پڕۆفیسۆر ڤلادیسلاڤ سۆتیرۆڤیچ وانەبێژە لە ئەنستیوتی زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی مایكۆڵاس رۆمێریس لە لیتوانیا، شارەزای پرسەكانی پەیوەست بە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و سیستمی جیهان و چەند پرس و بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدارە، گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا كە تەوەرەكانی پەیوەست بوون بە سیستمی جیهانی و ئاسایشی جیهانی و ململانێی جیۆپۆلەتیكی نێوان هێزە مەزنەكان، بەتایبەتی رووسیاو ئەمریكا، چەند پرسیارێكمان ئاراستەكردو ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* ئایا دەتوانین بڵێین لە ئێستادا دەستەواژەی كۆتایی مێژوو زیندوویەتی خۆی لەدەست نەداوە؟
- چەند ساڵێكی كەم دوای كۆتاییهاتنی رۆژگاری شەڕی سارد لە ساڵی 1989دا بارودۆخێك هاتەئاراوە كە گەشبینییەكی نێودەوڵەتی هەبوو، بەوەی بە راستی دەكرێت بیرۆكەی كۆتایی مێژوو راست دەرچێت، كە باوەڕی وابوو هیچ هۆكارێك نەماوە بۆ ململانێی جیوپۆلەتیكی لە نێوان دەوڵەتە هەرە بەهێزەكانداو لە بنەڕەتدا بەو شێوەیە لە دەستەواژەی سیستمی نوێی جیهانی -كە بۆ یەكەم جار لەلایەن بەڕێز گۆڕباچۆف ـەوە ئاماژەی پێكرا كاتێك لە 7ی كانونی یەكەمی 1988 و لە میانەی وتارێكیدا لە نەتەوە یەكگرتووەكان گوزاشتی لێكرد- دەڕوانرا كە بریتیە لە سیستمی شەراكەتی یەكسان لە سیاسەتی جیهاندا و رەنگدانەوەی هەلومەرجە نێودەوڵەتییە تەواو جیاوازەكەیە لە دوای شەڕی ساردەوە .بەداخەوە رۆژگاری شەڕی سارد بەسەرچوو بە بێ ئەوەی كۆتایی مێژوو بە دوای خۆیدا بهێنێت، چونكە ئەمریكا هەمان سیاسەتی شەڕی سارد پیادە دەكات لە دژی مۆسكۆ- بەڵام لە ئێستادا دژی یەكێتی سۆڤییەتی پێشوو نا، بەڵكو دژی جێگرەوەكەی كە رووسیایە. لەبەر ئەوە، بەلای پەنتاگۆنەوە هەرگیز شەڕی سارد كۆتایی نەهاتووە، لەبەر ئەوەی پێیانوایە هێشتا ئەركە سیاسییە بنەڕەتییەكە بۆ راماڵینی رووسیا لەسەر نەخشەی سیاسەتی جیهانی نەهاتۆتەدی. بە چاوپۆشین لەو راستیەی كە لە ساڵی 1989دا كۆمۆنیزم داڕووخا لە ئەوروپای رۆژهەڵاتدا، كە دواتریش كۆتایی هاتنی یەكێتی سۆڤییەتی بەدوادا هات لە ساڵی 1991دا، كە ئەوەش ئەگەرێكی راستەقینەی دروستكرد بۆ دروستكردنی سیستمێكی نوێی جیهانی و ئاسایش لە جیهاندا. لە راستیدا بەرفراوانبوونی ناتۆ بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا- رۆژهەڵاتی ئەوروپا- لە ساڵی 1999 (چوارەم بەرفراوان بوون) بە دواوە بەڵگەیەكی روونە لەسەر بەردەوامیدان بە شەڕی سارد لەلایەن ئەمریكاوە لە ئاست مۆسكۆدا. كە لە راستیدا ئەم سیاسەتەش نادڵنیایی دروستكردووە لەبارەی ئایندەی ئاسایشی جیهانییەوە. لە دوای داڕووخانی یەكێتی سۆڤیەت و شەڕی سارد چەندین بەرپرسی حكوومی و كەسایەتی ئەكادیمی رۆژئاوایی لە سەرەتادا پرسیاری ئەوەیان دەكرد بۆچی هەر ناتۆ بمێنێتەوە و دواتر پرسیاریان ئەوەیان دەكرد، بۆچی ئەم هاوپەیمانێتیە سەربازییە كە ئەركە فەرمییەكەی بەرگرییە، بەرفراوان دەبێت و ئەندامی دیكە وەردەگرێت لە كاتێكدا كە دەكرێت كۆنفرانسی ئاسایش و هاوكاری لە ئەوروپا – كە دەزگایەكی هەمەلایەنترە- (ئێستاش بۆتە رێكخراوی ئەمنی و هاوكاری لە ئەوروپا) چوارچێوەی پێویست دەستەبەر بكات بۆ هاوكاری ئەمنی لە ئەوروپا لە نێویاندا رووسیا. هەرچۆنێك بێت ناتۆ هەڵنەوەشێنرایەوە، بەڵكو تەواو بە پێچەوانەوە، هەمان سیاسەتی پیادەكرد لە بەرفراوانبوون بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا، بە هەمان شێوە یەكێتی ئەوروپاش. قەیرانی كۆسۆڤۆ لەساڵی 1998-1999 بووە پاساوێكی فەرمی بۆ بەرفراوانكردنی هەردوو ئەم رێكخراوەی ژێر سایە و سێبەری ئەمریكا، ئەویش بە قسەی خۆیان لە پێناو ئاسایشێكی باشتر بۆ ئەوروپا. سەرۆكی كۆمیسۆنی یەكێتی ئەوروپا، رۆمانۆ پرۆدی لە وتەیەكدا لەبەردەم پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپا لە 13ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1999 زۆر بە روونی گوزارشتی لەمە كرد.


