* ئێوە بەم دواییە كتێبێكتان لەگەڵ پڕۆفیسۆر «نەتاشا ئیزرۆ» نووسی بە ناونیشانی: «دەوڵەتی شكستخواردوو و لەبەریەك هەڵوەشانەوەی دامەزراوەكان- failed states and institutional decay «understanding instability and poverty in the developing world « هەژاری و پەرەپێدان لە جیهانی سێدا، ئایا ئێوە چۆن باس لە دەوڵەتی شكستخواردوو دەكەن لە رووی هۆكار و دەرئەنجامەوە؟

* ئێوە بەم دواییە كتێبێكتان لەگەڵ پڕۆفیسۆر «نەتاشا ئیزرۆ» نووسی بە ناونیشانی: «دەوڵەتی شكستخواردوو و لەبەریەك هەڵوەشانەوەی دامەزراوەكان- failed states and institutional decay «understanding instability and poverty in the developing world « هەژاری و پەرەپێدان لە جیهانی سێدا، ئایا ئێوە چۆن باس لە دەوڵەتی شكستخواردوو دەكەن لە رووی هۆكار و دەرئەنجامەوە؟
- یەكێك لە ئامانج و مەبەستە سەرەكییەكانی ئێمە لە نووسینی ئەو كتێبە ئەوە بوو، بە شێوەیەكی وردتر و دیاریكراوتر باس، یان پێناسەی دەوڵەتی شكستخواردوو بكرێت، چونكە ئەوەی بەدیمان دەكرد، ئەوە بوو كە چەند وڵاتێك دەخرانە خانەی وڵاتە شكستخواردووەكانەوە، سەرەڕای ئەوەی كە لە چەندین رووەوە لێك جیاواز بوون. بۆ نموونە، ئەو تەحەددی و دژوارییانەی رووبەڕووی عێراق دەبنەوە لە میانەی بنیادنان و دامەزراندنی دەوڵەتەكەیدا، جیاواز دەبن لەو تەحەددییانەی دێنەڕێی سووریا. كەواتە یەكێك لە ئامانجەكانی كتێبەكە ئەوە بوو بە دیاریكراوتر لە لایەنەكانی شكستهێنانی دەوڵەت بڕوانین، واتە ئایا كێشەكە لە دامەزراوەی دادوەریدایە، یاخود لە دامەزراوەی ئەمنی، یان كێشەكە لە دامەزراوەیەكی دیكەدایە.

* كەواتە دەكرێت بڵێین یەكێك لەو هۆكارانەی سەردەكێشێت بۆ شكستهێنانی دەوڵەت، ئەوەیە كە سیستمە سیاسییەكە بە چەشنێك هەڵدەسووڕێت كە بەرژەوەندی و خواستی پێكهاتەكانی وڵاتەكە لەبەرچاو ناگرێت، بۆ نموونە ئەگەر عێراق بەردەوام بێت لە پشتگوێخستنی خواست و بەرژەوەندییەكانی كورد و سوننە، ئەوا بەرەو شكستهێنان دەڕوات، ئایا ئەمە لێكدانەوەیەكی دروستە؟
- یەكلاكردنەوەی ئەوەی چ سیستمێكی سیاسی پەرە بە سەقامگیریی سیاسی دەدات، كارێكی سەخت و دژوارە، چونكە ئەمە چەندین لایەن و فاكتەر لەخۆدەگرێت. لە عێراقیشدا ئاڵۆزتر و سەختترە، ئەویش لەبەر ئەوەی پێكهاتە ئیتنییەكان لە رووی جوگرافییەوە دابەش بوون. ئەگەرچی ئێمە بە گشتی دەتوانین بڵێین بوونی سیستمێكی سیاسی دیموكراتی، باشترە لە بوونی سیستمێكی حوكمڕانی تاكڕەوی. بەڵام بنیادنانی دامەزراوە دیموكراتییەكان خۆی لە خۆیدا كارێكی دژوارە و تاكە مۆدێلێكیش نییە كە بۆ هەموو هەلومەرج و دۆخێك بگونجێت، چونكە ئەوەی لە كۆمەڵگەیەكدا سەركەوتن بەدەست دەهێنێت، مەرج نییە لە كۆمەڵگەیەكی دیكەدا هەمان دەرئەنجامی لێبكەوێتەوە. كەسانی ئەكادیمیش ئایدیایەكی بەهێزیان نییە لەبارەی ئەوەی چ رێوشوێنێكی دامەزراوەیی لە هەر وڵاتێكدا سەركەوتوو دەبێت.
