ئاشكرایە كە پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و هەڵگرتنی هەنگاوی جددی بەم ئاراستەیە لە پرۆسەی چاكسازیدا پێكهاتە و پایەیەكی بنەڕەتییە، لە هەمان كاتدا ناكرێت هەوڵەكانی هێنانەئارای حوكمڕانیی باش دەرئەنجامی خوازراو و ئاكامی بەرهەمداریان لێبكەوێتەوە، ئەگەر هاوشان نەبن بە گرتنەبەری رێگاچارەی كارا، بۆ بەگژداچوونەوەی گەندەڵی، ئەگەرچی ناكرێت تێكڕای حكومڕانیی باش و تەواوی پڕۆسەی چاكسازی لە بەرپەرچدانەوەی گەندەڵیدا قەتیس بكرێت. خاڵێكی دیكەی گرنگ ئەوەیە كە كار لەسەر كەمكردنەوەی دەرفەتەكانی گەندەڵی بكرێت، نەك تەنیا سزادانی ئەو كەسانەی تێوە دەگلێن. هەموو ئەم پرسانە بوونە تەوەری دیمانەیەكی گوڵان لەگەڵ (سۆزان رۆز ئەكێرمان) كە پڕۆفیسۆرە لە سكووڵی یاڵ بۆ یاسا لە زانكۆی یاڵ، چەندین نووسین و توێژینەوەی لەبارەی یاسا و ئابووری و سیاسەتی گشتی و حوكمڕانی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی هەیە. لە توێژینەوەكانیدا بایەخێكی تایبەت بە پرسەكانی پەیوەست بە یاسا و سیاسەتی بەراوردكاریی ئابووریی سیاسی و گەندەڵی و سیاسەتی گشتی و كارگێڕیی گشتی و یاسای ئابووری دەدات.

* ئێوە كتێبێكتان بە ناوی «حوكمڕانی و گەندەڵی، هۆكارەكان، دەرئەنجامەكان و چاكسازی» نووسیوە، دەمانەوێت لێرەدا بپرسین: ئایا سەرهەڵدان و دروستبوونی گەندەڵی گرێدراوی پرۆسەی حوكمڕانییە؟ ئایا هاتنەئارای گەندەڵی دەرئەنجامێكی چاوەڕوانكراوە لە نێو كەرتی گشتیدا؟
- ئەوەی لەم بارەیەوە دەتواندرێت بوترێت ئەوەیە كە ئەو كاتە پاڵنەرەكانی گەندەڵی دروست دەبن، كە لە كەرتی گشتیدا بتواندرێت سوودێكی زۆر بەدەست بهێندرێت، یان ئەم كەرتە بارگرانی بسەپێنێت، هەرچۆنێك بێت، سەرهەڵدانی گەندەڵی دەرئەنجامێكی حەتمی نییە. واتە دەتوانرێت ئەو پرۆگرامانە دابڕێژدرێن كە دەبنەهۆی سنوورداركردنی پاڵنەرەكانی گەندەڵی.
* بە تێڕوانینی ئێوە تا چ راددەیەك بوونی گەندەڵی بە شێوەیەكی حەتمی سەردەكێشێت بۆ لاوازبوون و نەمانی ئینتیمای نەتەوەیی و لە هەمان كاتدا متمانەی نێوان هاووڵاتییان و حكومەتیش لە ناو دەبات؟
- ئێمە دەتوانین بڵێین كە ئەمە رێگایەكی دووسەرەیە، واتە هەردوولایان كاریگەرییان لەسەر یەكتر هەیە. مەبەستم ئەوەیە ئەگەر بێت و هاووڵاتییان پێیان وابێت كە گەندەڵی لەسەر ئاستێكی بەربڵاو بوونی هەیە و بە بەرچاوی ئەوانەوە كەسانی دیكە لەم گەندەڵییە سوودمەند بن، ئەوا متمانەیان بە دادپەروەریی بەرپرسە گشتییەكان نامێنێت. هەرچۆنێك بێت، ئەگەر هاووڵاتییان لە ئاست حكومەتدا بە هۆی كردەوەكانی لە رابردوودا، یان بەهۆی ئەوەی جیاكاری كردووە لە دژی چەند پێكهاتەیەكی وڵاتەكە بەدگومان بن، ئەوا رەنگە ئەم رەفتارەش ببێتە پاساوێك بۆ ئەوەی لە گەندەڵییەوە تێوەبگلێن.