هەرچۆنێك بێت، ئەگەر ئێمە بزانین كە قەیرانی كۆسۆڤۆ دەستتێوەردانی (دەستدرێژیكردنی سەربازی) ناتۆی لێكەوتەوە لە دژی سربیا و مۆنتینیگرۆ كە ئەوەش بە پاڵنەری تەواوی ئیدارەی ئەمریكا كرا، ئەوە زۆر لە راستییەوە دوور نییە كە بڵێین قەیرانی كۆسۆڤۆ لەلایەن واشنتۆنەوە خوڵقێنرا و درێژەی پێدرا بۆ كۆمەڵێك ئامانج، لە نێویاندا بۆ ئەوەی ببێتە پاساوێكی فەرمی بۆ ئەوەی یەكێتی ئەوروپا و ناتۆ پتر بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا بەرفراوان بكات.


ئەوە كشاندنەوەی یەكێتی سۆڤییەت بوو لەلایەن بەڕێز گۆڕباچۆفەوە لە ساڵی 1989-1991 كە بۆشاییەكی گەورەی دەسەڵاتی دروستكرد لە ناوەڕاستی ئەوروپا و ئەوروپای رۆژهەڵاتدا كە لە ساڵانی دواتردا لەلایەن ناتۆ و یەكێتی ئەوروپاوە پڕكرایەوە. بەرفراوانبوونی ناتۆ و یەكێتی ئەوروپا بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا لە كاتێكی گونجاودا هاتەئاراوە كە بووە ئامرازێكی سەرەكی بە دەست واشنتۆنەوە بۆ ئەوەی وردە وردە كۆنتڕۆڵی ئەو خاكانەی دەوروبەری رووسیا بكات كە پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی كۆمۆنیستەكاندا بوون. ئەو وتە باوەی لە نێو ناوەندی ئەكادیمی رۆژئاواییدا هەیە -كاتێك لەبارەی بەرفراوانبوونی یەكێتی ئەوروپا بە ئاڕاستی رۆژهەڵاتی دەڕۆن- ئەوەیە كە ئەو دەوڵەتانەی یەكێتی ئەوروپا كە پێشتر لەژێر حوكمڕانی كۆمۆنیستدا بوون، ویستیان بێنە نێو یانەی وڵاتە ئارام و گەشەكردووە دیموكراتییەكانەوە، كە تا راددەیەك حوكمڕانییەكی باشیان تێدایە. ئەوان پێیانوابوو بە شێوەیەكی سرووشتی خۆیان بە بەشێك لە ئەوروپا دەزانن، بەڵام هەیمەنەی سۆڤییەت و خۆبەدەستەوەدانی ئەوروپای رۆژهەڵات بۆ ئەو بارودۆخەی لەئارادا بوو، دەرفەتی دیموكراسی و بازاڕی ئازادی لەدەست دابوون. لەگەڵ رووخانی كۆمۆنیزمدا دەبوو ئەم نادادییە مێژووییە راست بكرایەتەوە، رێگەپێدانیان بۆ هاتنە نێو یەكێتی ئەوروپا بۆ ئەوە بوو بوونەوەیان بە بەشێك لە ئەوروپا كامڵ بێت. هەرچۆنێك بێت، ئەوە روون نییە كە بۆچی ئەو حەوت وڵاتەی ئەوروپای رۆژهەڵات كە لە دەرەوەی یەكێتی ئەوروپان، ناتوانن لایەنە باشەكانی – كە لە سەرەوە ئاماژەیان پێكرا- بوونە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا ببینین. تەنانەت یەكێك لە دەوڵەتە ئەندامەكان (بەریتانیا) لە ساڵی 2016دا بڕیاریدا كە یانەكە (برێكست) جێبهێڵێت و یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم بڕیارەش دەقاودەق بەرفراوانبوون بوو بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا، وەك بیرۆكەیەكی گرنگ بۆ سەرجەم دەوڵەتانی ئەوروپای رۆژهەڵات كە بچنە نێو یەكێتی ئەوروپاوە، ئەوەش بە واتای ئەوە دێت لەژێر سایەی پشتیوانی دارایی وڵاتانی بەشی رۆژئاوای یەكێتی ئەوروپادا بژین. هەرچۆنێك بێت، لە رووی جیۆپۆلەتیكییەوە ئەو دەوڵەتە ئەندامە نوێیانە لە ئەوروپای رۆژهەڵاتەوە هاتن ( لە بەرفراوانبوونی 2004 بە سەرەوە) بریتین لە ئەسپی تەروادەی ئەمریكا لەم یانەیەدا، كە بە ئاشكرا پشتیوانی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا دەكەن كە خەونێكی ئیمپریالی هەیە و، ئەركی سەرەكیشیان وەك ئەندامی ناتۆ و یەكێتی ئەوروپا ئەوەیە بەشدارییەكی چالاكانە بكەن لە هەڵمەتی سەربازی رۆژئاوا لە داهاتوودا لە دژی رووسیا كە ئەویش لە شێوەی جەنگی سێیەمی جیهانیدا دەبێت. هەرچۆنێك بێت، وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات یەكەم وڵات دەبن كە راستەوخۆ رووبەڕووی دەرئەنجامەكانی ئەم شەڕە دەبنەوە، وەك بەشێكی گرنگی هێڵی پێشەوەی شەڕەكە –لە رۆژئاوا- لە دژی رووسیا.



