ریچارد هێرمان، پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستی سیاسی لە زانكۆی ئۆهایۆ ستەیت، تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، ئاسایشی نێودەوڵەتی، سایكۆلۆژیای سیاسی. پێشتر بەڕێوەبەری سەنتەری مێرشۆن بۆ دیراساتی ئاسایشی نێودەوڵەتی بووە. لەبارەی گرنگیی ناسیۆنالیزم و سیاسەتی ناسنامە لە كاروبارە نێودەوڵەتییەكاندا چەندین توێژینەوەی هەیە. هەروەها بایەخ بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رووسیا دەدات. وەك كەسێكی تایبەتمەندی بواری پەیوەندییە دەرەكییەكان لە ستافی پلاندانانی سیاسەتی وەزیری دەرەوەی ئەمریكا كاری كردووە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێكرد، كە پتر بە هۆكارەكانی هەڵكشانی ناسیۆنالیزم و دەرئەنجامەكانی پەیوەست بوون.

* وەك ئاشكرایە لە ئێستادا مشتومڕێكی زۆر دەكرێت لەبارەی دووبارە گەڕانەوەی ناسیۆنالیزم، بە تێڕوانینی ئێوە هۆكارەكانی دووبارە هەڵكشانەوەی رەوتی ناسیۆنالیزم چین؟
- ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی قسە بكەین، ئەوا هەمیشە لە ئاست جیهانگەراییدا دوو كاردانەوەی یەكسان بەڵام دژ بە یەك هەبوون، كە ئەمەش خەباتكردن بۆ ناسیۆنالیزم و سەربەخۆیی لێكەوتۆتەوە. بەڵام ئەگەر ئێمە باسی ئەمریكا بكەین، ئەوا لەم وڵاتەدا دەركەوتنی پۆپۆلیزم بەدی دەكرێت، كە ئەمەش كاردانەوەی تێوەگلانی چڕی ئەمریكا بووە لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا لە وڵاتانی وەك عێراق و ئەفغانستان، واتە ئەمە بووەتەهۆی ئەوەی كە بەشێكی زۆری خەڵكی ئەمریكا لەگەڵ ئەوەدا بن كە پێویستە جەخت لەسەر ناوخۆ بكرێتەوە. هەرچۆنێك بێت، من پێموایە هەمیشە ناسیۆنالیزم لە ئارادا بووە، بەڵام جیاوازییەكە ئەوەیە كە لە ئێستادا سەركردەكان روونتر گوزارشتی لێدەكەن، چونكە بە تێڕوانینی من، هەمیشە ئەمریكا سیاسەتێكی دەرەكیی ناسیۆنالیستی هەبووە.
* ئایا ئەم گەڕانەوەیە بۆ ناسیۆنالیزم لە ئەمریكا بۆتەهۆی ئەوەی ئیدارەی ئەم وڵاتە سیاسەتێكی دەرەكیی تاكلایەنانە و گۆشەگیرانە بگرێتەبەر؟
- دەبێت جیاوازی لەنێوان لێدوان و هەنگاوە كردارییەكانی ئیدارەی ترەمپدا بكەین، چونكە من پێم وانییە گۆڕانكارییەكی گەورە لە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ئەمریكادا بەدی هاتبێت، واتە سەرەڕای ئەوەی ئەمریكا رەخنەی لە ناتۆ گرتووە، ئەوا ئەمریكا خەرجییە سەربازییەكانی خۆی بۆ ناتۆ زیاتر كردووە. لەلایەكی دیكەوە ئەمریكا لە سووریا ناكشێتەوە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی ترەمپ رایگەیاند كە هێزەكانی دەكێشێتەوە. هەروەها دەبینین ترەمپ لە كۆشكی سپیدا پێشوازی لە سەرۆكی میسر عەبدولفەتاح ئەل سیسی دەكات، ئیعتیراف بە سەروەریی ئیسرائیل دەكات بەسەر بەرزاییەكانی جۆلانەوە، باڵیۆزخانەی وڵاتەكەی لە تەل ئەبیبەوە دەگوازێتەوە بۆ قودس، مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە بەر لە پێنج ساڵ هەموو ئەم بڕیارانە بە بڕیار و هەنگاوێكی زۆر توند هەژمار دەكران، بەڵام ئێستا بە كارێكی ئاسایی دادەنرێن. بە هەمان شێوە ئیدارەی ئەمریكا فشارەكانی لەسەر ئێران زیاتر كردووە و ئێستاش سوپای پاسدارانی ئەو وڵاتەی خستۆتە لیستی رێكخراوە تیرۆریستییەكانەوە و لە رێككەوتنی ناوكی لەگەڵ ئێران كشایەوە، كە هیچ یەكێك لەم هەنگاوانەش هەنگاوی گۆشەگیرانە نین. بەڵام من پێم وایە مەسەلەكە ئەوەیە كە ترەمپ دەیەوێت بەرگێكی ناسیۆنالیستی بكات بە بەر لێدوان و قسەكانیدا و دەیەوێت وا دەربكەوێت كە ئەمریكا لای ئەو ئەولەوییەتی یەكەمە. لەلایەكی دیكەوە من پێم وانییە ئەمریكا لە ئاسیاش دەكشێتەوە، بەڵكو بینیمان ئەمریكا پابەندبوونە سەربازییەكانی بە وڵاتانی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیاوە زیاتر كردووە. پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە ترەمپ باسی ناسیۆنالیزم و كشانەوە دەكات، بەڵام لە رووی واقیعییەوە هەنگاوەكانی بە شێوەیەكی دیكەن، ئێوە بڕواننە كەسایەتیەكی وەك جۆن بۆڵتۆن كە نەهجێكی تەواو پێچەوانەی گۆشەگیری پیادە دەكات، بگرە دەتوانین بڵێین موحافیزكارێكی نوێی توندە.
* كەواتە هەموو ئەو نیگەرانییانەی گوزارشتیان لێدەكرێت لەبارەی ئەوەی ئەمریكا پابەند نابێت بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان و شەرعییەتیان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، لە جێی خۆیدا نەبوون؟
- ئاشكرایە كە ئیدارەی ئێستای ترەمپ بۆ كاركردن لە چوارچێوەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان زۆر بە حەماس نییە و كاركردنی دوولایەنە، یان تاكلایەنە بە باشتر دەزانێت، بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە كە ئەمریكا رەوتێكی گۆشەگیرانەی گرتۆتەبەر، بەڵكو پتر رێچكەیەكی تاكلایەنانە پیادە دەكات. هەروەها گومانكردن لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەم ئیدارەیە پێی وایە چیتر ئەم دامەزراوانە رەنگدانەوەی ئەو بەهایانە نییە كە ئەمریكا بایەخیان پێ دەدات، هەروەها خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاش ناكەن، واتە هەر كاتێك ئەم ئیدارەیە پێی وابوو ئەم دامەزراوانە خزمەت بە بەرژەوەندیییەكانی ئەمریكا دەكات، ئەوا پشتیوانییان لێدەكات. كەواتە هەروەك ئاماژەم پێ كرد، جیاوازی هەیە لە نێوان لێدوان و هەنگاوە كردارییەكانی ئیدارەی ئەمریكا، چونكە ئێمە دەبینین سەرەڕای لێدوانەكان ئەمریكا ناتۆ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە ئاسیا نەكشاوەتەوە. ئێستاش نازانین ئایا ئەمریكا لە عێراق دەكشێتەوە یان نا، كە من پێموایە ئەگەر بكشێتەوە ئەوا لەبەر ئەوە دەبێت كە پەرلەمانی عێراق، یان حكومەتی عێراق مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەو وڵاتەدا رەت دەكەنەوە.
