بێرنارد هەیكەل پڕۆفیسۆر و بەڕێوەبەری پرۆگرامی دیراساتی ئاسیای نزیكە لە زانكۆی پرینستۆن، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە چەند پرسێكی گرنگ دەدات، وەك ئەو بارگرژییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەی لە دەسەڵات و ناسنامەی ئایینییەوە سەرچاوە دەگرێت. هەروەها گرنگی بە مێژوو و سیاسەتی وڵاتانی كەنداوی عەرەبی و بەتایبەتی سعودیە دەدات. بە شێوەیەكی گشتی شرۆڤە و لێكدانەوە بۆ جیهانی عەرەبی و ئیسلامی دەكات. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پێشهات و پەرەسەندنەكانی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بارگرژییەكانی ئەم دواییەی نێوان ئەمریكا و ئێران، هەروەها تیشك خرایەسەر پەرەسەندنە ناوخۆییەكانی وڵاتانی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەست بێت بە پرسی توندڕەوی و هۆكارەكانی هەڵكشانی گرووپە توندڕەو وتوندوتیژەكانەوە، بەتایبەتی دۆخە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییە ناهەموار و نالەبارەكان.

* وەك كەسێكی شارەزا و تایبەتمەند لە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایا لەنێو ئەو پەرەسەندنانەی لەم ناوچەیەدا دەگوزەرێن، چ شتێك زیاتر ئێوە نیگەران دەكات؟
- لە راستیدا ئەوەی بە شێوەیەكی گشتی زیاتر نیگەرانم دەكات لە ناوچەكەدا بریتییە لە ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و وڵاتی ئێراندا، ئەمە لە مەودای نزیكدا، خۆ ئەگەر باس لە مەودای دوور بكەین، ئەوا من پتر نیگەرانم لەبارەی بوونی ژمارەیەكی زۆری گەنج لەم ناوچەیەدا كە بە دەست بێكارییەوە دەناڵێنن، لەگەڵ بوونی سیاسەتی سەركوتكاری و حوكمڕانیی خراپ و تێكچوونی ژینگە و كێشەی ئاو و خۆراك، كەواتە چەندین كێشە هەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە لەبارەیانەوە نیگەران بیت.
* ئایا ئەم سەركوتكارییە سیاسییە و بوونی حكومڕانیی خۆسەپێن لە وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا، یەكێك بووە لە فاكتەرە سەرەكییەكانی تێكچوونی دۆخە كۆمەڵایەتییەكە و چوونی گەنجان بۆ نێو ریزەكانی گرووپە توندڕەوەكان؟
- بە دڵنیاییەوە، باوەڕم وایە كە حكومڕانیی خراپ رۆڵی هەبووە لە سەرهەڵدانی توندڕەوەی، بەڵام رۆڵی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و هێزە دەرەكییەكانی دیكەش رۆڵێكی یارمەتیدەر و هاوكار نەبووە، لە هەمان كاتدا شكستی ئایدیۆلۆژیاكانی دیكەی وەك لیبڕاڵ دیموكراسی و سۆشیالیزم سەركەوتوو نەبوون، ئەمەش هاوكار بووە بۆ سەرهەڵدانی توندڕەوی.
* بەڵام لە پەیوەندی بە رێكخراوی تیرۆریستیی داعشەوە بە شێوەیەكی تایبەت، كە ئێمە دەزانین كاولكاری و كوشتارێكی زۆر و بێ پێشینەی لەم ناوچەیەدا هێنایەئاراوە، بەتایبەتی لە عێراق و سوریا، بەڵام لە ئێستادا ئەوەی پێی دەوترێت خەلافەتی داعش تێكشكاوە، ئایا پێتوایە هێشتا تەحەددیە درێژخایەنەكان لە ئارادا ماون و نەتوانراوە ئەم رێكخراوە لە رووی ئایدیۆلۆژییەوە تێك بشكێندرێت؟
- بەڵێ، پێم وایە هێشتا ئایدیۆلۆژیای توندڕەوی لەئارادا ماوەو تێك نەشكاوە و پێم وایە ئەوەی بووەتە هۆی سەرهەڵدان و هەڵكشانی توندڕەوی ئایینی، یان هۆكاری ئەوەی بۆچی خەڵك مەیلی بۆ توندڕەوی ئایینی لا دروست دەبێت، ئەوەیە كە خۆیان لە دۆخێكدا دەبیننەوە كە لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە دۆخێكی تەواو خراپە و ئایدیۆلۆژیای توندڕەوی خۆی وا دەخاتەڕوو كە هەڵگری بەدیلێكی باشترە بۆ ئاییندە، بەڵام بە تێڕوانینی من ئایدیۆلۆژیای ئایینی دەرئەنجامێكی باشتری لێناكەوێتەوە، بەڵكو ئەمە ئایدیۆلۆژیاییەكی خراپە و لە كۆتاییدا خەڵكەكە درك بەمە دەكەن.