* ئایا بەرفراوانبوونی ناتۆ بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا كاریگەری لەسەر ئاوێتەبوونی جیۆپۆلەتیكی ئەمریكا لەگەڵ رووسیا هەبووە؟
- بە دڵنیاییەوە، یەكێك لە هەرە بنەڕەتیترین كردەوەكانی دژ بە رووسیا لە ئەوروپا و لە دوای داڕووخانی یەكێتی سۆڤییەتەوە بریتی بوو لە بڕیارەكەی ئەمریكا بۆ بەرفراوانكردنی ناتۆ بە ئاراستەی رۆژهەڵاتدا لە رێی پێدانی ئەندامێتی تەواو بە سێ ئەندامی پێشوو هاوپەیمانی وارشۆ كە بریتین لە پۆلەندا، كۆماری چیك و هەنگاریا. بەو پێیە رێككەوتنی رێگان-گۆرباچۆڤ لە رەیكجاڤیك لە ساڵی 1988 بە شێوەیەك تاكلایەنە و زەق لەلایەن واشنتۆنەوە پێشێل كرا بە پاساوی روودانی كۆمەڵێك هۆكار. وەك بردنەوەی ژیرینۆڤیسكی لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1993 لە رووسیا، فشارە ناوخۆییەكانی سەر ئیدارەی بیل كلینتۆن لەلایەن ركابەرە كۆمارییەكانی نێو كۆنگرێس و ئەوەی ئیدارەی ئەمریكا بە شكستی یەكێتی ئەوروپای لە قەڵەمدا لە دەستەبەركردنی چارەسەرێكی بۆ كێشەی ئەوروپا لەو كاتەدا كە بریتی بوو لە شەڕی ناوخۆیی یوگسلافیا (1991-1999). واشنتۆن زۆر بە خێرایی ئەوروپییەكانی تۆمەتبار كرد بەوەی ناتوانن مامەڵە لەگەڵ قەیرانی یوگسلافیادا بكەن كە ئەوەش تاقیكردنەوەیەكی گەورە بوو كە یەكێتی ئەوروپا تێیدا سەركەوتوو نەبوو. بەڵام ئەگەر بە راشكاوی بدوێین، سەرجەم هەوڵە ئاشتیخوازەكانی یەكێتی ئەوروپا لە بەرامبەر قەیرانی یوگسلافیادا لەبەر ئەوە شكستیان هێنا، چونكە دیپلۆماسیەتی ئەمریكا راستەوخۆ ئەو هەوڵانەی لەباربرد. هەرچۆنێك بێت، یەكەم كاری ناتۆ –دوای بەرفراوانبوونی-، واتە تەنیا دوو هەفتە دوای چوارەم بەرفراوانبوونی، بۆردومانێكی توندی سربیا بوو، ئەویش لە پێناوی ئەوی كۆسۆڤۆ بخرێتەژێر داگیركاری ناتۆوە. ئەم كارەش ڤلادیمیر پۆتینی ناچاركرد كە بۆریس یەڵتسینی گاڵتەجاڕی رۆژئاوا ناچار بە دەست لەكاركێشانەوە بكات لە 31ی كانوونی یەكەمی ساڵی 1999. دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە جیهانی دوو جەمسەری سەردەمی شەڕی سارد لە دوای ساڵی 1989وە و بەلای كەمەوە تاوەكو 2008، گۆڕاو بە جیهانی تاكجەمسەری بە سەرۆكایەتی ئەمریكا- واتە جۆرێك لە دەسەڵاتی كەڵەكەبوونی هەژمونگەرایی ئەمریكا تەحەددییەكی تەواو نوێی بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دروستكرد. هەرچۆنێك بێت، دوای رووداوەكانی 11/9، ئیدارەی ئەمریكا بە رەوتێكی خێراتر دەستی دایە زیاتركردنی هێزی سەربازی و سیاسی باڵادەستی خۆی لە جیهاندا لە دوای شەڕی ساردەوە، ئەویش لە پێناو ئەوەی ببێتە هێزێكی هەژمونگەرای جیهانی. كە ئیدارەی ئەمریكا، وای خستەڕوو هێرشەكەی 11/9 كە مەبەستیشی هەبوو لەمەیاندا، تەنیا كاری تۆڕی ئەلقاعیدەیە، ئەو رێكخراوە تیرۆریستییەی كە ئوسامە بن لادن سەرۆكایەتی دەكرد كە كوڕی میلیۆنێرێكی سعودی بوو، لە هەمان كاتدا بە هاوكاری ئەمریكا فێری پیشەی تیرۆریستی بوو لە میانی شەڕكردنیدا لە دژی هێزەكانی سۆڤییەت لە ئەفغانستاندا لە ساڵانی هەشتاكاندا. ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆكایەتی جۆرج دەبلیو بۆش كاردانەوەی خێرای هەبوو و لە كۆتایی ساڵی 2001دا رژێمی تالیبان لە ئەفغانستان- كە رژێمێكی ئیسلامی رادیكاڵ بوو و داڵدەی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەلقاعیدەی دەدا- راماڵدرا و بەشێكی زۆری وڵاتەكەش داگیر كرا، یان كۆنتڕۆڵ كرا لەلایەن هاوپەیمانێتیەكەوە كە دەوڵەتە پاشكۆكانی ئەمریكای لەخۆ گرتبوو. ئەوە سەرەتای ئەو شەڕە بوو كە بە شەڕی دژ بە تیرۆر ناسرابوو كە لە راستیدا بووە بیانویەك بۆ بەهێزكردنی زیاتری پێگەی ئەمریكا وەك پۆلیسی جیهان كە دواتر داگیركاری عێراقیشی لێكەوتەوە لە ساڵی 2003دا. بەو پێیە سیاسەتی جیهانی تاكجەمسەری- دۆخێكی سیاسەتی جیهانییە كە تێیدا سیستمی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەلایەن یەك هێزی باڵادەست هەژمونگەراوە دەسەپێنرێت كە توانای تەواوی هەیە بۆ باڵادەستبوون بەسەر وڵاتانی دیكەدا- ئەوە بووە دۆخی باڵادەست بۆ پەنتاگۆن و كۆشكی سپی.




