پڕوپاگەندەی ترس لە رووسیا (رووسیافۆبیا) كە سیاسەتی ئێستای رۆژئاوایە، لەلایەن حكومەتی تیرازە مەی بەریتانیاوە دەستی پێكردووە كە هاوبەشی سەرەكیی ئیمپریالیزمی جیهانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایەو ئەم هەوڵەش لە دوای ئەوە دێت كە دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا كابینەیەكی شەڕی دروستكردووە، ئەمەش بێجگە لە بازدان بۆ قۆناخێكی تازەی شەڕی سارد كە لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی دەستی پێكردووە، شتێكی دیكە نییە و لە بنەڕەتیشدا شەڕی سارد لەلایەن ئەمریكاوە دەستی پێكراوە و هەرگیز ئەم شەڕەش كۆتایی پێنایەت و ئامانجی سەرەكیی ئەم شەڕەش داگیركردنی تەواوی رووسیایە و ئەم ئامانجەشیان بۆ نەهاتۆتەدی.هەتا ئێستا كاردانەوەكان بەرامبەر رووسیا تەنیا كاردانەوەی دیپلۆماتی بوون و بەكۆمەڵ دیپلۆماتەكانیان كشاندۆتەوە، ئەمەش وەك سزادانێك لەبەرامبەر بەكارهێنانی گازی ژەهراوی لەلایەن رووسیاوە بۆ كوشتنی سیرگی سكریپاڵی تەمەن 66 ساڵی سیخوڕە دووسەرەكەی پێشووی دەزگای هەواڵگری بەریتانیا (M16) و یولیای تەمەن 33 ساڵی كچی كە لە موسكۆەوە سەردانی باوكی كردبوو، لەگەڵ ئەمەشدا، ئەوە بەتەواوەتی ئاشكرایە كە سەركۆنەكردنی رووسیا لەسەر هێرشەكەی بۆ سەر سكریپاڵ، وەك ئەو سەركۆنەكردنەیە كە لە سەدەكانی ناوەڕاست جووەكانیان پێ سەركۆنە دەكرد، بەوەی بیری ئاوەكانیان ژەهراوی كردووە. بە دەربڕینێكی دیكە كەیسی هێرشكردنە سەر سكریپاڵ، تەنیا چەواشەكارییەكی دیكەی رۆژئاوایە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا و ئامانجێكی جیۆسیاسی وردی لە پشتەوەیە بۆ درێژە پێدانی ئەو شەڕی ساردەی كە لەدوای (یەڵتسن)ـەوە لە دژی رووسیا دەستی پێكردۆتەوە.

ن: پڕۆفیسۆر . د. فلادیسلاف سوتیرۆڤیچ*
تایبەت بۆ گوڵان نووسیویەتی
پرۆفیسۆر لە زانكۆی میكولاس رۆمریس _ ئامۆژگای زانستەكانی سیاسەت، ڤیلینوس، لیتوانیا



گرنگە ئەوەمان بیربێتەوە كە لە بنەڕەتدا شەڕی سارد لەسەردەمی ئیدارەی ترۆمان لە ساڵانی (1945-1953) دەستی پێكردو ئیدارەی ترۆمان ئەفسانەی فراوانخوازیی سۆڤیەتی بەكارهێنا بۆ ئەوەی بیكاتە ماسكێك و سرووشتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكای پێ بشارێتەوە. هەر بۆ ئەمەش سیستمێكی گلۆباڵی دامەزراند بۆ ئەوەی بەرژەوەندییە ئیمپریالییەكانی ئەمریكا بەرەو پێشەوە ببات. كەواتە ڤایرۆسی ترس لە رووسیای ئێستا كە لەلایەن رۆژئاواوە دووبارە پەنای بۆ براوەتەوە، بەردەوامیدانێكی مێژووی رووسیافۆبیای رۆژئاوایە كەوا دەردەكەوت لەگەڵ لەبەریەكهەڵوەشانەوەی ئاشتیانەی یەكێتی سۆڤیەت لەساڵانی ( 1989-1991) كۆتایی هاتبێت.