* پێت وانییە ئەم رەوتە توندڕەوەییە ریشەیەكی كولتووری هەیە و بۆتەهۆی تەشەنەكردن و گەشەكردنی و سازكردنی زەمینەیەكی لەبار بۆ هەڵكشانی توندڕەوی؟
- بە تێڕوانینی من لە هەموو شوێنێكی ئەم جیهانەدا ریشەی كولتووری هەیە بۆ توندڕەوی، بۆ نموونە: ئێستا لە ئەوروپا هەڵكشانی بزوتنەوە راستڕەوە توندڕەوەكانی بەدی دەكەین، لەنێو جیهانی ئیسلامیشدا رەنگە بزوتنەوە موسڵمانی توندڕەوت هەبێت، كەواتە دەتوانین بڵێین بە دڵنیاییەوە سەرجەم بزووتنەوە توندڕەوە ئایینی و سیاسیەكان ریشەی كولتوورییان هەیە، بەڵام من دەمەوێت ئەوە بڵێم كە بوونی ئەم ریشە كولتوورییە ناتوانێت راڤە و لێكدانەوە بۆ دەركەوتنی ئەم گرووپە توندڕەوانە بكات، مەبەستم ئەوەیە كە ریشە كولتوورییەكان بەس نیین بۆ دروستبوونی توندڕەوی ئایینی، بەڵام دەبێت سیاق و دۆخێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری لە ئارادا بێت.
* كەواتە تاوەكو ئەم نادادپەروەرییە كۆمەڵایەتیی و سەركوتكارییە سیاسی و چەقبەستنە ئابوورییە بمێنێتەوە، ئەوا سەرهەڵدان و دروستبوونەوەی ئەم گرووپە توندڕەوانە شتێكی حەتمی دەبێت؟
- بەڵێ، ئەمە راستە، بە تایبەتی ئەگەر ئێمە سەیری دانیشتووانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین، ئەوا دەبینین كە توێژێكی بەرفراوانی گەنجان بوونی هەیە، كە ئێمە دەزانین بەشی زۆری دانیشتووانی ناوچەكە لە گەنج پێكدێن، ئەم توێژەش بێبەشە لە دەرفەتە ئابوورییەكان و لە دۆخێكی ئابووریی خراپدایە و لە رووی سیاسییەوەو سەركوتكارەوە، ئەم گەنجانەش لە ئێستادا بە هۆی ئەنتەرنێتەوە دەبینن دۆخەكە لە وڵاتانی دیكە، لە چین و لە ئەوروپا و لە ئەمریكا، كەواتە ئەوان دۆخی وڵاتانی دیكە دەبینن و هەست بە نائومێدی و توڕەیی دەكەن كاتێك ناتوانن ئەم دۆخە باشە لە وڵاتی خۆیان بەدەست بهێنن. هەر لەبەر ئەمەشە گرووپە توندڕەوەكان دێن و دەتوانن سەرنجی ئەو كەسانە بۆ لای خۆیان رابكێشن.
* بەڵام هەندێ جار ئەم گرووپە توندڕەوانە خۆیان وەك بەدیلێكی باوەڕپێكراو و كار دەخەنەڕوو بۆ ئەو سیستمە حوكمڕانییەی لە ئارادایە، تێڕوانینی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟
- پێموایە گرووپە ئایینییە توندڕەوەكان ناتوانن بەدیل بخەنەڕوو، و باوەڕم وایە پرۆژەكانی ئەم گرووپانە، پرۆژە ئابووریی و كۆمەڵایەتییەكانیان شكستیانهێناوە و لە ئاییندەشدا شكست دەهێنن. چونكە بە تێڕوانینی من ئەوان هەڵگری چارەسەر نیین بۆ كێشەكانی كۆمەڵگە هاوچەرخەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، یان هەر كۆمەڵگەیەكی دیكە و بگرە ئەوان تەنیا دەبنەهۆی خراپتركردنی بارودۆخەكە. بە دەربڕینێكی دیكە، ئەوانەی مەیلیان هەیە بۆ گرووپە ئایینییە توندڕەوەكان پێیان وایە دۆخەكە بەرەو باشتر دەڕوات، بەڵام لە واقیعدا ئەم دۆخەكە بەرەو خراپتر دەچێت.