بە داگیركردنی سەربازی ئەفغاستان-2001- و عێراق-2003- ئەمریكا بە تەنیا مایەوە (هاوشان بە پشتیوانی سەربازی بەریتانیا وەك دەوڵەتێكی بنەڕەتی پشتیوانیكار لە ئەمریكا لە دوای 1989وە) لە لوتكەی هەرەمی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و سیاسەتی جیهانی و ئەمەش تاوەكو ساڵی 2008 درێژەی كێشا، كاتێك لە كۆتاییدا رووسیا بڕیاریدا هەڵبستێت بە پاراستنی بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیكی و مێژوییەكانی لە هەندێ شوێنی جیهاندا- بەتایبەتی لە ناوچەی قەوقاز. بە دەربڕینێكی دیكە، ئەمریكا لە ساڵی 1989 تا 2008 بووە تاكە دەوڵەت لە جیهاندا كە توانایەكی سەربازی و سیاسی ئەوتۆی هەبوو كە ببێتە فاكتەرێكی یەكلاكەرەوە لە بواری سیاسەتی جیهانی و لە هەر گۆشە و كەنارێكی جیهانیشدا. خەرجییە سەربازییەكانی ئەمریكا لەم ساڵانەی دواییدا، خەرجییە سەربازییەكانی تێكڕای وڵاتانی دیكەی پێكەوە تێپەڕاندووە، ئەمەش ئاماژەیەكی روونە بۆ سیاسەتی هەژمونگەرای جیهانیی واشنتۆن. وا دەركەوت كە ئەمریكا توانایەكی مێژوویی نائاسایی هەبێت بۆ دەستنیشانكردنی ئایندەی جیهان بەپێی خواستەكانی خۆی، ئەویش كاتێك ئەمریكا بووە تاكە هێزی باڵادەستی جیهان وەك ئیمپراتۆرێكی جیهانی بەهێزتر لە ئیمراتۆریەتی رۆمانی، یان بەریتانی. هەر دەستەواژەی ئیمپراتۆریەتیش بە مانای بوونی دەوڵەتێكی جیهانی دێت كە هێزێكی گەورەی هەبێت و لە پێگەیەكدا بێت بتوانێت بە شێوەیەكی سەربەخۆ و بە بێ هیچ كۆت و بەندێك هەڵسوكەوت بكات. بەو پێیە، ئیمپراتۆریەت بە تەنیا كاردەكات، لەبری ئەوەی بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەوانی دیكەدا كار بكات، یاخود بەلای كەمەوە لەگەڵ ئەوانی دیكەدا كە ئێمە پێیان دەڵێین -هێزی مەزن - كە ئەوەش هەڵە و خەتایەكی گەورەیە، چونكە لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی ورووژاندنی دوژمنایەتییەكی جیهانی و پێكدادان لەگەڵ باقی جیهاندا. لە رووی مێژووییەوە، ئەم دوژمنایەتییە دوای ماوەیەك كاردانەوە بە دوای خۆیدا دەهێنێت لەلایەن ئەوانی دیكەوە، كە لە حاڵەتی ئەمریكادا، ئەم كاردانەوەیە لەلایەن رووسیاوە هات لە ساڵی 2008دا. لەئێستادا، قەوقاز و رۆژهەڵاتی ئۆكرانیا و رۆژئاوای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونەتە ناوچەگەلێكی پێكدادانی راستەوخۆی بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیكییەكان لەسەر شانۆی جیهانی لەنێوان ئیمراتۆرییەتی داكشاوی ئەمریكا و هێزی ئابووری، سیاسی، دارایی و سەربازی هەڵكشاوی رووسیا. تەنانەت ئەمریكا لە ساڵی 1990ـەوە (شەڕی یەكەمی كەنداو) سنوورە مۆراڵییەكانی تێپەڕاند بە بەكارهێنانی خراپی دەسەڵاتە باڵاكەی كاتێك دەستی دایەی رەفتارێكی دڵڕەقانە و لوتبەرزانەی تاكلایەنی، واتە بە چەشنی هەموو دەوڵەتە جیهانییەكان (ئیمپراتۆریەتەكان) بووە شارستانییەتێكی لادەر (دەوڵەتێكی لادەری ئاژاوەگێڕ بە گوێرەی ستیڤن لێندمان) كە بووە جێی رقلێبوونەوە و سڵەمینەوە. دەوڵەتی جیهانی بە گوێرەی رێسا و بەها و نۆرم و پێداویستییەكانی خۆی هەڵسوكەوت دەكات بە چەشنی ئەوەی ئەمریكا و دەوڵەتە پاشكۆكانی لە ناتۆ كردیان كاتێك لە ساڵی 1999دا