رێككەوتنی ریكیافیك لە نێوان
ریگان و گۆرباچۆف
چارەسەری ئاشتییانە بۆ یەكێتی سۆڤیەت بەپێی ئەو رێككەوتنەی لە ساڵی 1988 لە نێوان میكایل گۆرباچۆڤ و رۆناڵد ریگان لە ریكیافیك گرێدرا، رەهەندێكی جیۆپۆلیتیكیی جیهانی تازەی دروستكرد، بەپێی ئەم رێككەوتنە رووسیا هەتا ساڵی 2008 وەك دەوڵەتێكی جێگرەوەی یەكێتی سۆڤیەت رۆڵێكی كەمی هەبووە لەسیاسەتی جیهانیدا، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو كە چەمكی پارێزگارانەی ئەمریكا (ئاشتیی ئەمریكا -Pax Americana) بووە چوارچیوەی سەرەكی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا. هەر بۆ نموونە بۆریس یەڵتسن لە ساڵی 1995 تەسلیمی ئەو نەخشەیەی ئەمریكا بوو سەبارەت بە دوایین ئاكامی سیاسەتی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا بۆ لەبەریەك هەڵوەشاندنەوەی یۆگسلافیای پێشوو لە چوارچێوەی رێككەوتنی دایتۆن لە تشرینی دووەمی 1995، دوای ئەوەی خۆبەدەستەوەدانێكی خراپتری كرد، سەبارەت بە كەیسی كۆسۆڤۆ لە چوارچێوەی سیاسەتی ئەمریكیدا، كە ئەمەشیان لە چوارچێوەی رێككەوتنی كۆمانۆڤۆ لە حوزەیرانی 1999 جێبەجێ كرا. بەمەش لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا رووسیا بە تەواوەتی لەلایەن ئەمریكا و هاوبەشەكانی لە رۆژئاوای ئەوروپا لە رووی جوگرافییەوە سووكایەتی پێكراوە، كە دەتوانین بڵێین پیادەكردنی سیاسەتی نەرم (سیاسەتی زیوین) بووە لەلایەن یەڵتسنەوە بەرامبەر بە رۆژئاوا، وەك سەردەمی تاریكی لە مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا لەقەڵەم دەدرێت، كە تیایدا دۆڕاوە سەرەكییەكانی بوونە سڕبەكان و هەتا ئێستاش لە هۆیەكانی راگەیاندن و سەنتەرە ئەكادیمییەكانی رۆژئاوا وەك شەیتان سەیر دەكرێن.
باكگراوەندی ئایدیۆلۆژی بوریس یەڵتسن بۆ سیاسەتی دەرەوەی رووسیا رووەو رۆژئاوا (ئەتڵەنتیكیزم) بوو، واتە پێداگرتن بوو لەسەر پێداویستیی سەرەكی بۆ هاوكاریكردن (بەهەر نرخێك بێت) لەگەڵ رۆژئاوا و بەتایبەتیش لە بواری سیاسەت و ئابووریدا. بە دەربڕینێكی دیكە تێكەڵبوونی رووسیا لەگەڵ ستاندەری ئابووری و سیاسیی رۆژئاوا ببووە، سیاسەتی بۆریس یەڵتسن، كە لەلایەن لیبڕاڵەكانی رووسیاوە بەڕێوەدەبردرا و رەگ و ریشەی ئەم ئاراستەیەی سیاسەتی دەرەوەی رووسیای سەردەمی یەڵتسنیش دەگەڕێتەوە بۆ ئاراستەی جیۆپۆلیتیك و كەلتووری سەدەی نۆزدەهەمی كۆمەڵگەی رووسیا كە ناویان لێ نابوو: (رووسیا رۆژئاواییە)و ئەمانە ببوونە دژبەری ئەوەی رووسیا (سلاڤیە)، ئەوان ئامانجی دوماهیان ئەوە بوو كە سیاسەتی دەرەوەی رووسیا ببێتە بنەمایەك بۆ ئەوەی یەكێتیەكی كۆمۆنولسی بۆ نەتەوەكانی سلاڤی ( Pan-Slavonic Commonwealth) لەگەڵ سەكردەكانی رووسیا دروست بكەن.
بەڵام ئاكامی كردەیی لیبڕاڵییەكانی رووسیا لە ساڵانی دوای هەڵبژاردنەوەی یەڵتسن كارەساتی لێكەوتەوە، هەر بۆ نموونە، بەرهەمی پیشەسازیی رووسیا بە رێژەی 40% دابەزی، زیاتر لە 80%ی هاووڵاتیانی رووسیا بەدەست هاتنەخوارەوەی ئاستی گوزەرانیان دەیانناڵد، چاودێریی تەندروستی لەبەریەك هەڵوەشا، كەمبوونەوەی تەمەن هاوشانی كەمبوونەوەی منداڵبوون، لەسەرووی هەمووشیانەوە ورەو مۆڕاڵ بوونی نەمابوو.
