فەرهاد محەمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و سەرنووسەری گۆڤاری گوڵانە، لە گفتوگۆی ئەمجارەدا «سیستمی خوێندن لە هەرێمی كوردستان»، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

لە ساڵی 2015 جۆزیف نای بیرمەندی ستراتیژیی ئەمریكی، كتێبێكی بە ناونیشانی پرسیارێك «ئایا سەدەی ئەمریكا تێپەڕی؟ - Is the American Century over « بڵاو كردەوە، كە وەڵامی كتێبێكی بیرمەندی ئەمریكی جۆن میرشامیر بوو، كە پێشتر بە ناونیشانی «چین ڕوو لە هەڵكشانە و سوپای ئەمریكا ڕوو لە هەڵدێر» بڵاو كرابووەوە.

جۆزیف نای، لەوەڵامی میرشامیر نووسیویەتی «سەدەی ئەمریكا چۆن كۆتایی دێت كە هەتا ئێستاش لە كۆی 10 زانكۆی لووتكەكەی جیهان 7یان ئەمریكی بن، 21%ی ئابووریی جیهان لای ئێمە بێت و ئەو مۆبایلەی بەدەستمەوەیە دروستكراوی ئەمریكا بێت»، هەڵبژاردنی ئەم سێ بوارە گرنگە «زانكۆ، ئابووری، تەكنەلۆژیا» بۆ ئەوەیە كە ئەم سێ بوارە گرنگە بەرهەمی ئاستی بەرزی سیستمی خوێندنی ئەمریكا ڕاڤە دەكات.

سیستمی خوێندنی ژاپۆن، كە ئێستا وەك یەكێك لە بەرزترین سیستەمەكانی خوێندن ئاماژەی بۆ دەكرێت، ئەلفین تۆفلەر لە كتێبی «وەرچەرخانی دەسەڵاتدا» ئاماژە بەوە دەكات هێز و دەسەڵاتی مەعریفی وەرچەرخانی بەسەردا هاتووە و ئێستا ژاپۆن توانیویەتی سەدرییە سپییەكانی نەخۆشخانەی مایۆكلینك لە تۆكیۆ بگۆڕێت بۆ سەدریەی شین، ئەمەش ئاماژەیەكی ئاشكرایە بۆ ئەوەی ژاپۆن توانیویەتی بە ئاستی پێشكەوتووتر، نەخۆشخانەی مایۆكلینك لە تۆكیۆ دووبارە دروست بكاتەوە، ئەو هیز و دەسەڵاتە مەعریفییەی ژاپۆنی لە دۆڕاوی جەنگی دووەمی جیهانییەوە گواستەوە بۆ ناو گرووپی حەوت دەوڵەتە پیشەسازییە گەورەكەی جیهان، ئاماژەیەكی ڕوونە كە بەرهەمی ئاستی بەرزی سیستمی خوێندنەكەیەتی.

ئەوجا بەپێچەوانەی ئەم ڕووە گەشەی ئاستی بەرزی سیستمی خوێندن، بێگومان ئاستی نزمی سیستمی خوێندنیش ئاماژەیە بۆ ئاستی دواكەوتوویی وڵات و كەمیی داهاتی تاك و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان لە وڵاتدا، هەر ئەمەش وای كردووە، كاتێك ساڵانە پۆلێنی ئاستی سیستمی خوێندن و پەروەردە و ڕانكی زانكۆكانی جیهان بڵاو دەكرێتەوە، هەر ئەو پۆلێنەوە بەسە بۆ ئەوەی بزانیت، كام وڵات لە كام وڵاتی دیكە پێشكەوتووترە و ئاستی ژیان و گوزەران و خزمەتگوزارییەكان لەو وڵاتەدا چەندە و لە چ ئاستێكدایە.

لەسەر ئەم بنەمایە ئەگەر هەڵسەنگاندنێك بۆ ئاستی سیستمی خوێندن لە هەرێمی كوردستان بكرێت، ئەوا لەگەڵ ئەوەی ڕیفۆرمی گرنگ لە سێكتەری پەروەردە پرۆسەیەكی بەردەوامە و هەروەها هەوڵ دراوە بە شێوەیەكی بەرفراوان سوود لە ئەزموونی سەركەوتووی نەتەوەكانی دیكە و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا وەربگیرێت، بەڵام بەهۆی كۆمەڵێك فاكتەری دەرەكیی وەك دروستكردنی «قەیرانی دارایی و بڕینی بوودجە و مووچەی فەرمانبەران و مامۆستایان و.. هتد»، هەوڵ دراوە ئاستەنگ بۆ سیستمی خوێندن لە كوردستان دروست بكرێت، بەڵام لەبەر ئەوەی لە نێوان خەڵك و حكومەت، هەروەها لە نێوان كەرتی گشتی و كەرتی تایبەت، هاریكاری و هەماهەنگی بۆ بەردەوامیدان بە سیستمی خوێندن هەیە و خەڵك ئامادەیە هاریكاریی سیستمی خوێندنی خۆی بكات، ئەوا جیا لەوەی سیستمی خوێندن بە بەردەوامی لە كاری خۆی بەردەوامە، لە هەمان كاتدا وەبەرهێنانێكی گەورە لە سیستمی خوێندندا دەكرێت، ئەمە بووەتە هۆكاری ئەوەی سیستمی خوێندن لەسەر ئاستی قوتابخانە حكوومییەكان و قوتابخانە ناحكوومییە لۆكاڵ و نێودەوڵەتتییەكان هەنگاوی زۆر باش بەرەو پێشەوە بچن و، ڕیفۆرمی زۆر باشیش لە سێكتەری خوێندندا بكرێت و یاسا و ڕێنمایی زۆر باش دەربچن، بۆ ئەوەی سەرپەرشتیی سیستمی خوێندن لە هەردوو كەرتی گشتی و تایبەت بە بەردەوامی گەشە بكەن.