و بۆ ماوەی 78 رۆژ بۆردومانێكی بەربەرییانەی كۆماری فیدراڵی یوگسلافیایان كرد. بەپێی نعوم چۆمسكی، لە ساڵی 2002 بەهێزترین دەوڵەت كە لە مێژوودا هاتبێتەئاراوە هەڵسا بە راگەیاندنی بنەما بنەڕەتییەكەی خۆی لە پەیوەندی بە ستراتیژیەتە ئیمپریالییە بەرفراوانەكەیەوە و نیازی خۆی ئاشكرا كرد بۆ درێژەدان بە باڵادەستیی جیهانی خۆی لە رێی هەڕەشەی بەكارهێنانی هێزە سەربازییە مەزنەكەیەوە كە ئەمەش گرنگترین رەهەنەدی هێزی ئەمریكایە كە بە هۆیەوە ئەمریكا بۆتە هێزێكی باڵادەست لە جیهاندا، ئەمەش بە روونی لەلایەن كۆشكی سپی و لە 17ی ئەیلوولی 2002دا دووپات كرایەوە وەك بەشێك لە ستراتیژیەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا كە چیتر پابەند نابێت بەو ئەو ئەحكامانەی میساقی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە كە پەیوەستن بە بەكارهێنانی هێزەوە، بەوەی هێزەكانمان وەك پێویست توانای ئەوەیان هەیە هەر ركابەرێك پاشگەز بكەنەوە لە گرتنەبەری رێگای كەڵەكردنی هێزی سەربازی بە ئامانجی تێپەڕاندن یان هاوشانبوون بە هێزی ئەمریكا، هەروەها هەڵۆكانی هەژمونگەرای ئەمریكا بەسەر سیستمی جیهانییەوە لە ساڵی 1989دا بە ئاشكرا جەختیان لەسەر پێویستی ئەوە كردەوە كە دەبێت ئەمریكا رۆڵێكی بەرچاو و باڵادەستی بەرژەوەندخوازانەی هەبێت لە سیاسەتی جیهانیدا، بۆ نموونە هیلاری كلینتۆن لە دانیشتنی بوون بە وەزیری دەرەوەی ئەمریكا لە ساڵی 2009 گوتی: دەرفەتم بدەن بە روونی بیڵێم، ئەمریكا دەتوانێت سەركردایەتی ئەم سەدەی نوێیە بكات و دەبێت بیكات و دەشیكات... جیهان چاوی لە ئێمەیە، چونكە ئێمە خاوەنی توانا و ئیرادەین بۆ خستنەگەڕی هەوڵی هاوبەش كە پێویستە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەسەر ئاستی جیهاندا- ئەویش لە كاتی داكۆكیكردن لە بەرژەوەندییەكانمان، بەڵكو وەك هێزێكیش بۆ بەرەوپێشچوون. لەم رووەوە ئێمە ركابەرمان نییە. هەرچۆنێك بێت، قسەكانی هیلاری كلینتۆن بە چەشنێك بوو وەك ئەوەی ئیمپراتۆریەتی ئەمریكا لە پرۆسەی داكشاندا بێت. ناكرێت بە بێ تێگەیشتنی پێشوەختە لەبارەی سروشت و پاڵنەرەكانی سیستمی ئیمپراتۆری لە داكشانی لەسەرخۆ و رەنگە داڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئەمریكا -لە كۆتاییدا، وەك ئمیپراتۆرییەكانی دیكە لە مێژوویدا- تێبگەین. لە دوای ساڵی 1991ـەوە ئەمریكا وەك كۆمەڵگەیەكی سەربازی هەڵدەسووڕێت، بە چەشنی ئیمپراتۆریەتی رۆمانی، یان سەڵتەنەتی عوسمانی. ئەگەر وردتر گوزارشتی لێبكەین، پاڵنەری ئیمپراتۆریەتی ئەمریكا بۆتە پاڵنەرێكی دەرەكی، واتە ئەمریكا پێیوایە پێویستە سەرلەنوێ جیهان لەسەر بنەمای بەهاو نۆرمەكانی ئەو دابڕێژرێنەوە. هەرچۆنێك بێت، ئەم پرۆژە بەرزەفڕانەیە پێویستی بە سیاسەتێكی سیستماتیكی هەیە بۆ جۆشدانی تێكڕای كۆمەڵگە، ئابووری و سیاسەت. ئەم جۆشدانەش هەمیشە ئەوە لەخۆدەگرێت كە دەبێت بەشێكی ئابووریی وڵاتەكە لە پێناوی بەدیهێنانی ئەم ئامانجە فراوانخوازییەدا بخرێنەگەڕ، هەڵسووڕانی سیستمەكەش پێویستی بەوەیە كە ئەو سەرچاوانە پڕبكرێنەوە كە لە قۆناغەكانی رابردودا بەكارهێنراون، ئەوەش ئەو پێویستییەیە كە ئەمریكا ناتوانێت سەركەوتووانە بەدەستی بهێنێت.