هاتنی پوتین و دروستبوونی
وەرچەرخان لە سیاسەتی رووسیادا
كاتێك فلادیمیر پۆتین لە 2000وە بە شێوەیەكی گشتی دەسەڵاتی كەوتە دەست و بەتایبەتیش لەدوای ساڵی 2004ەوە، ئیدی كاریگەریی سیاسییە لیبڕاڵییەكانی رووسیا زۆر زۆر لاواز بوو، هەر بۆیە ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی رووسیا لە دوای 2004ەوە بەرەو ئاراستەی دروستكردنی جیهانێكی فرەجەمسەر بوو، نەك جیهانێكی تاكجەمسەری، وەك ئەمریكییەكان خواستیان بوو. لێرەشەوە ناوچەكانی قەوقاز، ئۆكرانیا و سووریا، بە شێوەیەكی راستەوخۆ بوونە گۆڕەپاتی ململانێی جیۆپۆلیتیكی نێوان رووسیا - ئەمریكا، ئەمە لەكاتێكدا هەتا ئێستاش كۆسۆڤۆ بەجێ هێڵدراوە و لەناو فەزای بەرژەوەندییەكانی ئەمریكادایە. هەروەها مەزندەی ئەوەش دەكرێت لە ئایندەیەكی نزیكدا رووسیای پۆست قۆناخی یەڵتسن، هەنگاوی جوگرافیی یەكلاكەرەوەش بەرامبەر بە كۆسۆڤۆ هەڵبگرێت، هەروەك چۆن لەدوای ساڵی 2000ەوە سیاسەتی دەرەوەی رووسیا بە بەردەوامی زیاتر و زیاتر بەرەو ئەو ئاراستە جیۆپۆلیتیكییە هەنگاو هەڵدەگرێت كە ئەلیكسندەر سولژینتسین ( 1918-2008) بەرگری لێدەكات و، زیاتر جەخت دەكاتەوە لەسەر ئاراستەی جیۆپۆلیتیكی (ئەوروپا ئاسیا)یی جیهانی وەك قۆناخێك بۆ رووسیای فیدڕاڵی لە قۆناخی پۆست یەڵتسندا، ئەم ئاراستەیەش لەلایەن بەشی زۆری بیرمەندانی (رووسیای سلاڤی)، وەك ئەلیكسندەر دوجین، پشتگیری لێدەكرێت. لەوانەیە ئیڤان ئیل سۆلۆنفیچ باشترین لێكدانەوەی بۆ بارودۆخ و تایبەتمەندیی جیۆپۆلیتیكی رووسیا كردبێت، بە بەراورد بۆ ئەو ئەمریكی و بەریتانییانانەی كە لە توێژینەوەكانیاندا جەخت لەسەر شرۆڤەی بەراوردكاری لە بوارەكانی، جوگرافی، كەش و هەوا، ئاستی ئازادیی تاك لەنێوان دەوڵەتاندا دەكەن، لەوانەش: ئازادی و سامانی ئەمریكا لەلایەن جوگرافیای ئەمریكاوە دیاریكراوە، هەر بۆیە ئازادی و سامانی ئێمەی رووسیش، جوگرافیای رووسیا دیاری دەكات، سەرەنجامیش ئێمە هەرگیز ئەو ئازادییەی ئەمریكی و بەریتانییەكان هەیانە ئێمە نامانبێت، لەبەر ئەوەی ئاسایشی ئەوان بە ئۆقیانووس و دەریاكان پارێزراوە، بەڵام ئێمەی رووس ناتوانین ئاسایشی خۆمان مسۆگەر بكەین، ئەگەر پەنا بۆ بە سەربازیكردنی زۆرەملێ نەبەین.
بنەمای دروستبوونی
شارستانییەتەكان ئایینە
تێڕوانینی مێژووی نێوان رووسیا و رۆژئاوا
ساموئیل هنتگتن زۆر بە راستی و راشكاوی بۆچوونی خۆی خستۆتەڕوو كە هەر شارستانیەتێك لەسەر ئایین دامەزاوە، هۆشداری هنتگتن سەبارەت بە ئایندەی بەرەوپێشچوونەكانی سیاسەت بەرەو ئەوەیە، كە لەوانەیە شێوەیەك وەربگرێت پێكدادانی راستەوخۆ لەنێوان كەلتوورە جیاوازەكاندا رووبدات، (لە راستیشدا لێكجیابوونەوە و دژایەتیی شارستانییەتەكان) بە كردەیی لە ناو دۆسیەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بوونی هەیە. لێرەوە دەگەینە كرۆكیی ئەو پرسەی كە پەیوەستە بە تێڕوانینێكی مێژووییانەی پەیوەندییەكانی نێوان رووسیا و رۆژئاوا: شارستانیەتی رۆژئاوا پشت بە شێوەی رۆژئاوایی كریستانی دەبەستێت كە بریتییە لە (كاسۆلیكی رۆمانی و هەموو مەزهەبەكانی پرۆتستانت)، ئەم شێوازەش دوژمنایەتی بەرامبەر هەموو ئەو دەوڵەت و نەتەوانە هەیە كە بڕوایان بە كریستیانەتی رۆژهەڵاتی ئەرسۆدۆكس هەیە، ئەوجا لەبەر ئەوەی رووسیا گەورەترین و بەهێزترین وڵاتی ئەرسۆزۆكسە، ئەوا كێشەی جیۆپۆلیتیكی (ئەوروئاسیای)ی لەنێوان رۆژئاوا و رووسیا لە