* ئێوە لەبارەی گرنگیی ناسیۆنالیزم لە سیاسەتی جیهاندا توێژینەوە دەكەن، پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا هەڵكشانی ناسیۆنالیزم لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان چ ئاكام و رەنگدانەوەیەكی دەبێت؟
- ناسینۆنالیزم دەبێتە هۆی ئەوەی لە روانگەیەكی خۆویستانەوە لە كاروبارە نێودەوڵەتییەكانی بڕوانیت، هەروەها كەسانێكیش هەن خوازیاری ئەوەن بەرژەوەندییە ناسیۆنالیستییەكانیان بەدی بهێنن ، بـــــــــــــــەڵام دەیانەوێت ئەم كارە لەسەر نەمایەكی مۆراڵی بكەن، واتە ئەو كەسانەی لە رووی ناسیۆنالیزمەوە پابەندبوونێكی قووڵیان هەیە بە وڵاتەكەیانەوە، پێیان وایە لە رووی مۆراڵییەوە رێگاچارەیەكی راستیان گرتۆتەبەر بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە ناسیۆنالیستییەكانیان. بۆ نموونە: هەمیشە تێڕوانینێكی ئەرێنی هەبووە لە ئاستی ناسیۆنالیزم لە وڵاتانی جیهانی سێیەم و لە وڵاتانی عەرەبی، هەروەها لە كوردستانیشدا، لەبەر ئەوەی ناسیۆنالیزم بە رێگای دژایەتیكردنی كۆڵۆنیاڵیزم هەژمار دەكرا.
* ئایا دەكرێت بڵێین دووبارە گەڕانەوەی ناسیۆنالیزم دەرئەنجامی شكستی جیهانگەراییە كە مژدەی ئاوێتەبوونی ئابووری كە یەكخستنی گەلانی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتبوو؟
- لە راستیدا ئەمە زادەی چەند هۆكارێكە، ئەگەر ئێمە باسی ئەمریكا بكەین، ئەوا یەكێك لە هۆكارەكانی ئەوەیە كە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و سەركردە سیاسییە هاوبیرەكانی پێیان وایە پێویستە ئەمریكا ئەم رێگا و رێچكەیە بگرێتەبەر. بەڵام ئێمە دەزانین دابەشبوونێك لە نێو خودی ئەمریكادا هەیە، مەبەستم ئەوەیە ناتوانین بڵێین یەك رەوت و تەوژمی دیاریكراو لە ئەمریكادا باوە، چونكە ئێمە بینیمان لە قۆناغێكی هەڵبژاردنەكاندا ژمارەی دەنگەكانی هیلاری كلینتۆن زیاتر بوو لەو دەنگانەی ترەمپ بەدەستی هێنان. بەڵام ئەگەر ئێمە لەسەر هۆكارە راستەقینەكانی سەرهەڵدانەوەی ناسیۆنالیزم و پۆپۆلیزم بڕوانین لە ئەمریكا، ئەوا دەتوانین بیگەڕێنینەوە بۆ كەمبوونەوەی هەلی كار لە كارخانەكاندا و كەمبوونەوەی ئەو كارانەی كە داهاتێكی باشیان هەیە، ئەمەش نایەكسانییەكی گەورە دروست دەكات لە داهات و دەرامەتدا. هاوكات تووڕەیی و نائومێدیی لای زۆرێك لە كرێكاران دروست كردووە، چونكە پێیان وایە كار و خۆشگوزەرانیی ئەوان بەهۆی جیهانگەراییەوە لەدەست چووە و ئەوان باوەڕیان وایە بێكاربوون، لەبەرامبەردا و لەسەر حیسابی ئەوان هەلی كار لە چین و مالیزیا و فیلیپین و مەكسیك دروست بووە، هەروەها ئەوان پێیان وایە بە بێ ئەو كارانە ئەوا ناتوانن بەو ئاستە بەرزەی پێشوو درێژە بە ژیان و گوزەران بدەن. كەواتە فشارە ئابوورییەكە بۆتە هۆی ئەوەی هەست بە تووڕەیی بكەن لە ئاست سیستمە سیاسییەكەدا. خۆ ئەگەر لە ئەوروپاش بڕوانین، ئەوا دەبینین بەهۆی ئەوەی شەپۆلێكی گەورەی كۆچبەران كە روویان كردۆتە ئەو وڵاتانە، ئەوا نوخبەیەك لە سیاسییەكانی ئەو وڵاتانە ئەم پرسە دەورووژێنن و بگرە ئۆباڵی كێشەكانی وڵاتەكانیان دەخەنە ئەستۆی كەمینەكان، كە ئێمە دەزانین ئەمە بە هۆی جیهانگەراییەوە نەبووە، بەڵكو بە هۆی ئەو شەڕە ناوخۆییەی سووریاوە بووە كە ئەو هەموو پەنابەرەی لێكەوتۆتەوە.