* ئایا لە دەرئەنجامی شكستهێنانی ئەم گرووپە توندڕەوانە و شكستی سیستمە حكومڕانەكانی ئێستا، وەك بەدیلێك ئەگەری دووبارە گەڕانەوە بۆ ناسیۆنالیزم هەیە؟
- پێم وایە سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزم لە هەندێ وڵاتی وەك سعودیەدا لە ئارادایە، بە تایبەتی كە حكومەتی ئەو وڵاتە كار لەسەر زیندووكردنەوەی ئەم رەوتە دەكات وەك بەدیلێك. كە دەبێت چاوەڕوان بین و ببینین ئایا ئەمە سەركەوتن بەدەست دەهێنێت، بەڵام دەبینیت لە وڵاتێكی وەك لیبیا تەواو پێچەوانەی ئەمە روودەدات، واتە داكشانی ناسیۆنالیزم لەو وڵاتەدا بەدی دەكرێت، چونكە ئەوەی روودەدات بریتیە لە دووبارە دەركەوتنەوەی ناسنامە ناوچەیی و خێڵەكییەكانە، هەروەها لە وڵاتی سووریاشدا داكشانی رەوتی ناسیۆنالیستی روویدا و ناسنامەی تایەفەگەری گرنگییەكی زیاتری بەدەستهێنا. كەواتە پێم وایە لێرەدا دەرئەنجامێكی تێكەڵمان هەیە، چونكە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە هەندێ شوێن ناسیۆنالیزم لە هەڵكشاندایە، بەڵام لە هەندێ شوێنی دیكە ناسیۆنالیزم لە داكشان و پاشەكشەدایە.
* ئاماژەتان بە وڵاتی سعودیە كرد، كە ئێستا ئێمە دەزانین شازادەی جێنشینی ئەو وڵاتە، محمد بن سەلمان، دەستی داوەتە جێبەجێكردنی پرۆژە و كارنامەیەكی بەرزەفڕانە، لە بواری لیبراڵیزەكردنی ئابووری و زۆر بواری دیكەدا، پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا گەڕانەوە و جەختكردنەوە لەسەر ناسیۆنالیزم بەشێكی بنەڕەتی و دانەبڕاوی پرۆژەكەیەتی؟
- بە دڵنیاییەوە، ئەمە بەشێك لە پرۆژەكەی پێكدەهێنێت، چونكە بێگومان ناسیۆنالیزمیش هەمان پرۆژەی جۆراوجۆرەكردنی سەرچاوەكانی ئابوورییە.
* پێت وایە گرووپە ئایینییەكان و پیاوانی ئایینی لەو وڵاتەدا لە ئاست كار و پرۆژەكانی محەمەد بن سەلماندا هیچ كاردانەوەیەكیان دەبێت؟
- ئەگەر بە راشكاوی بدوێم ئەوا من پێشبینی كاردانەوە و پەرچەكردارم كرد لە لایەن پیاوان و گرووپە ئایینییەكان و دامەزراوە ئایینییەكانەوە، بەڵام ئەوەی تا ئێستا بەدیمان كردووە ئەوەیە كە ئەم لایەنانە بێدەنگن و منیش نازانم هۆكاری ئەم بێدەنگیەیان چییە، ئایا مەسەلەكە ئەوەیە كە لێی دەترسن و ترسیان لە سەركوتكارییەكەی هەیە، یان هۆكارەكە ئەوەیە كە لە راستیدا ئەوان لەوە لاوازتر بوون كە ئێمە وێنامان دەكرد. كەواتە دووپاتی دەكەمەوە كە بە دڵنیاییەوە من چاوەڕوانی ئەوەم دەكرد كە كاردانەوە و پەرچەكرداریان هەبێت، بەڵام تا ئێستا ئێمە نەمانبینیوە، لەبەر ئەوە ئەگەر بە راشكاوی بدوێم ئەوا من لەم رووەوە تا راددەیەك دووچاری سەرسوڕمان بووم.
* هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەتان بۆ ئەو پرۆژە و بەرنامەیەی محەمەد بن سەلمان دەستی داوەتێ چییە، ئایا پێت وایە سەركەوتو دەبێت و دەتوانێت درێژە بە بەرنامەكەی بدات؟
- من باوەڕم وایە هێشتا زووە ئەمە یەكلابكەینەوە، بە راشكاوی دەیڵێم هێشتا زۆر زووە بۆ ئەوەی ئەمە یەكلابكەینەوە.
