانی لەسەر بكرێت و كۆدەنگی لەسەر دروست بكرێت و بپرسێت: بۆچی دەبێت بەها بۆ داتا دابنرێت؟ ئەو داتایانە كامانەن كە دەبێت كۆبكرێنەوە و چین ئەوانەی پێویست نین كۆبكرێنەوە؟ چۆن ئەو داتایانە ڕیك دەخەین و كۆگایان دەكەین؟ بۆ چ لایەك ڕێگە پێدراوە و بۆ كام مەبەست بەكار دەهێنرێن؟ من وا مەزندە دەكەم، وەڵامی ئەم پرسیارانە لەناو 195 دەوڵەتی جیهان هەرگیز وەك یەك نابن، تەنانەت لەناو ژمارەیەكی زۆر شارستانی و كۆمەڵگەكانی جیهانیش وەك یەك نابن.

پێشخستنی داهێنانی دیجیتاڵیی گشتگیر

* لەگەڵ ئەو پێشكەوتنە زۆر خێرایەی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی بەخۆیەوە دەبینێت، ئایا كام هەنگاو پێویستە حوكمڕانیی گلۆباڵی هەڵیبگرێت بۆ ئەوەی دڵنیا بێت، لەوەی كە ئەو داهێنانە هەموو توێژەكانی كۆمەڵگە لێی سوودمەند دەبن، بەتایبەتی گرووپە لاواز و پەراوێزخراوەكان؟ ئایا سیاسەتی نیودەوڵەتی تا چەند پشتگیریی پەرەپێدانی ئەو تەكنەلۆژیانە دەكات كە چارەسەری ئالنگارییە جیهانییەكان دەكات، وەك گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا و گرفتەكانی تەندروستی بەگشتی؟

- هەنگاوی یەكەم پێویستە ئەو دابەشبوونە دیجیتاڵییەی ئێستا هەیە بە تەواوەتی تێپەڕێنین، لەم سەردەمەی ئێمەدا هیچ ڕێگرییەك نیە بۆ ئەوەی كەسێك هەتا ئەگەر كەسەكە زۆر سادەش بێت، دەستی نەگات بە ئامێرێكی دیجیتاڵی، یان وێبساتێك و لەگەڵیدا ئاگاداری پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەكان نەبێت، وەك حكومەتی ئەلیكترۆنی، چاودێریی تەندروستیی ئەلیكترۆنی و چەندین شێوازی بەكارهێنانی خزمەتگوزاری بانكی كە لە سەرەتای ئەم دیدارەدا گفتوگۆمان لەسەر كرد. بۆیە گریمانەی ئەوەی حكومەت دەبێت چی بكات و هاووڵاتیان دەستیان بە ئامێرەكان ڕابگات، بۆ ئەوەی سوود لە خزمەتگوزارییەكان وەربگرن، زۆر گرنگە و هاووڵاتیان ئەو مافەیان هەیە چاوەڕێی ئەو خزمەتگوزارییانە بن لە پێكهاتەی حوكمڕانییەكانیان.

دانانی پێوەر و ستاندەر، ژێرخانی سەرەكی و لێهاتوویی پێویستە، دابینكردنی بوودجە بۆ هەموو ئەمانە پڕۆژەیەكی نیشتمانیین، بەڵام لە هەمان كاتدا دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش ڕۆڵی خۆی بگێڕێت، لەگەڵ ئەوەی ئەو ڕاستییەش هەیە كە ئێمە لە جیهانێكی نایەكسان دەژین،  كە بەشێكیان گوزەرانیان لەوانی دیكە زۆر باشترە.