سیستمی خوێندنی ئاست بەرز بە «بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە و بیركردنەوەی داهێنانەرانە» پێناسە دەكرێت، هەر بۆیە كاتێك هەڵسەنگاندن بۆ سیستمی پەروەردە دەكەین، نابێت بیركردنەوە و خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە فەرامۆش بكرێت، لەم چوارچێوەیەدا سیستمی خوێندنی هەرێمی كوردستانیش لە خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە بەدوور نابێت، لە چەند لایەنێكەوە ڕەخنە و سەرنجی زۆر گرنگ لەسەر سیستمی خوێندنی هەرێمی كوردستان هەیە، كە هەندێكیان دەبێت وەك كێشە و گرفتی سەرەكی بۆ ئەم كەرتە گرنگە دەستنیشانیان بكەین، ئەمە لە هەمان كاتدا خۆشمان دەزانین هۆكاری سەرەكی كە حكومەتی هەرێمی كوردستان نەیتوانیوە ئەو كێشانە چارەسەر بكات، فاكتەری دەرەكییە كە ماوەی زیاتر لە 10 ساڵە پشكی هەرێمی كوردستان لە بوودجەی فیدڕاڵی بڕاوە و مووچەی مامۆستایان و فەرمانبەرانیش هەر مانگە و گێچەڵێكی بۆ دروست دەكرێت، بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش، بەشێك لە كێشە و گرفتەكانی سیستمی خوێندن لە هەرێمی كوردستان دەستنیشان دەكەین، بەم جۆرە:

• لە ناو سیستمی خوێندنی كوردستاندا، پێویستییەكی گەورەمان بە بایەخدان بە خوێندنی پیشەیی «هەموو پیشەكان» هەیە لە ناو چوارچێوەی پلانێكی ستراتیژیی نیشمانی و بە كردنەوەی كامپی هاوچەرخ و گەورە بۆ خوێندنی ئامادەییە پیشەییەكان.

• لەگەڵ ئەوەی هەتا ئێستا تەنیا 30%ی قوتابخانە حكوومییەكان دوو دەوامین و 70%یان یەك دوامی تێدا دەكرێت، بەڵا هێشتا ئەم ڕێژەیە بەرزە و پێویستمان بە سەدان باڵەخانەی قوتابخانەی هاوچەرخ هەیە، ئەگەر قوتابخانەكان یەك دەوامی بن، ئەوا دەكرێت كاتی پێویست بۆ تەواوكردنی پڕۆگرامەكانی خوێندن فراوانتر بكرێت و قوتابی زیاتر سوودمەند دەبێت.

• لەگەڵ ئەوەی وەزارەتی پەوەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان پڕۆژەی ستراتیژیی ڕاهێنانی مامۆستایانی لە ساڵی «2023- 2030» ڕاگەیاندووە و كاری پێ دەكرێت بۆ ئەوەی بەردەوام مەشق و ڕاهێنان بە مامۆستایان بكرێت و ئاشنا بكرێن بە زانیاریی تازە و میتۆدی نوێی وانەوتنەوە، ئەم پرۆسە ستراتیژییە گرنگە لە هەر دوو پارێزگای هەولێر و دهۆك زۆر بە باشی بەڕێوە دەچێت، بەڵام لە هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە كاری لەسەر نەكراوە.

• كرێی خوێندنی ساڵانەی قوتابخانە ناحكوومییە لۆكاڵ و نێودەوڵەتییەكان بەرزە، بەتایبەتیش لە قوتابخانە ناحكوومییە نێودەوڵەتییەكان كە دەگاتە نزیكەی «3500 تا4000 دۆلار»، لە هەمان كاتدا لە قوتابخانە ناحكوومییە لۆكاڵەكان لە دەوربەری «1200تا1300» دۆلارە، بەڵام ئەمیشیان بۆ بارودۆخی دارایی هاووڵاتیان هەر بەرزە، هەر بۆیە كاتێك ئاماری ئەو قوتابیانەی لە قوتابخانەی ناحكوومی دەخوێنن بەراورد بكەین بە قوتابخانە حكوومییەكان، دەبینین قوتابیانی قوتابخانە ناحكوومییەكان ڕیژەی زۆر كەمتر لە 10% پێك دەهێنن، هەر بۆیە ئەگەر نرخی كرێی خوێندن چاوی پێدا بخشێندرێتەوە قوتابیی زیاتر لە كەرتی تایبەت دەخوێنێت و ئەركی قورسی سەرشانی قوتابخانەكانی كەرتی گشتی سووكتر دەبێت و جۆرێك لە هاوسەنگی لە نێوانیاندا دروست دەبێت.