* لە وەڵامی پرسیاری یەكەمدا ئاماژەت بە ئەگەری روودانی پێكدادان و هەڵگیرسانی شەڕ لەنێوان هەردو ووڵاتی ئێران و ئەمریكا كرد، دەكرێت هۆكارەكانی ئەم پێشبینیەت روون بكەیتەوە، یان با بڵێین ئایا ئەو گۆڕانكارییانە كە لە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپدا لە ئاست ئێران و ناوچەی كەنداو بە تایبەتی بە بەراورد بە سیاسەتەكانی ئیدارەی پێش خۆی( ئیدارەی ئۆباما) بەدی دەكرێن چین؟
- بە دڵنیاییەوە گۆڕانكاری روویداوە، چونكە ئێمە دەزانین ئیدارەی سەرۆك ئۆباما خوازیاری ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان بوو لەگەڵ وڵاتی ئێراندا، كە ئەنجامدانی رێككەوتنی ئەتۆمیش لەگەڵ ئەو وڵاتەدا هەنگاوی یەكەم بوو بە ئاڕاستەی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان، بەڵام ئاشكرایە كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ ئەجێندایەكی تەواو جیاوازی هەیە، ئەجێندای ترەمپ ئەوەیە كە حكومەتی ئێران بڕووخێت، خوازیاری بەرپابوونی شۆڕشە لە ئێران، كەواتە دەتوانین بڵێین ئەمە رێچكەیەكی تەواو جیاوازە. پرسیارەكەش لای من ئەوەیە، ئایا ئەو فشارانەی ئیدارەی ئەمریكا لە دژی ئێران مومارەسەیان دەكات بەسن بۆ هێنانەدی ئامانجە راگەیەنراوەكانی، یان ئەو فشارانە ئەوەندە زۆرن كە لە ئەنجامدا دەبنەهۆی ئەوەی ئێران ناچار بێت كاردانەوە و پەرچەكرداری هەبێت و پەنا بۆ ئەنجامدانی كردەوەی توندوتیژ ببات و لە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بدات، ئیدی بە شێوەیەكی راستەوخۆ بێت، یان لە رێی گرووپە وەكیلەكانییەوە، كە ئەگەر ئەمەش رووبدات ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە سەربكێشێت بۆ پێكدادان لە نێوانیاندا. ئەگەر ئەمەش رووبدات ئەوا ئەمە مایەی كارەسات و تراژیدیا دەبێت، لەم روانگەیەوە من ئومێدەوارم هیچ شەڕێك روونەدات لە نێوان ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و وڵاتی ئێراندا.
* ئێوە ئاماژەتان بەوەكرد كە سیاسەتی ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ تەواو جیاوازە لە سیاسەتەكانی ئیدارەی ئۆباما لە ئاست ئەم ناوچەیە، بە تایبەتی لە ئاست ئێراندا، پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا پێت وایە پاڵنەری سیاسەتەكانی ترەمپ بریتییە لە سڕینەوە و هەڵوەشاندنەوەی سیاسەتەكانی ئۆباما لەم ناوچەیەدا؟
- ئەمە لە بەشێكیدا راستە، واتە لە بەشێكیدا بریتییە لە پێچەوانەكردنەوەی تەواو كار و سیاسەتەكانی ئیدارەی ئۆباما، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەوە بڵێین كە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ فەلسەفە و ئەولەویەتی تایبەت بە خۆی هەیە، كە هیچ پەیوەندییەكیان بە ئۆباماوە نییە. واتە گومانی تێدانییە كە سەرۆك ترەمپ دژی هەموو ئەو كار و سیاسەتانەیە كە ئۆبامای ئەنجامیدان، بەڵام ئەو هەڵگری هەندێ بۆچوون و تێڕوانینە كە دەگەڕێنەوە بۆ پێش سەروەختی ئیدارەی ئۆباما، لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە بوونی كەسێكی وەك جۆن بۆڵتۆن بكەین لە نێو ئیدارەی ترەمپدا راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەییە و بۆ ماوەیەكی دورودرێژە پشتیوانی لە گۆڕینی دەسەڵات لە ئێراندا دەكات، واتە تەنانەت پێش ئەوەی كە بەڕێز باراك ئۆباما خۆی كاندید بكات بۆ پۆستی سەرۆكایەتی ئەمریكا. لەم روانگەیەوە ئەوە ئاشكرایە كە بەڕێز ترەمپ ئەولەویەتی تایبەت بە خۆی هەیە و مەسەلەكە ئەوە نییە سیاسەتەكانی تەنیا پەیوەستن بە پێچەوانەكردنەوەی بڕیارەكانی ئۆباما، واتە راستە بەشێكی پەیوەستە بە ئۆباماوە، بەڵام هەندێكی دیكەش پەیوەستن بە خودی ئەولەوییەتەكانی خۆیەوە، وەك بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل و پەرەپێدانی و بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتی عەرەبستانی سعودیە و رووخاندنی حكومەتی ئێران و ئەگەر بكرێت لە رووی سەربازییەوە بە تەواوەتی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكشێتەوە. بۆ نموونە: ئێمە بینیمان ترامپ خوازیاری ئەوە بوو كە بە تەواوەتی لە سووریا بكشێتەوە. بەڵام ئەوەبوو دواتر پێی ووترا نەخێر تۆ ناتوانیت ئەم كارە بكەیت.