* چۆن لە دەرئەنجام و ئاكامەكانی شكستهێنانی دەوڵەت لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەڕوانن؟
- بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت سەرەتا ئەوە دەستنیشان بكەین كە ئایا چ بەشێك، یان چ لایەنێكی دەوڵەتەكە شكستی هێناوە، چونكە ئەگەر تۆ دەوڵەتێكت هەبوو كە دامەزراوەی ئەمنیی لاوازی هەبوو، یاخود كێشە لە دامەزراوەی دادوەریدا بوو، یان دامەزراوەی سیاسی گەندەڵیی هەبوو، ئەوا ئەمانە دەرئەنجام و دەرهاویشتەی سلبییان لێدەكەوێتەوە، هەروەها رەنگە بوونی دامەزراوەی سیاسیی گەندەڵی خراپترین لێكەوتەی ئابووری هەبێت، بەڵام لە هەمان كاتدا رەوشی خراپی ئابووریش دەبێتەهۆی درێژەدان و بەردەوامیدان بە دامەزراوە سیاسییە گەندەڵەكان. مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە كێشەكان پێكەوە بەستراون و پێكەوە گرێدراون، بۆ نموونە، ئەگەر تۆ بتەوێت دەسەڵاتی سەربەخۆی دادوەریت هەبێت، ئەوا پێویستت بە بوونی ئەو دامەزراوە سیاسییانە هەیە كە ئەم سەربەخۆییە بە دەسەڵاتی دادوەری دەدەن. كەواتە لە هەر وڵاتێكدا دەوڵەتی لاواز هەبوو، ئەوا توندوتیژی دێتەئاراوە، ناسەقامگیری سیاسی و قەیرانی ئابووری سەرهەڵدەدات، هەموو ئەم هەلومەرجانەش دەبنەهۆی درێژەدان بە لاوازیی دەوڵەتەكە.
* ئایا بوونی دەوڵەتی شكستخواردوو لەسەر ئاسایش و ئارامیی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی كاریگەری نابێت؟
- بە دڵنیاییەوە، چونكە چەندین بەڵگە هەن كە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە بوونی توندوتیژی و ناسەقامگیری سیاسی دەبێتەهۆی ئەوەی ناسەقامگیری و توندوتیژی پەل بكێشێت بۆ دەوڵەتە دراوسێكانیش، پێچەوانەكەشی هەر راستە، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر دەوڵەتێك بە سەركەوتوویی بەرەو دیموكراسییەت هەنگاو هەڵبگرێت، ئەوا ئەمە كاریگەری دەبێت لەسەر بە دیموكراتیكردنی دەوڵەتە دراوسێكانی.
* ئەی راسپاردەتان بۆ چارەسەركردنی شكست و لاوازیی دەوڵەتەكان چییە؟
- ئەمە پرسیارێكی ئاڵۆزە و وەڵامەكەی ملیۆنێك دۆلار هەڵدەگرێت. هەرچۆنێك بێت. ئەگەر وەڵامی ئەوە بدەینەوە كە راسپاردە چییە بۆ چارەسەركردنی شكست و لاوازی دەوڵەتان، ئەوا دەڵێم لە رووی مێژوییەوە كەسانی ئەكادیمی كارێكی زۆریان ئەنجام نەداوە بۆ پێوانەكردنی شكستی دەوڵەت، واتە وردبوونەوەیەك تەواو نەكراوە لە دەرئەنجامەكانی شكستهێنانی دەوڵەت بە چەشنێك كە راسپاردە و پێشنیاری باشی لێبكەوێتەوە. یەكێكی دیكە لە گرفتەكان ئەوەیە هەر دەوڵەتێك دۆخی تایبەت و تەحەددی و كێشەی تایبەت بە خۆی هەیە. من پێموایە دەكرێت بە شێوەیەكی گشتی بڵێین دەكرێت سەرەتا لە هەڵبژاردنی ئازاد و دادپەروەرانەوە دەست پێبكرێت و كار لەسەر سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و بە پیشەوەركردنی دامەزراوەی ئەمنی بكرێت و بخرێتەژێر دەسەڵاتی مەدەنییەوە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە چۆن وا لە دەوڵەتەكە بكەین، ئەم هەنگاوانە هەڵبگرێت.
* پێتوانییە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرپرسیارێتی دەكەوێتە ئەستۆ بۆ هاوكاریكردنی وڵاتان تاوەكو دوچاری شكست و داڕووخان نەبن، ئەویش بەلەبەرچاوگرتنی كاریگەرییەكەی لەسەر ئاسایشی نێودەوڵەتی؟
- بە دڵنیاییەوە لە بەرژەوەندیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدایە كە هەوڵی چارەسەركردنی كێشەكانی وڵاتە لەرزۆك و لاوازەكان بدات لە جیهاندا، بۆ نموونە كاتێك وڵاتێك تووشی قەیرانی ئابووری و ناسەقامگیریی ئابووری دەبێت، ئەوا لە بەرژەوەندی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا هاوكاری بكات، چونكە ئەم قەیرانە ئاكامی خراپی سیاسی لەسەر ئەو وڵاتە و لەسەر جیهانیش لێدەكەوێتەوە. بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە دەستتێوەردانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییش لەسەر بنەمای توێژینەوەكان نەبوو، كە باشترین رێكاریان دەستنیشان كردووە، بەڵكو هەندێ جار هاوكاریی دارایی بۆ بوارێكی دیاریكراو تەرخان كراوە كە دەرئەنجامی كارای لێنەكەوتۆتەوە، بگرە لە هەندێ حاڵەتدا لەبری چارەسەركردنی شكستەكە دۆخەكە خراپتر بووە.