* وەك كەسێكی پسپۆڕ و شارەزا لە كاروبارە كارگێڕی و یاساییەكاندا، ئایا بۆ دووبارە بونیادنانەوەی دامەزراوەكان و سنوورداركردن و كەمكردنەوەی ئاستی گەندەڵی، بەتایبەتی لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكاندا باشترین رێگاچارە چییە؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر فراوانە و وەڵامەكەشی بەندە بەوەی ئایا گەندەڵی لە چ بوارێكدا خراپترین و زیانمەندترین دەرئەنجامی لێكەوتۆتەوە، هەرچۆنێك بێت، من گریمانەی ئەوە دەكەم كە خاڵێكی باش بۆ ئەوەی بكرێتە خاڵی دەستێپك لە پرۆسەی چاكسازی بریتییە لە كاركردن لەسەر ئەو گرێبەستانەی كە حكومەت ئەنجامیان دەدات، هەندێ جار پێویست ناكات راستەوخۆ چاودێریی پرۆسەكە بكرێت بۆ ئەوەی پێشنیار و راسپاردەی چاكسازی گەڵاڵە بكرێت، بۆ نموونە، ئەو كەسانەی چاكسازی ئەنجام دەدەن، دەتوانن هەندێ جار بڕی پارەی تەرخانكراو بۆ گرێبەستە ناوخۆییەكان بەراورد بكەن بە گرێبەستە هاوشێوەكان لەسەر ئاستی جیهاندا. لەلایەكی دیكەوە دەبێت دەوڵەتەكان لەوە بكۆڵنەوە ئایا دەتوانن ئامانج و مەرامە تایبەتییەكان سنووردار بكەن، بەتایبەتی كە گرێبەستە ئاڵۆزەكان دەتوانن دەرفەتی گەندەڵی بڕەخسێنن، یان ئایا دەتوانن كاڵا ستانداردەكان لە بازاڕەكاندا بكڕن و گرێبەست بۆ بەدەستهێنانی كاڵایەكی هاوشێوە نەكەن، لە هەمان كاتدا دەبێت پرسیاری ئەوە بكەین، ئایا گرنگترین خزمەتگوزاری بۆ هاووڵاتییان چییە، پەروەردە، تەندروستی، ئاسایش و ئارامیی ناوخۆیی؟ كاتێك گرنگترینی ئەم خزمەتگوزارییانە دەستنیشان دەكرێن، ئەو كاتە دەتواندرێت رووماڵی ئەوە بكرێت، ئایا چۆن گەندەڵی كاریگەری لەسەر ئەم بوارانە دەبێت، دواتر دەكرێت كار لەسەر دەستنیشانكردنی رێگاكانی چاودێریكردنی دەستەبەركردنی ئەم خزمەتگوزارییانە بكرێت و میكانیزمەكانی پێدانی زانیاری لەبارەی گەندەڵییەوە ئاسان و سەلامەت بكرێن. بە دڵنیاییەوە، ئەگەر میكانیزمێك دابنرێت بۆ پێدانی هەواڵ لەبارەی ئەو كەسانەی لە كاری ناڕەواوە تێوەگلاون، ئەوا دەبێت لە هەمان كاتدا پارێزگاری یاسایی دەستەبەر بكرێت لەبەرامبەر ئەو كەسانەی رەنگە بە ئامانجی تۆڵەكردنەوە ئەم كارە بكەن. بە تێڕوانینی من پێویستە هێڵی یەكەمی بەرگری لە پڕۆسەی چاكسازیدا بریتی بێت لەو خزمەتگوزارییانەی دەستەبەر دەكرێن و ئەو رێكارانەی بۆ سنوورداركردنی دەرفەتەكانی گەندەڵی دەگیرێنەبەر، بۆ نموونە: لە رێی سادەكردنەوەی پرۆگرامەكانی پەیوەست بە ستانداردەكان و كاركردن لەسەر ئەوەی كردەوەی بەرپرسەكان شەفاف بن و.. هتد.
* مەسەلەیەكی دیكە كە دەمانەوێت پرسیاری لەبارەیەوە بكەین، بریتییە لە ناكارایی حكومەت، ئایا دەكرێت بڵێین بوونی گەندەڵی هۆكارێكی راستەوخۆیە بۆ ئەوەی حكومەتێك چیتر نەتوانێت ئەركە بنەڕەتییەكانی خۆی جێیەجێ بكات و ناكارا بێت؟
- وەڵامی من بۆ ئەم پرسیارە هاوشێوەی وەڵامەكەمە بۆ پرسیاری دووم. واتە ئەمە رێگایەكی دوو سەرەیە، ئەگەر بێت و لەبەر هۆكاری دیكە حكومەت دوچاری ناكارایی ببێتەوە، ئەوا ئەمە دەبێتەهۆی برەودان بە گەندەڵی، لە بەرامبەردا، ئەو بەرپرسانەی هەوڵی وەرگرتنی بەدیل دەدەن، رەنگە رێكارە رۆتینییەكان زیاد بكەن، كە رێكاری قورس بن و كاتێكی زۆریشیان پێ بچێت، ئەویش بە ئامانجی ئەوەی خەڵكی ناچار بكەن بۆ ئەوەی بەرتیل بە بەرپرسان بدەن، لە پێناوی خۆلادان لەو رۆتینەی خودی ئەو بەرپرسانە دروستیان كردووە.