* لە سۆنگەی هەموو ئەوانەی كە باسكران، ئایا دەتوانرێت بوترێت بە هۆی گەڕانەوەی ناسیۆنالیزمەوە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان گۆڕانكارییەكی بنەڕەتییان بەسەردا هاتووە؟
- من لەمە دڵنیا نیم، بەڵام ئەو گۆڕانكارییەی بەدی دەكرێت، بریتییە لە هەڵكشانی هێزی چین و دووبارە هاتنەپێشەوەی رووسیا، پێم وایە لە دوای بیست ساڵ لە كۆتاییهاتنی شەڕی سارد، ئەمریكا هێزێكی بێ ركابەر بوو، بەڵام ئێستا ململانێی هەیە و دروست بۆتەوە لەگەڵ چین و تا راددەیەكیش لەگەڵ رووسیادا. كە ئێستا دەبینین رووسیا دووبارە تێوەگلاوەتەوە لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، واتە جگە لەم حاڵەتانە من گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی بەدی ناكەم. هەروەها ئەگەر باسی یەكێتی ئەوروپاش بكەین، ئەوا رەنگە ئەم یەكێتییە وەك خۆی بمێنێتەوە و درێژە بكێشێت، بەڵام بە بێ بەریتانیا- دوای ئەوەی ئەم وڵاتە لەو یەكێتیە دەرچووە، مەبەستم ئەوەیە وەك ناوچەیەكی سەقامگیر دەمێنێتەوە، خۆ ئەگەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بڕوانین، ئەوا دەبینین ئەم ناوچەیە بە ساتەوەختی گۆڕانكاریدا تێدەپەڕێت، بەڵام من گۆڕانكارییەكی دراماتیكی لە پەیوەندییەكانی ئەمریكا بە هەندێ وڵاتی ئەم ناوچەیەوە، وەك میسر و سعودیە، بەدی ناكەم.
* ئایا ئاراستەی پەیوەندیی نێوان هێزە گەورەكان پتر بە چ ئاقارێكدایە، هاوكاریكردنی یەكتر، یان رووبەڕووبوونەوە؟
- بەداخەوە پێموایە ئاراستەكە زیاتر بەرەو ململانێیە، چونكە ئێمە دەبینین هێزی چین لە هەڵكشاندایە، رووسیاش داوای پێگەیەكی باشتر دەكات لەسەر شانۆی جیهانی و ئەمریكاش دوودڵە لەوەی ئەم پێگەیە بە رووسیا بدات، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە رەنگە ناكۆكیی دیكە رووبدات، هەرچەندە من تەمەننای ئەوە ناكەم رووبدات. هەرچۆنێك بێت ئەوە ئاشكرایە كە لە بواری پەیوەندییە بازرگانییەكانی نێوان ئەمریكا و چیندا پتر رووبەڕووبوونەوە بەدی دەكرێت.