* ئایا بەم دواییە چەمكی پاكس-ئەمریكانا بۆ ئاسایشی جیهانی چەمكێكی كارا بووە؟


- لە ئێستادا ئەمریكا ئەو راستییەی بۆ دەركەوتووە كە درێژەدان بە باڵادەستیی سەربازیی خۆی لە جیهاندا باجێكی زۆری دەوێت. ئەمریكا هێزی لە نزیكەی 80 دەوڵەتدا جێگیر كردووە، هەر لە بەلقانەوە بۆ قەوقاز و هەر لە كەنداوی عەدەنەوە تاوەكو نیمچە دورگەی كۆریا و هایتی. لە ئێستادا ئیدارەی ئەمریكا زیاد لە بەڕە ئیمپریالییەكەی پێی راكێشاوە و ئەمەش كاریگەری لەسەر دروست كردووە، واتە ئەو كەلێنەی هەیە لە نێوان سەرچاوەكان و ئامانجەكاندا، بەتایبەتی لە سیاسەتی (ئیمپریالی) دەرەكیدا كە پێشتر بە پێداویستییەكانی ئاسایشی ناوخۆ، یان ئەركی مرۆیی نێودەوڵەتی گوزارشتیان لێدەكرد. بێگومان گرتنبەری رێگای ئیمپریالیەت و بەتایبەتی خەرجییە سەربازییەكان، ئابووریی ئەمریكای لاواز كردووە بە بەراورد بە ركابەرە سەرەكییەكانی – چین و رووسیا. ژمارەیەك لە توێژەرانی وەك چۆمسكی، چۆسودۆڤسكی و...هتد)و بەرپرسانی حكوومی ( وەك پی كەی رۆبەرتس) پێشبینی ئەوە دەكەن كە دوای كۆتاییهاتنی رۆژگاری پاكس ئەمریكانا سیستمێكی فەرەجەمسەری پەیوەندییە نێودوەڵەتییەكان بێتەئاراوە.

لە راستیدا فرەجەمسەرێتیش، وەك سیستمێكی جیهانی كە زیاد لە دوو سەنتەر و ناوەندی دەسەڵاتی باڵادەست هەبێت، بە ئاشكرا لەلایەن حكومەتەكەی ڤلادمیری پۆتینەوە لە كرملین پشتیوانی لێدەكرێت و بە سیستمێكی باشتر لە تاكجەمسەری، یان دوو جەمسەری دادەنرێت. دەبێت ئەم چەمكی فرەجەمسەرییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا لە پاڵ ئەمریكاو ئەو وڵاتانەی ئابوورییەكانیان بە خێرایی گەشە دەكەن (وڵاتانی بریكس كە بریتین لە رووسیا، هیندستان، چین، باشووری ئەفریقیا و بەرازیل)، یابان و یەكێتیی ئەوروپاش لەخۆ بگرێت. لەبەر ئەوەی سیستمی فرەجەمسەری چەند هێزێكی مەزنی هاوشان و هاوئاست بەیەكی تێدایە، ئەوە لە سروشتی خۆیدا سیستمێكی ئاڵۆزەو ئومێدەكەش ئەوەیە پتر ببێتەهۆی پاراستنی ئاسایشی جیهانی. لە راستیدا لە ساڵی 2008ـەوە جیهان لە پرۆسەی گواستنەوەی دەسەڵاتدایە كە بە دڵنیاییەوە ئەمەش رۆژگارێكی مەترسیدارە لەبەر ئەوەی هێزی باڵادەستیی ئەمریكا رووبەڕووی تەحەددی راستەوخۆ بۆتەوە بەهۆی هەڵكشانی هێزی ركابەرەكانی- رووسیا و چین، قەیرانی ئۆكرانیا و سووریاش دەرئەنجامی (وەك دەرهاویشتەیەكی لاوەكی و زیانبەخش لەسەر ئاستی جیهان) ئەم قۆناغی گواستنەوەی هێزەیە كە بۆتە سیمای شەڕێكی ساردی دیكە كە بۆی هەیە بەم نزیكانە بگۆڕێت بۆ رۆژگاری ئاشتییەكی گەرم. هەرچۆنێك بێت، ئیدارەی ئەمریكا لە پێگەیەكدا نییە كە عەقیدەكەی بوش جێیەجێ بكات- واتە ستراتیژیەتە تاكلایەنە مەزنەكەی ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش بۆ پاراستنی جیهانێكی تاكجەمسەری لە سایەی هەژموونی ئەمریكادا لە رێی درێژەدان بە توانای سەربازی ئەمریكا بە چەشنێك كە هیچ وڵاتێكی دیكە نەتوانێت تەحەددی بكات- چونكە ئێستا رووسیا و چین تەحەددی ئەو هەژموونگەراییەی ئەمریكا دەكەن. لە ئێستادا ئەم دوو دەوڵەتە لە پرۆسەی دروستكردنی بلۆكێكی هاوپەیمانێكی تایبەت بە خۆیانن و پشتیوانی لە فرەجەمسەرێتی دەكەن وەك شێوازێكی هاوكاری بۆ ئیدارەدانی كێشە جیهانییە هاوبەشەكان و پاراستنی