سەردەمەوە دەستی پێكردووە كە دەوڵەتی كاسۆلیكی رۆمانی هاوبەش بووە لە نێوان شانشینی پۆلەندا و گەورە دوكی لیتوانیادا، كە شەڕی مەزهەبگەرایی ئیمپریالیستییان دژی دوكی گەورەی مۆسكۆ لە كۆتایی سەدەی چواردەهەمدا راگەیاندووە، ئەمەش واتە كاتێك لە ساڵی 1385 پۆلەندا و لیتوانیا یەكیان گرت و یەكێتییەكی نێوان دوو دەوڵەتی خاوەن سەروەرییان پێكهێنا. هەربۆیە ئەو خاكەی ئێستای ئۆكرانیا (كە لەو كاتەدا بە ناوی ئۆكرانیا بوونی نەبووە) هەروەها بیلارووسیا (رووسیای سپی) بوونە یەكەم قوربانی سیاسەتی ڤاتیكان بۆ گۆڕینی مەزهەبی سلاڤەكانی رۆژهەڵات. هەربۆیە بەشێكی زۆری لە خاكی ئۆكرانیای ئێستا داگیركراو و لكێنرا بە لیتوانیاوە هەتا ساڵی 1569، هەروەها دوای یەكێتی لوبلینیش، لەلایەن پۆلەنداوە لەدوای 1569 داگیركراوە.
لەماوەی ساڵانی 1522-1569، 63%ی سلاڤەكانی رۆژهەڵات لەسەر خاكی دوكی گەورەی لیتوانیان كۆی ژمارەی دانیشتووانیان پێكهێناوە، هەربۆیە لە روانگەی رووسیاوە سیاسەتی دوژمنكارانەی رێگە نادات كە هاووڵاتیانی كریستیانی ئەرۆزۆكس جارێكی دیكە بگەڕێنەوە سەر مەزهەب و نەتەوەی خۆیان، هەربۆیە بەتەنیا بە رێگەی دژە هێرشی سەربازی دەتوانرێت ئەو خاكە داگیركراوانە ئازاد بكرێنەوە. ئاشكرایە كاتێك لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەهەم تا كۆتایی سەدەی هەژدەم ئەمە روویداوە، بەشێكی زۆری ئەو كریستیانانەی كە پێشتر كریستانی ئەرسۆزۆكس بوون، بوونە كریستانی كاسۆلیكی رۆمانی و تیكەڵبوون و ناسنامەی رەسەنی نیشتمانی خۆیان بزر كردووە.
گۆڕینی مەزهەبی ئەرسۆدۆكس بۆ كاسۆلیكی رۆمانی و دروستكردنی یەكێتییەك لەگەڵ ڤاتیكان لەسەر ئەو خاكانەی لەلایەن دەوڵەتە هاوبەشەكەی پۆلەندی- لیتوانی داگیركرابوو، بە درێژایی سەدەی هەژدەهەم بووە هۆكاری ئەوەی نەتەوەی رووس بەسەر دووبەرەدا دابەش بكات: بەشێكیان كریستیانی ئەرسۆزۆكسن، ئەوانەی مانەوە بۆ ئەوەی رووس بن، بەڵام ئاراستەیەكی پرۆ رۆژئاواییەكان هەیە، بەشەكەی دیكەیان ئەوانەن كە ناسنامەی رەسەنی خۆیان لە بنەڕەتدا ون كردووە، ئەمەش بەتایبەتی بۆ ئۆكرانیا راستە، كە وڵاتێكە گەورەترین ژمارەی گۆڕینی مەزهەبی ئەرسۆدۆكس (Uniates) تێدایە بە هۆی یەكێتی برێست لە ساڵی 1596 لەگەڵ فاتیكاندا، هەر ئەمەش هۆكاری ئەوە بوو كەنیسەكانی ئەو مەزهەبگۆڕاوانە لە رۆژئاوای ئۆكرانیا بە ئاشكرا لە شەڕی دووەمی جیهانی هاوكاریی رژێمی (نازی)یان دەكرد، هەر لەبەر ئەم هۆكارەش بوو ئەو كەنیسانە لەدوای شەڕ هەتا ساڵی 1989 قەدەغە كران، لەگەڵ ئەوەشدا، كەنیسە مەزهەبگۆڕاوەكان لە ئۆكرانیا ئەو ئایدیۆلۆژییە بڵاودەكەنەوە كە ئۆكرانییەكان بەشێكی بچووكی رووسەكان نین، بەڵكو نەتەوەیەكی جیاوازن و هیچ پەیوەندییەكی ئیتنی و مەزهەبی بە رووسەكانەوە گرێیان ناداتەوە. ئەمەش رێگەیەكی سەركەوتوو بوو بۆ بە ئۆكرانیزەكردنی ئەو رووسە كەمەی لەوێ دەژیان، كە پێشتر لەسەردەمی حوكمڕانیی سۆڤیەتی پێشوودا بە رووسی كرابوون. بەڵام پاش هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت، ئۆكرانییەكان بوونەتە ئامرازێك بۆ بەدیهێنانی ئامانجی جیۆپۆلیتیكیی رۆژئاوا دژی رووسیا لە رۆژهەڵاتی ئەوروپادا. لەمەش زیاتر راهیبە یەسوعیە بێ ویژدانەكان بوونەتە هەڵۆكانی ئەوروپای رۆژئاوا دژی رووسیا و كریستیانی ئەرسۆدۆكس و پڕوپاگەندە بۆ ئەوە دەكەن كە هەرگیز رووسیا سەر بە ئەوروپای (رۆژئاوا)ی راستەقینە نەبووە.