* هەر لە پەیوەندی بە چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە، ئایا چۆن دەكرێت پاڵنەرێك دروست بكرێت، بۆ خۆلادان لە گەندەڵی لەبری ئەوەی تەنیا كار لەسەر لێپرسینەوە و سزادانی ئەو كەسانە بكرێت كە لە گەندەڵییەوە تێوەدەگلێن؟
- لە راستیدا گەندەڵی بە تاوانی دەرفەت پێناسە دەكرێت، مەبەستم لە دەرفەتە بۆ ئەو كەسەی گەندەڵییەكە دەدات و ئەو كەسەشی قبووڵی دەكات. دووبارە رێكخستنەوەی حكومەت بۆ كەمكردنەوەی ئاست و مەودای دەسەڵاتی چاودێرینەكراوی بەرپرسەكان كە دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی دەرفەتی گەندەڵی، ئەمەش بە مانای سادەكردنەوە و كەمكردنەوەی رۆتین، و هەروەها بە مانای شەفافییەتی زیاترە لە پەیوەندی بەو دەسەڵاتەی لە پێناو جێبەجێكردنی پرۆگرامە گشتییەكاندا دەبەخشرێت.
* ئایا دەكرێت بوترێت پرۆسەی چاكسازی تەنیا لە بەرەنگاربوونەوە و نەهێشتنی گەندەڵیدا كورت دەبێتەوە، یان بە پێچەوانەوە پرۆسەی چاكسازی زۆر لەوە بەرفراوانترە و رەهەند و رایەڵی دیكەش لەخۆدەگرێت؟
- بە دڵنیاییەوە، پرۆسەی چاكسازی تەنیا لە بەگژداچوونەوەی گەندەڵیدا قەتیس نابێت، رەنگە كۆمەڵگەیەكی خاڵی لە گەندەڵی هەبێت، بەڵام لە هەمان كاتدا خاوەنی حكومەتێك بێت كە توانای مامەڵەكردنی نەبێت لەگەڵ ئەو كێشانەی رووبەڕووی كۆمەڵگەكە بوونەتەوە، وەك كێشەی پەروەردە، چاودێریی تەندروستی، كەسانی بەساڵاچوو، چاودێریی منداڵانی ساوا، كێشەی ئاسایش و ئارامی و.. هتد. هەروەها بوونی سەرچاوەیەكی كەم، رەنگە ببێتە هۆی ئەوەی هەر حكومەتێكی بەرپرس ئامانجەكانی دژە گەندەڵی بگۆڕێتەوە لە پێناو بەدەستهێنانی سەرچاوە دەگمەنەكاندا.
* باشە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە هاوكاریكردنی ئەو دەوڵەت و كۆمەڵگەیانەی دەستیان داوەتە پرۆسەی چاكسازی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، چۆن دەتوانێت رۆڵێكی بنیادنەر و بەرهەمداری هەبێت؟
- لە راستیدا ئەنجامدانی رێككەوتننامەی نەهێشتنی بەرتیل كاریگەرییەكی باشی لەسەر سنوورداركردنی توانای كۆمپانیا فرەنەتەوەییەكان هەبووە، بۆ پەنانەبردنەبەر بەرتیل لە پێناوی بەدەستهێنانی بیزنێس لە دەرەوە، بە تایبەتی لە وڵاتانی كەمدەرامەتدا كە خاوەنی حكومەتی لاوازن. هەروەها پێم وایە پێویستە هاوكاری و كۆمەكی سەربازیی پەیوەست بە پەرەپێدان كە لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە دەستەبەر دەكرێت، بە شێوەیەكی وردتر بەكار بهێنرێن لە پێناوی سنوورداركردنی ئەو گەندەڵییەی هاوشان بەم كۆمەكانە دروست دەبێت. بۆ نموونە: لە عێراقدا و دوای ئەوەی شەڕەكە كۆتایی هات، سەرچاوەیەكی زۆر هاتنە ئەم وڵاتەوە، بەڵام بە گوێرەی پشكێنەری گشتیی عێراق بەشێكی زۆری ئەو سەرچاوانە خراپ بەكارهێندران، ئەویش بەهۆی خێرا بەكارهێنانیان و نەبوونی هیچ كۆنتڕۆڵێكی دارایی لەسەریان.