ئاسایشی جەماعی لە رێی گرتنەبەری كاری دەستەجەمعی و هاوكارییەوە (لە رێی بیركردنەوەی هاوبەش) لەلایەن هێزە مەزنەكانەوە. ئەركی بنەڕەتی سیاسەتی ئەمریكا لە دوای ساڵی 1989وە بریتییە لە پاراستنی چەمك و هەڵسووڕانی سیستمی جیوپۆلەتیكی تاكجەمسەری، لە كاتێكدا كە رووسیا و وڵاتانی دیكە هەوڵدەدەن كە سیستمێكی جیوپۆلەتكی جیهانی فرەجەمسەری دروست بكەن. گرووپی وڵاتانی بریكس لە ئێستادا بوونەتە بەرجەستەكەری دیاردەیەكی جیهانی كە بریتییە لە هەڵكشانی هێزەكانی دیكە لە ئاست هەژمونی تاكجەمسەری ئەمریكادا. هەڵكشانی وڵاتانی بریكس ئاماژەیە بە ئاڵوگۆڕێكی یەكلاكەرەوە لە پارسەنگی هێز لە جیهاندا بەرەو كۆتاییهاتنی هەژموونی ئەمریكا. گرنگیی ئەم چوار وڵاتە كە ئابورییەكانیان بە رەوتێكی خێرا گەشە دەكات و هێزە جیۆپۆلەتیكییە جیهانییەكەشیان لە ئێستادا بۆتە حاڵەتێكی بەرچاو و پێشبنی دەكرێت لە ساڵی 2021دا وڵاتانی بریكس هێزی وڵاتانی گروپی 7 تێپەڕێنن.

بەو پێیە، لێرەدا ئێمە مامەڵ لەگەڵ دوو چەمكی جیۆپۆلەتیكی تەواو دژ بەیەك بۆ سیستمی جیهانی لە سەدەی 21دا دەكەین. قەیرانی ئێستای ئۆكرانیا و سووریا تەنیا دەرهاویشتەن. لە دیدگا و تێڕوانینێكی گشتییەوە، بەرهەڵەستیكردنی ئیدارەی ئەمریكا بۆ پرۆژە جیوپۆلەتیكییەكانی رووسیا بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە كە ترسی لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی یەكێتی سۆڤییەت هەبێت، بەڵكو ئەم كارە لە پێناوی بەدیهێنانی پرۆژە جیۆپۆلەتیكییە جیهانییەكەیدا دەكات كە بە پێی ئەم پرۆژەیە دەبێت رووسیا كۆلۆنییەكی سیاسی و ئابووری رۆژئاوا بێت بە چەشنی سەرجەم كۆمارەكانی یوگسلافیای پێشوو كە لە ئێستادا هەر بە ناو وەك دەوڵەتی سەربەخۆ بوونیان هەیە. بەپەلەترین ئەركی ئەمریكا لە مامەڵەكردن لەگەڵ رووسیادا لە دوای ساڵی 2000ـەوە ئەوەیە رێگە بگرێت لە رووسیا تاوەكو بلۆكی ئابووری و جیۆپۆلەتیكی ئۆراسیا دروست نەكات، ئەویش بە (خراپ) بەكارهێنانی سیاسەتەكانی یەكێتیی ئەوروپا و ناتۆ بە بەرفراوانكردنیان بە ئاراستەی رۆژهەڵات لە رۆژهەڵاتی ئەوروپا و بەلقاندا. لەم رووەوە ئۆكرانیا روڵێكی بنەڕەتی هەیە، هەروەك كەسایەتی ناسراوی ئەمریكی – بە رەچەڵەك پۆلەندی و كەسێكی دژ بە رووسیا- برژنسكی باسی لێوە دەكات- ئۆكرانیا پانتاییەكی نوێ و گرنگە لەسەر شانۆی ئۆراسیا – وەك ئاڵوگۆڕێكی جیۆپۆلەتیكی- لەبەر ئەوەی بوونی وەك وڵاتێكی سەربەخۆ رێگەنادات رووسیا ببێتە ئیمپراتۆری ئۆراسیا، كە سەنتەری هێزی جیهانی پێكدەهێنێت. بەو پێیە، دەبێت سیاسەتی ئەمریكا لە ئەوروپای رۆژهەڵات تەركیز لەسەر ئەوە بكات كە هەموو وڵاتانی ئەو ناوچەیە دژی رووسیا بن، بەڵام بە شێوەیەكی سەرەكی ئۆكرانیا كە دەبێت رۆڵێكی گرنگی هەبێت لە چەقاندنی خەنجەرێك لەسەر بڕەبڕەی پشتی رووسیا. لە راستیدا تیۆری هانتینگتۆن لەبارەی پێكدادانی حەتمی كەلتوورە دژ بە یەكەكان لە رۆژگاری دوای رووخانی یەكێتی سۆڤییەتدا لە بنەڕەتدا پشتڕاستكردنەوەیەكی ئەكادیمی بوو بۆ درێژەدانی ئەمریكا بە سیاسەتە جیهانییە هەژمونگەراكەی لە دوای ساڵی 1989وە. خودی نووسەرەكە خۆی لە بەشێكیدا كەسێكی ئەكادیمی دیارو لە بەشێكیدا راوێژكاری سیاسی چەند ئیدارەیەكی ئەمریكا بوو- و لە كۆتاییەكانی