ئەوجا بەهۆی ئەم پڕوپاگەندە چالاكانەوە لەلایەن ڤاتیكانەوە، وردە وردە رۆژئاوا بۆتە دژی رووسیا و بە شێوەیەكی بێزراو و سووك سەیری كەلتوورەكەی دەكەن. یان وەك بەربەرییەك كە درێژەپێدەری شارستانیەتی ئەرزۆسۆكی بێزەنیتە.
بەداخەوە، ئەم هەڵوێستە نەرێنییە بەرامبەر رووسیا و كریستیانی رۆژهەڵاتەوە لەلایەن رۆژئاوای هاوچەرخەوە كە ئەمریكا سەركردایەتی دەكات، پەسەندكراوەو، رووسیافۆبیا بۆتە بونیادی ئەو ئایدیۆلۆژیەتەی پڕۆژە جیۆپۆلیتیكی و چاوچنۆكیان، هەر لەبەر ئەمەش هەموو ئەوانەی بە راستی یان دەیانەوێت پشتگیری رووسیا بكەن، وەك سڕبییەكان و ئەرمینییەكان و یۆنانییەكان و بیلاڕووسییەكان، بوونە دوژمنی جیۆپۆلیتیكی ئەو سیاسەتەی ئەمریكا پیادەی دەكات.
سەردەمێكی تازە لە ململانێی جیۆپۆلیتكی نێوان رۆژئاواو رووسیا لەو كاتەوە دەست پێدەكات كە سویدی پرۆستاندی راستەوخۆ خۆی لە شەڕەكانی مەزهەبیی ئیمپریالیزمی رۆژئاوا دژی رووسیا گلاند لە ساڵی1700 ( شەڕی گەورەی باكوور 1700-1717) كە پاشان لە ساڵی 1709 سوید شەڕەكەی دۆڕاند و سەرەنجامیش رووسیا بووە ئەندامی هێزە گەورەكانی ئەوروپا، سەدەیەك دوای ئەمە، فەرەنسای ناپلیۆنی رۆڵێكی كاریگەری لە پرۆسەیەكی مێژوویی لەژێر ناونیشانی (پاككردنەوەی شێوەی شارستانیی ئەوروپا لە رووسیا_ process of „Eurocivilizing“ of „schismatic“ Russia) لەساڵی 1812 دەست پێكرد، بەڵام سەرەنجامیش بە شكستی ئەوروپای رۆژئاوا كۆتایی هات، بە هەمان شێوە فیكری رەگەزپەرستی پان-جێرمانەكان لە هەردوو شەڕی یەكەم و دووەمی جیهانیدا، لەدوای شەڕی دووەمی جیهانیشەوە لە ساڵی 1945 هەتا دەگاتە ئێستا، ناتۆ و یەكێتی ئەوروپا دەیانەوێت رووسیا بە رۆژئاوا بكەن، رۆژئاوا راستەوخۆ دوای هەڵوەشانەوەی سۆڤیەت توانی بە رێگەی فەرزكردنی بۆریس یەڵتسن وەك پاشكۆی خۆیان بە سەرۆكی رووسیا، كۆمەڵێك دەستكەوتی جیۆپۆلیتیكی لە دەورووبەری رووسیا و لەسەر خاكی یەكێتی سۆڤیەتی پێشان و بەلكان بەدەست بهێنن. لەگەڵ ئەوەشدا لەدوای ساڵی 2001 بەدواوە كە سەردەمی یەڵستن كۆتایی هاتووە و سیاسەتمەدارە بریكارە پرۆ رۆژئاواییەكان وردە وردە لە ناو پرۆسەی بڕیار دروستكردنی حكومەتی رووسیا نامێنن، رۆژئاوا دەستی كردووە بە رووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاراستە تازەیەی جێۆپۆلیتیك كە رووسیا گرتویەتەبەر.