* ئەگەر ئێمە دووبارە بگەڕێینەوە بۆ باسی عەرەبستانی سعودیە، ئایا پێت وایە ئەم وڵاتە سیاسەتێكی دەرەكیی توندتر و سەركێشانەتر پیادە دەكات، بە تایبەتی ئێستا تێوەگلاوە لە شەڕی یەمەن، هەروەها موقاتەعەی وڵاتی قەتەری كرد، ئەم گۆڕانكارییانە لە سیاسەتی دەرەوەی سعودیەدا چۆن دەخوێنێتەوە؟
- بەڵێ، من پێم وایە نەك لە ئێستادا بەڵكو لە ساڵی 2003ەوە، واتە لە دوای داگیركركردنی عێراقەوە بەرپرسانی عەرەبستانی سعودیە بڕیاریانداوە، یان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە چیتر ناتوانن لە بواری ئەمنیدا متمانە بە ئەمریكا بكەن، لەبەر ئەوە باوەڕیان وابووە كە پێویستە پەرە بە توانا سەربازیی و سیاسییەكانی تایبەت بە خۆیان بدەن، لەم روانگەیەوە ئەوان دژی داگیركردنی عێراق بوون لە ساڵی 2003دا، لە هەمان كاتدا دژی بڕیارەكەی ئیدارەی سەرۆك باراك ئۆباما بوون كاتێك ویستی ئەمریكا تەركیز و بایەخی زیاتر بە ئاسیا بدات و دەستبەرداری ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت. هەروەها دواتر دژی بڕیاری ئەمریكا بوون بە كشاندنەوەی هێزەكانی لە وڵاتی عێراق، بە هەمان شێوە ئەوان دژی سیاسەتەكانی ئیدارەی باراك ئۆباما بوون لە بەرامبەر حوسنی موبارەكدا، مەبەستم لە دەستبەرداربوونی ئەمریكا بوو لە سەرۆك موبارەك، لە هەمان كاتدا دژی سیاسەتەكانی سەرۆك ئۆباما بوون لە ئاست ئیخوان موسلمیندا، لەلایەكی دیكەوە سعودیە دژی ئەنجامدانی رێككەوتنە ئەتۆمییەكە بوو كە لەگەڵ ئێراندا واژۆكرا. كەواتە لە دەرئەنجامدا دەتوانین بڵێین خۆدوورخستنەوەی سعودیە لە ئەمریكا پرۆسەیەكە كە دەیەیەك، یان دەتوانین بڵێین دەیە و نیوێكە دەستی پێكردووە.
* ئێمە باسی پرۆژەكەی شازادەی جێنشین محەمەد بن سەلمانمان كرد، ئایا ئامانجەكانی لە چیدا چڕ دەبنەوە؟
- بە تێڕوانینی من ئەو دوو ئامانجی هەیە كە خوازیاری بەدیهێنانیانە، یەكەمیان بریتییە لە جۆراوجۆركردنی سەرچاوە ئابوورییەكانی وڵاتەكەی بەدەر لە سەرچاوەی نەوت، دووەمیان بریتییە لە بنیاتنانی توانایەكی ئابووری كە پشت بە نەوت نەبەستێت، كە پێم وایە ئەمەش كارێكی زۆر قورس و دژوارە. ئامانجی دووەمیان ئەوەیە سعودیە لە ناوچەكەدا بكاتە هێزێكی سەربازی و سیاسی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كە هەم توانای بەرگری لە خۆكردنی هەبێت و هەم بتوانێت دەستڕۆیشتوویی خۆی لە ناوچەكەدا درێژ بكاتەوە، كەواتە من پێم وایە ئەو ئەم دوو ئامانجەی هەیە. ئەوەی لێرەدا شایەنی ئاماژەپێكردنە ئەوەیە كە ئەم دوو ئامانجە، ئامانجی باوكی بوون.