ساڵانی پەنجاكانەوە ئەو پێگە گرنگەی بەدەستهێنابوو، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هانیتنگتۆن راستەوخۆ بەشداربوو لە ئاراستەكردنی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە رۆژگاری شەڕی سارددا. هەرچۆنێك بێت، یەكێتی سۆڤییەت و دەوڵەتە كۆمۆنیستە پاشكۆكانی شەڕەكەیان دۆڕاند، بەڵام دەبوو سیاسەتی ئەمریكا –پاكس ئەمریكانا- بەردەوام بووایە لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردیش. لە راستیدا هانتینگتۆن بەو وتارە و دواتر كتێبەكەی لەبارەی پێكدادانی شارستانیەتە دژ بە یەكەكانەوە- بەوەی سیستمی بەهاكانیان جیاوازییەكی قووڵیان هەیە- رێگەیەكی ئەكادیمی بۆ پەنتاگۆن خۆشكرد بۆ داتاشینی دوژمنگەلێكی نوێ و سوودبەخش، چونكە ئەمە بووە هۆی ئەوەی ئەمریكا رۆڵێكی نوێ ببینێت و بووە پاساوێك بۆ درێژەدان بە هەژموونگەرایی ئەمریكا لە جیهانی دوای رووخانی كۆمۆنیستییەوە. یەكێك لەم دوژمنانە بریتی بوو لە رووسیای سەردەمی بۆریتس یەڵتسن كە وڵاتێك بوو بڕیاری دابوو بەرهەڵستی هەژموونگەرایی جیهانی بكات، هەر لایەنێك ئاڵاهەڵگری بێت.
* ئایا ئاراستەی سەرەكیی سیاسەتی دەرەوەی رووسیا لە رۆژگاری دوای یەڵتسندا چییە؟


سیاسەتی دەرەكیی نوێی رووسیا لە سەدەی 21دا پتر بەو ئاراستەیەدایە كە ئەو پێشبینییە لەبار ببات كە پێیوابوو سەدەی نوێی هەزارەی نوێ پتر سەدە و هەزارەیەكی ئەمریكی دەبێت بە بەراورد بە رۆژگاری پێشتر، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە پەیوەندییەكانی ئەمریكا و رووسیا لە دوای ساڵی 2000ـەوە لە سیستمی نوێی جیهانی بە سەرۆكایەتی ئەمریكا بەرەو دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندیگەلێكی فەرجەمسەر دەڕوات. دوایین سەركەوتنی سەربازی پرۆژەی جیۆپۆلەتیكی پاكس ئەمریكانا بریتی بوو لە جەنگی دووەمی كەنداو (شەڕی عێراق) لە ساڵی 2003دا كە لایەن سەرۆكی –نیوموحافیزكار- جۆرج دەبلیو بوشەوە هەڵگیرسێنرا، ئەویش نەك تەنیا بۆ تێپەڕاندنی گرێی ڤێتنام، بەڵكو لەوە گرنگتر بۆ وەڵامدانەوەی هەموو ئەو شارەزایانەی پێشتر پێشبینی داخورانی دەستڕۆیشتوویی ئەمریكایان لە سیاسەتی جیهانیدا دەكرد. ئەندازیارییانە جیۆپۆلەتیكی رووسیای دوای یەڵتسن، كە سەرجەم رەخنەگرانی پاكس- ئەمریكانا هاوڕان لەگەڵیدا، جەخت لەسەر كاریگەری مەترسیداری هێزی نەرمی ئەمریكا دەكەن لەسەر كەلتوور، شێوازی پۆشین جلوبەرگ و خواردنی خێرا و مۆسیقا و ...هتد. كە ئەمانە وەك بەرهەمی كەلتوورێكی سەرەتایی، یان نیچمە شارستانی وێنا دەكرێن. بەو پێیە، ئەركی جیهانی، شارستانیەتییەكان لە سەروەختی پێكدادانی شارستانیەتییەكاندا بریتییە لە شەڕكردن لە دژی نیمچە شارستانیەتێك كە رواڵەتی مرۆڤایەتی شێواندووە لە جیهاندا. ئەمە یەكێكە لە ئەركە سەرەكییەكانی رووسیا- وەك یەكێك لە هێزە مەزنە هەڵكشاوەكان- لە سیاسەتی جیهانیدا لە دوای ساڵی 2000ـەوە. واتە رووسیای دوای یەڵتسن وەك هێزێكی هەڵكشاو و وەك یەكێك لەو وڵاتانەی كە تەحەددای هەژموونگەرایی تاكجەمسەری ئەمریكا دەكات، كە ئەمەش دەبێت لەو رووانگەیەوە لێی بڕوانرێت كە تاوەكو ساڵی 2008 رووسیا سەركەوتووە بە لە دووهێندەكردنی تێكڕای داهاتی ناوخۆی و سێ هێندەكردنی كرێ و كەمكردنەوەی بێكاری و هەژاری.