شتی تازە بۆ ئەوەی لە دامەزراوەی سیاسەتی تازەی رووسیا بە راستی تێبگەین، ئەوەیە سیاسەتی بە رۆژئاواییكردنی رووسیا تەنیا ماسكێكی ئایدیۆلۆژییە بۆ شاردنەوەی سیاسەتی وەرچەرخانی ئابووری و سیاسیی وڵاتێك بۆ ئەوەی ببێتە كۆلۆنی سەرانی ئیمپریالیزمی رۆژئاوا كە لەلایەن ئەمریكا سەركردایەتی دەكرێت، ئەمە بێجگە لەوەی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا هاوشانی یەكتری دەیانەوێت بەها و نۆرمەكانی خۆیان بەبەردەوامی هەناردەی دەرەوە بكەن.
سیاسەتی باڵادەستیی ئەمریكا و
وەهمی سیستمی تاكجەمسەری لە جیهاندا
سیاسەتی ناردنە دەرەوە (externalization policy) لەو بابەتەی كۆتایی مێژووی فرانسیس فۆكۆیاما زەمینەی بۆ دروستكراوە، ئەمەش بەو مانایەی فەلسەفەی ئابووری و سیاسیی لیبڕاڵیزم لە سەرانسەری جیهان سەركەوتنی بەدەست هێناوە و كۆتایی بە ملانێتی دیموكراتییەكانی ئابووری بازاڕ و حكومەتی سەنتڕاڵی بەرنامەداڕێژدراو هێناوە. هەربۆیە دوای ئەوەی لە ساڵی 1989 بە فەرمی شەڕی سارد كۆتایی هات، پڕۆژەی بنەڕەتیی رۆژئاوا بۆ جێۆپۆلیتیكی جیهانی بریتی بووە لە: (رۆژئاوا و باقی جیهان)، بەپێی ئەم دروشمە باقی دەوڵەتانی جیهان دەبێت پابەندبن بە پەسەندكردنی هەموو بەها و پێوەرەكانی رۆژئاوا، ئەمەش بەپێی تیۆری سەقامگیرییەكی هەژموونی لە سیستمی تاك جەمسەری ئاسایشی جیهاندا. بەڵام لە پشتی ئەم نەزعە تاك جەمسەرییەوە و پڕۆژەیەك بۆ هەژموونی ئەمریكا لە حوكمڕانیی سەدەی بیست و یەكەمی جیهاندا كە ئەمەش بە ئاشكرا چەمكی هەژموونی تاك جەمسەری پاكس ئەمریكانە، بەڵام رووسیا و چین وەك دوو نەیاری سەرەكی دژی ئەم چەمكە راوەستانەوە.
بەپێی تیۆری باڵادەستیی سەقامگیری، ئاشتیی جیهانی ناتوانرێت دەستتبەر بكرێت هەتا ئەو كاتەی سەنتەرێكی هێز (دەوڵەت) هێندە هێزی لەبەردەست دەبێت بۆ بەرپەرچدانەوەی هەموو ئەو هێزانەی دیكە كە خواستی فراوانخوازی ئیمپریالیزمیان هەیە .
ئەم تیۆرە پشت بەو گریمانەیە دەبەستێت كە بوونی هێزێكی لە رادەبەدەر زەمینەی شەڕێكی جیهانی كلاسیكی كەم دەكاتەوە، (بەڵام رووبەڕووبوونەوەی لۆكاڵی) ئەم هێزە گەورەیە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە یەك زلهێز بتوانێت ئاشتی بپارێزێت و سیستمی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەنێوان دەوڵەتاندا بەڕێوە بەرێت.
نموونەكانی باڵادەستیی رۆمان بۆ ئاشتی و باڵادەستیی بەریتانیا بۆ ئاشتی، بە راشكاوی پشتگیریی ئەو هەژموون و باڵادەستییەی ئەمریكا دەكات، بۆ چەمكی ئیمپریالیستی، بەوەی ئەمریكا دەتوانێت لەمیانەی سەركردایەتیی تاك جەمسەرییەوە ئاشتی بەدی بهێنێت و لێرە بەدواشەوە دەیەوێت بانگەشە بۆ ئەو بۆچوونە بكات كە جیهان لەدوای سەردەمی شەڕی سارد و لەژێر سایەی پاكس ئەمریكاندا، چەند هەژموونی جیهانیی ئەمریكا زیاتر بێت، هێندە سەقامگیری و گەشەسەندن زیاتر دەبێت. هەر بۆیە چەمكی باڵادەستی بەپێی ئەم بۆچوونە، لە رەهەندە جیهانییەكەیەوە، پێویستیەكی پێشمەرجە بۆ سیستمی ئابووری و بازرگانیی ئازاد و جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە بوونی دەوڵەتێكی زلهێزی باڵادەست ئەو توانایەی هەیە هێزە ئابووری و سەربازییەكەی بەكاربهێنت بۆ ئەوەی گەشە بە سەقامگیری بدات، ئەم ئامانجەش خواستی ئاسمان و سیستمێكی ئەقڵانییە لە ئێستادا. ئەوجا ئەم باڵادەستییە وەك ئامێرێك بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجە، ئەو مافە بە هێزی باڵادەست دەدات كە دیپلۆماتیەتی زۆرەملێ بگرێتەبەر، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەوەی كۆی داواكانی لە كاتێكی دیاریكراو جێبەجێ بكرێت و بە پێچەوانەشەوە هەڕەشەی سزادان دەگرێتەبەر هەر لایەك داواكەی رەتبكاتەوە، نموونەی ئەمەش وتووێژەكانی كانوونی دووەمی ساڵی 1999ی كەیسی كۆسۆڤۆیە لەنێوان دیپلۆماتیەتی ئەمریكا و حكومەتی یوگسلافیا لە رامبۆیە لە فەرەنسا.
