كاتێك سەرچاوەی رۆشنگەری ئەقڵ دەبێتە تێگەیشتن لە یاساكانی ئاسمان ، ئەوا تەفسیری تاكەكان بۆ پەیامە ئاسمانیەكان و پیشاندانی وەك راستیەكی رەها ، دەبێتە ئەوەی پەیامی ئاسمانی بگۆڕێت بۆ پەیامێكی زەمینی بەرهەمی ئەقڵی مرۆڤ نەك پەیامی پەروەردگار، ئەمەش واتە هیچ پەیوەندیەكی بە ئاسمانەوە نامێنێت.
ساڵانێكی دوور و درێژ كەنیسەكانی ئەورپا بەوجۆرە تەفسیری ئاسمانیان دەكرد كە زەوی تەختە و رۆژ بەدەوری زەویدا دەخوڵێتەوە، بەڵام كاتێك كۆپەرنیكۆس لە سەدەی شازدەهەم كتێبی ( شۆرشی ئەستیرەكانی لە ئاسماندا) بڵاوكردەوە ، سەلماندنی كە بیروراكانی كەنیسە هیچ پەیوەندیەكی بە پەیامە ئاسمانیەكەی مەسیحەوە نیە و بۆتە سەرچاوەی ئیلحاد بۆ رەتكردنەوەی یاساكانی ئاسمان ، پاشانیش كە دوای نزیكەی 90 ساڵ گالیلۆ بە كردەیی سەلماندنی زەوی خرە و بەدەوری خۆردا دەسورێتەوە، ئەوا كەنیسە بریاریدا یان ئەوەیە دەبێت گالیلۆ پەشێمان ببێتەوە یان ئەوەیە دەبێت بسووتێنرێت. ئەمە لە كاتیكدا سەلماندنەكەی گالیلۆ بۆ تیورەكەی كۆپەرنیكۆس، سەلماندنی یاساكانی ئاسمان و ئیرادەی پەروەردگار بوو، بەڵام لەبەر ئەوەی كەنیسە خۆی لە یاساكانی ئاسمان و ئیرادەی پەروەردگار بێ ئاگا بوو، لەبری ئەوەی گالیلۆ خەڵات بكات، گالیلۆی تەكفیر كرد و ناچاری كرد پاكانە لەو راستیەی ئاسمان بكات.
لێرەوە دەكرێت ئەو خاڵە بكەینە دەسێپك ، كە عەلمانیەت ئیلحاد نیە وەك هەندێك بە نەشارەزایی تەفسیری بۆ دەكەن، هەروەها عەلمانیەت دژی ئایین نیە وەك پەیامێكی ئاسمانی، بەڵكو دژی ئەو تەفسیرانەیە كە تاكەكان بۆ پەیامە ئاسمانیەكەی دەكەن و دەیكەینە پەیامی زەمینی ئەقڵی ئەو مرۆڤەی تەفسیری پەیامە ئاسمانیەكە دەكات .
لەم راستەوە ئەگەر وەرچەرخانەكان لە فیكری مرۆڤایەتی بەراورد بكەین، دەبینین هەموو وەرچەرخانێك لە كۆتایی هێنان بە سەردەمی تاریكی سەدەكانی ناوەراست و هەنگاو هەڵگرتن بۆ رینیسانس، پەیوەنداربووە بە دۆزینەوەی زیاتری یاساكانی ئاسمان، هەر بۆیە دەكرێت ، دەركەوتنی (دیكارت) وەك رەنگدانەوەی تیورەكانی كۆپەرنیكۆس سەیر بكەین و دەركەوتنی (كانت) وەك رەنگدانەوەی دۆزینەوەكانی یاساكانی نیوتن سەیر بكەین ، و دەركەوتنی باشلار وەك رەنگدانەوەی یاسای رێژەی ئەینیشتاین سەیر بكەین، لە ئێستاشدا فەیلەسوفە دیارەكانی سەردەم وەك رەنگدانەوەی شۆرشی تەكنەلۆژیای چوارەم هەژمار دەكرێن.
بیگومان دیارە پێشكەوتنی زانستیش هەموو كات بێ كێشە نەبووە و كاریگەری نەرێنی لەسەر ئازادی مرۆڤ بە جێهشتووە، هۆكاری ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی كە زۆر جاران زانستیش بە ئاستێك پیرۆز كراوە وەك هاوشێوەی ئایین مامەڵەی لە گەڵدا كراوە، بۆیە ئەم جۆرە تەقدیسكردنە بۆ زانست و بەكارهێنانی بۆ بەرژەوەندی تایبەتی كۆكردنەوەی سەرمایە و تاقیكردنەوەی موجەردی زانستی، بەهەمان شێوە لە زۆر قۆناخدا مرۆڤایەتی دووچاری ئاستەنگ و كوێرەوەری كردووە، هەروەك چۆن بەكارهێنانی پێشكەوتنی زانستی بۆ خزمەتی سەرمایەداری بووە هۆكاری ئەوەی پێناسەی مەعریفە وەك ئامرازێك بۆ رزگاریخوازی بگۆرێت بۆ ئامرازێك بۆ بەرژەوەندی خوازی، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی قۆناخی مودێرنە كە سەرچاوەی رزگاكردنی مرۆڤ بوو ، بیكاتە سەرچاوەی بەكۆیلەكردن و مردنی كەرامەتی مرۆڤ، ئەمەش ئەوەیە كە میشیل فۆكۆ ناوی لێناوە ( مردنی مرۆڤ) و جاردانی كۆتایی مۆدێرنە و دەسپێكی پۆست مودێرنە، هەروەها چۆن تاقیكردنەوەی زانستی تەنیا لە پێناوی پێشكەوتنی زاستی بۆتە ئەوەی كە مرۆڤ كۆپی بكاتەوە، بەمەش ئازادی مرۆڤ دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
ئەم راستیانە كە سەرچاوەكەی بریتی لە رۆشنگەری ئەقڵ بۆ تێگەیشتن لە یاساكانی ئاسمان و سروشت، سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ رزگاری مرۆڤ، بەڵام ئەم سەرچاوە گرنگە دەشگۆرێت بۆ سەرچاوەی بە كۆیلەكردنی مرۆڤ و كۆتاییهاتنی ئازادی مرۆڤ، ئەگەر وەك پیاوە ئایینیەكانی كەنیسە تەنیا لە چوارچێوەی كەنیسە و بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان تەفسیری بۆبكرێت، یان ئەگەر وەك زاناكان تەنیا لە ناو ژووری لابۆرەكانیانەوە سەیری پێشكەوتنی زانست بكەن و لایەنە نەرێنیەكانی ئەو زانستە لەسەر ئازادی مرۆڤ لەبەر چاو نەگرن، ئەوا ئەمانیش هەمان ئامانجی رۆشنگەری زانست دەگۆرن بۆ تاریكی و كاولكاری مرۆڤ.
لەبەر ئەم هۆكارانە عەلمانیەت چۆن ئایین و سیاسەت لە یەكتری جیادەكاتەوە ، بەهەمان شێوە عەلمانیەت شێوازی كاركردن لەگەڵ پێشكەوتنی زانستی بە ئاستی كاریگەری لەسەر ئازادییەكانی مرۆڤ سنوردار دەكات و رێگە نادات ئەوەی زانست بەرهەمی دەهێنێت و دەبێتە هۆكاری ئەوەی ئازادی مرۆڤ لەناو بەرێت وەك داهێنانێكی زانستی لەسەر بكرێت.