* پێت وانییە لە دەرئەنجامی ئەم بنیاتنانی هێزە سەربازییەوە لەلایەن سعودیە دۆخەكە بە ئاقاری پێكدادانی سەربازی لەگەڵ وڵاتی ئێراندا بڕوات، ئایا ئەگەرێك لەم چەشنە لە ئارادایە؟
- نەخێر، من پێشبینی ئەگەری روودانی رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەنێوان هەردو وڵاتی ئێران و عەرەبستانی سعودیەدا ناكەم، لەبەر ئەوەی هەردوو وڵاتەكەوە بە وریاییەوە هەڵسوكەوت دەكەن، ئەوەی پەیوەندی سعودیەشەوە هەبێت ئەوا ئەم وڵاتە خوازیاری ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بچێتە شەڕەوە لەگەڵ ئێراندا. بەڵام من پێم وانییە خودی عەرەبستانی سعودیە خوازیاری ئەوە بێت كە لەگەڵ ئێراندا بچێتە شەڕەوە.
* ئێوە شارەزای كاروباری وڵاتانی كەنداون، ئایا پێتان وایە لە ئێستادا ئەوەی پێی دەووتریت ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو لە رووی ئەمری واقیعەوە دووچاری ئیفلیج بوون هاتووە، بە تایبەتی دوای ئەو سیاسەتەی كە سعودیە لەبەرامبەر قەتەردا گرتیەبەر؟
- من باوەڕم وایە لە ئێستادا ئەو ئەنجومەنە لاواز بووە، ئەگەرچی خۆی لە خۆیدا لە سەرەتاوە ئەنجومەنێكی بەهێز نەبوو. چونكە هیچ كاتێك ئەنجومەنی هاریكاریی كەنداو خاوەنی هێزێكی سەربازی یەكگرتوو یان خاوەن ستراتیژیەتێكی سەربازی یەكگرتوو نەبووە. بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێین ئەم ئەنجومەنە تەنیا لە چەند پرس و بابەتێكی دیاریكراودا هەڵوێستی یەكگرتووی هەبوو، بەڵام هەندێ مەسەلەی دیكە هەبوو كە ئەندامەكانی لە ئاستیدا هاوهەڵوێست نەبوون. بەڵام بەدڵنیاییەوە بەهۆی موقاتەعەكردنی قەتەرەوە لاوازترە و لە ئێستادا رێزێكی كەمتری لێدەگیرێت لە ئاستی جیهاندا بەهۆی ئەم كێشانەوە. بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد ئەم ئەنجومەنە خۆی لە خۆیدا گرووپێكی بەهێز نەبووە.
* ئایا سعودیە توانیویەتی ئەو ئامانجانە بەدی بهێنێت كە خوازیاری بوو بەهۆی موقاتەعەكردن و فشارخستنەسەر قەتەرەوە بەدەستی بهێنێت؟
- ئێمە دەزانین ئامانجی عەرەبستانی سعودیە ئەوەبوو كارێك بكات قەتەر ناچار بكات چیتر دارایی دەستەبەر نەكات بۆ رێكخراوی ئیخوان موسلمین، هەروەها ویستیان سیاسەت و هەڵوێستەكانی قەتەر تەبابێت لەگەڵ سیاسەتەكانی سعودیەدا، بە تایبەتی لە بواری سیاسەتی دەرەوەدا، وەك بڕینی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئێران و ...هتد. بەڵام ئاشكرایە كە وڵاتی قەتەر هیچ یەكێك لەم كارانەی نەكردووە. كەواتە نەخێر عەرەبستانی سعودیە ئامانجەكانی بەدی نەهێنا لە پەیوەندیدا بە قەتەرەوە.
* كەواتە ئەوەی دووچاری عەربەستانی سعودیە بوو بریتییە لە بەهەڵەداچوونی حیساباتەكانی؟
- من نازانم بە هەڵەداچوونی حسابات بوو، یان نا، بەڵام بە دڵنیاییەوە بووەهۆی لاوازكردنی قەتەر، چونكە قەتەر ناچار بوو پارەیەكی زۆر خەرج بكات بۆ كەمكردنەوە كاریگەریییەكانی موقاتەعەكە. هەرچۆنێك بێت سعودیە پێی وابوو ئەو بارودۆخەی پێشتر هەبوو لە پەیوەندی بە وڵاتی قەتەرەوە قابیلی ئەوە نەبوو بەردەوام بێت و درێژە بكێشێت. لەسەر ئەم بنەمایە رەنگە پێی وابوبێت كە موقاتەعەكردن رێگاچارەیەكی باشترە لە درێژەكێشانی ئەو بارودۆخەی كە پێشتر لە ئارادا بوو. لە ئێستادا سعودیە پێی وایە راستە بارودۆخەكە میسالی نییە، یان بێ كەم و كوڕی نییە، بەڵام پێی وایە لەو هەلومەرجە باشترە كە پێشتر لە ئارادا بوو.
* ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پرسی ئێران، ئایا پێت وایە سزا و فشارەكانی ئەمریكا دەبنەهۆی ئەوەی حكومەتی ئێرانی ناچار بێت سازشی قورس بكات، یان ئەم سزا و فشارانە كاریگەرییان نابێت و دەرئەنجامی پێچەوانەیان لێ دەكەوێتەوە؟
- من باوەڕم بەوە نییە كە حكومەتی ئێرانی لە ئەنجامی ئەم فشار و سزایانەوە كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ سەپاندوویەتی بەسەر ئەو وڵاتەدا دووچاری داڕووخان بێت. بەڵام ئەوەی ئەگەری روودانی هەیە لە ئێران بریتییە لەوەی سوپای پاسداران دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرێت، واتە شێوەیەك لە كودەتای سەربازی رووبدات لە ناو دەسەڵاتی ئەو وڵاتەدا. كە رەنگە ئیدارەی ترەمپ پێشوازی لە پەرەسەندنێكی لەم چەشنە بكات، چونكە ئەمە بە مانای ئەوە دێت كە ئێران دەبێتە وڵاتێكی سەختگیرتر و دوژمنێكی سەختگیرتر. بەڵام دووپاتی دەكەمەوە كە رووخانی دەسەڵاتی ئێران ئەگەرێك نییە كە زۆر رێی تێبچێت. واتە پێشبینی رووخانی دەسەڵات لە ئێران ناكەم، بەڵام پێم وایە گۆڕانكاری لە ناو دەسەڵاتی ئەو وڵاتەدا دروست دەبێت، كە لە دەرئەنجامدا هەڵوێست و سیاسەتێكی سەختگیرتر دەگرێتەبەر كە رەنگە ئەمە پەرەسەندنێكی پێشوازیلێكراو بێت بۆ ئیدارەی ترەمپ.
* بەڵام ئاشكرایە كە ئێران ستراتیژیەتێكی كارای گرتۆتەبەر بۆ پەرەپێدان و درێژكردنەوەی دەستڕۆیشتوویی خۆی لە چەندین وڵاتی ناوچەكەدا، لە رێی پشتبەستن بە وەكیلەكانی و بە كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكان بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆی لەم ناوچەیەدا، ئایا پێت وایە ئێران دوای ئەم سزا و فشارانە زیاتر پەرە بەم ستراتیژیەتە دەدات؟
- بەڵێ، پێم وایە ئەمە ستراتیژیەتێكە كە زۆر سەركەوتوو بووە بۆ ئێران، چونكە ئەم ستراتیژیەتە بارگرانییەكی زۆر لەسەر شانی ئێران دروست ناكات، هەروەها ئێران دەتوانێت خۆی لە بەرپرسیارێتی بشارێتەوە، چونكە ئێران دەتوانێت بانگەشەی ئەوە بكات كە ئەو بەرپرس نییە لەو كارانەی ئەنجام دراون، دەتوانێت بیخاتەئەستۆی حزبوڵای لوبنانی و حەشدی شەعبی لە عێراق. كەواتە ئەمە ستراتیژیەتێكی زۆر سەركەوتوو بووە.
* ئایا لە ئێستادا بەرژەوەندی و تێڕوانینی ئیسرائیل و سعودیە لە ئاست ئێراندا یەكیگرتۆتەوە؟، بە تایبەتی كە هەردوو ئەم وڵاتە ئێران بە هەڕەشەیەكی وجودی بۆ سەر خۆیان دەزانن رای ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- بەڵێ ئەمە راستە، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا چییان پێدەكرێت لەم بارەیەوە. واتە ئەگەرچی تێڕوانینەكانیشیان لێكنزیك بێت، چۆن ئەم لێكنزیكییە دەكەنە كارێكی بەرجەستەكراو. من نازانم چۆن دەتوانن ئەم كارە بكەن. واتە پێم وانییە عەرەبستانی سعودیە و ئیسرائیل هێزێكی هاوبەش پێكبهێنن و هێرش بكەنەسەر ئێران.