لەگەڵ ئەمانەشدا و بەپێچەوانەی هەردوو تیۆریی باڵادەستی بۆ سەقامگیری و سیستمی دووجەمسەری بۆ سەقامگیری، دامەزراوە سیاسییەكانی رووسیای پۆست یەڵتسن بانگەشە بۆ سیستمێكی فرەجەمسەر بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەكەن، ئەم سیستمەش بە بەراورد بە هەردوو سیستمی تاك جەمسەری و دوو جەمسەر كەمترین زەمینە بۆ شەڕەكان دەڕەخسێنێت.
تیۆریی فرەجەمسەری بۆ دابینكردنی سەقامگیریی جیهانی، پشت بەو چەمكە دەبەستێت كە جەمسەرگیری لە سیاسەتی جیهانیدا بوار بە كۆكردنەوەی هێز نادات، وەك ئەوەی لەسیستمی تاك جەمسەریدا بواری بۆ دەڕەخسێنێت. هەروەها جیهان ناكاتە دوو بلۆكی گەورەی هێز وەك لە سیستمی دوو جەمسەریدا بوونی هەبووە و هاندەرێك بووە بۆ ململانێیەكی بەردەوام وەك لەسەردەمی شەڕی سارد بینمان بۆ هەژموونی جیهانی. هەروەها تێۆریی فرەجەمسەری وەك سیستمێكی سەقامگیر سەیری جەمسەرگیری لە پەیوەندییە نیودەوڵەتیەكان دەكات، لەبەر ئەوەی ژمارەیەكی گەورە لە لایەنی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری لە سیاسەتی جیهانیدا لەخۆی دەگرێت، ئەمەش زەمینە دەڕەخسێنت بۆ ئەوەی ژمارەیەكی زیاتر هاوپەیمانیی سیاسی دروست بێت. لەلایەكی دیكەوە ئەم تیۆرە نموونەیەكی ئاشتی بۆ هێوركردنەوەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان پێشكەش دەكات، بە شێوەیەكی بنەڕەتی لەسەر بنەمای هاوسەنگ پەیوەندیی نێوان دەوڵەتان لە سیاسەتی جیهانیدا رێكدەخاتەوە، لەژێر سایەی سیستمێكی لەمجۆرەدا، زۆر زەحمەتە بتوانرێت سیاسەتی دوژمنكارانە رووبدات، لەبەر ئەوەی لەلایەن ناوەندەكانی فرەهێزییەوە رێگری لێدەكرێت.
سیاسەتی تازە بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان كە مۆسكۆ لەدوای ساڵی 2000 تەبەنی كردووە لەسەر پرانسیپی جیهان بەبێ سەركردایەتیی باڵادەست داڕێژدراوە، ئەم سیاسەتە لەو كاتەوە دەست بەجێبەجیكردنی كراوە، كە تیایدا هێزی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بەو ئیعتوبارەی لەدوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە باڵادەست بووە، بەرەو داكشان چوو، ئەمەش لەبەر ئەوە بووە ئەو باڵادەستییە پابەندبوونێكی جیهانیی ئەوتۆی خستە سەرشانی كە باجەكەی زۆر قورس بوو و لە توانایدا نەبوو كە بەوەفا بێت بۆ بەڵێنەكانی و پاشانیش كورتهێنانی گەورەی بازرگانی بەدوای خۆیدا هێنا، بەمەش پشكی ئەمریكا لە كۆی بەرهەمی جیهانی پێی نایە قۆناخێكی داشكانی ئەوتۆ كە لەدوای جەنگی دووەمی جیهانی ئەو داكشانە بەردەوامەی بە خۆیەوە نەبینووە. دەرهاویشتەیەكی دیكەی خراپ ئەوە بوو كە ئەمریكا لەناو سیاسەتی نیودەوڵەتیدا دوچاری داخوڕان بوو، پشكی ئەمریكا لە یەدەگی نەختینەی جیهانی بە بەراورد بە رووسیا و چین رووی لە داكشانێكی گەورە كرد، هەربۆیە لە ئێستادا ئەمریكا گەورەترین قەرزاری جیهانە و تەنانەت گەورەترین قەرزارە لە مێژوودا بەشێوەیەك كە (19.5 ترلیۆن، 108% لە كۆی بەرهەمی ناوخۆیی)یە، بەڵام ئەمەش بەشێوەیەكی حەسری نییە، هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خەرجییە گەورە سەربازییە و كەمكردنەوەی باجەكان كە بۆتە هۆكاری ئەوەی داهاتی فیدڕاڵیی ئەمریكا كەم ببێتەوە. هەروەها كورتهێنانی لە بودجە بە بەراورد لەگەڵ جیهان (بۆ نموونە لەساڵی 2004 بڕی 650 ملیار دۆلار بووە) حكومەتی ئەمریكا ئەم كورتهێنانەی بە رێگەی قەرزوەرگرتن لە وەبەرهێنەرانی كەرتی تایبەت (كە بەشی زۆریان بیانی بوون) هەروەها بانكە بیانییە ناوەندییەكان (زۆر گرنگەكانیان بانكەكانی چین و ژاپۆن بوون) پڕی كردۆتەوە. هەربۆیە پشتبەستی ئەمریكا بۆ باری دارایی ئەمریكا لەسەر لایەنە بیانییەكان بووە و پێدانی سوودی ئەو پارانە، ئەمریكای زۆر بەلاوازی جێهێشتووە، بەتایبەتیش ئەگەر چین یان ژاپۆن بڕیار بدەن كە چیدیكە سەنەدی نەختینەی ئەمریكا نەكڕن، یان نەیفرۆشن. هەربۆیە سەرەنجامیش دەبینن خاوەنی گەورەترین هێزی سەربازی لە جیهاندا لە هەمانكاتدا گەورەترین قەرزاری جیهانیشە لەگەڵ چین و ژاپۆندا، ئەمەش بەو حیسابەی هاوبەشی راستەوخۆی دارایی ئەمریكان، یان راسترە بڵێین: هاوبەشی راستەوخۆی سیاسەتی باڵادەستی پاكس ئەمریكان لە دوای ساڵی 1989 وە.
هیچ گومانی تێدا نییە كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە دوای 1989وە پێڕەوی هەتا ئێستاش ناواقیعییە و پێڕەوی چەمكی ئاشتەوایی نیشتمانیی فەرەنسی دەكات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ پاكانە هێنانەوەیەكی واقیعییانە بۆ ئەو سیاسەتانەی كە دەوڵەتەكەی پێڕەوی دەكات. بەڵام لەدیدی ئەمریكییەكاندا، پێش هەموو شتێك هەموو ئەم پاكانە و پێوەرانە بریتییە لە باڵادەستیی جیهانیی ئەمریكا وەك باشترین گەرەنتی بۆ ئاسایشی نیشتمانی، بەدوایدا چەندین بەرژەوەندیی دیكە كە هاریكارن بۆ ئەم ئامانجە.
هەر بۆیە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا ئەگەر لە روانگەی سیاسەتی واقیعی كە ئەم چەمكەیان ئەڵمانییە و ئاماژەیە بە سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەت و سیاسەتی هێز هاندەریەتی و فەرزی دەكات، ئەوا بەپێی ئەم چەمكە، بەهێز ئەوە دەكات كە دەیەوێت و لاواز ئەوا دەكات كە پێویستە لەسەری بیكات، لەم حاڵەتەشدا ئەمریكا لاواز و لاوازتر بووە، رووسیا و چینیش بەهێز و بەهێزتر دەبن.
لەدوماهیدا پێدەچێت كە ئەوە راست بێت كە واقیعی سیاسەتی جیهانی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، بەداخەوە بەشێوەیەكی دروست لای دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا وەك خۆی لێی تێنەگەیشتووە و دانی پێدانانرێت، ئەویش تەنیا بۆتە ئەسپێكی تەروادەی تازە بۆ چەمكی پارێزەرە تازەكانی ئەمریكای پاكس ئەمریكان، سەرەنجامیش چانسێكی راستەقینە بوونی نییە كە لە ئایندەیەكی نزیكدا لە ئیمپریالیزمی ئەمریكا رزگارمان بێت و پەیوەندیيەكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای دیموكراتییەكی زیاتر دابمەزرێنین، هەر بۆیە رۆژئاوای ئێستا بە سەرۆكایەتی ئەمریكا و ڤایرۆسی پڕوپاگەندەی رووسیا فۆبیا جیهان بەرەو قۆناخێكی دیكەی شەڕی ساردی دوای جەنگی دووەمی جیهانی دەباتەوە.