* ئێوە وەڵامی ئەو پرسیارەتان داینەوە كە پەیوەست بوو بە ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان سعودیە و ئێران، بەڵام ئایا هیچ ئەگەرێكی ئاشتەوایی لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا نییە بە چەشنێك كە بتوانن هاوكاری یەكتر بكەن لەبری ئەوەی دژایەتی یەكتر بكەن؟
- ئەگەر ئەمە رووبدات ئەوا كارێكی باش دەبێت. بەڵام پێم وانییە ئەگەری روودانی ئەمە لە ئارادا بێت. هەرچۆنێك بێت كارێكی باشە ئەگەر سعودیە و ئێران بتوانن گفتوگۆ لەگەڵ یەكتر بكەن لە بارەی یەمەنەوە لە پێناو وەستاندنی شەڕ لەو وڵاتەدا. بەڵام بە داخەوە نابینم ئەمە رووبدات.
* بەڵام سەرۆكی پێشووی ئەمریكا پێی وابوو دەبێت ئێران و سعودیە بە هاوبەشی ئیدارەی ئەم ناوچەیە بكەن؟
- ئەم بۆچوونە جێی داخ بوو، لەبەر ئەوەی سعودیە پێی وابوو ئەمە بە جۆرێك لە جۆرەكان ئیعتیرافكردنە بەوەی ئێران لەنێو جیهانی عەرەبیدا هەندێ مافی رەوای هەیە، هەرچۆنێك بێت سەرۆك ئۆباما هەندێ هەڵەی كرد، كە پێم وایە یەكێك لە هەڵەكانی ئەوەبوو كە ئەو ئەم بۆچوونەی خستەڕوو، كە بووەهۆی ئەوەی لە نێو سعودیەدا هیچ دۆستێكی بۆ نەمێنێتەوە.
* بەڵام لە ئێستادا سعودیە و ئێران تەواو دژ و پێچەوانەی یەكترن بە چەشنێك دەستكەوت و سەركەوتنی هەر لایەكیان لەسەر حسابی ئەوی دی هەژمار دەكرێت، بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- بەڵێ ئەمە جێی داخە و ئەمە دەرئەنجامی خراپی لێكەوتۆتەوە لەسەر هەردولایان. كەواتە من هاوڕام لەم رووەوە، و بە داخەوە من رێگایەكی دەربازبوون و رێگاچارەیەك بەدی ناكەم لە هیچ لایەكیانەوە، چونكە هەردوولا(ئێران و سعودیە) لە هەوڵی شكستهێپێنانی ئەوی دیكەدان.
* كەواتە ئەمە قەدەری پەیوەندییەكانی نێوان ئەم دوو وڵاتەیە؟
- بەڵێ پێم وایە، من ئومێدم دەخواست پتر گەشبین بوومایە.
* ئەی چۆن لە ئاییندەی ناوچەكە دەڕوانیت بە شێوەیەكی گشتی، ئایا هیچ ئومێدێك هەیە كە هەنگاوی بەرچاو و بەرجەستە بنرێت بۆ دووبارە بوژاندنەوەی ئابووری و بنیاتنانی دۆخێكی سیاسی سەقامگیر لە وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا؟
- ئەگەر بە راشكاوی بدوێم، من ئەمە بەدی ناكەم. من خۆزگەم دەخواست بمتوانیایە ئەم ئومێدە بەدی بكەم، بەڵام بەدی ناكەم. بۆ نموونە: نابینم ئاوێتەبوونێك لە سەر ئاستی ناوچەكە بەدی بێت و رووبدات.
* ئایا پێت وایە دەبێت ئەمریكا رۆڵێكی كەمتر، یان زیاتری هەبێت لەم ناوچەیەدا بۆ ئەوەی بتوانێت لە باشتركردنی دۆخەكە هاوكار بێت؟
- ئەم بەندە بە سروشتی ئەو رۆڵەی ئەمریكا دەیبینێت، ئەگەر رۆڵێكی ئیجابی بێت، ئەوا دەرئەنجامی باشی لێدەكەوێتەوە، بەڵام پێم وایە هەموو رۆڵ و دەستێوەردانە سەربازییەكانی ئەمریكا لەم ناوچەیەدا دەرئەنجامی سلبیان هەبووە، ئەوەی بەدیمان كردووە لە ئەمریكا ئەوەیە كە ئەو وڵاتە توانای تێكشكاندنی هەیە، بەڵام نازانێت چۆن بارودۆخەكان چاك بكاتەوە.