جین سوێرز، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی و بەڕێوەبەری پڕۆگرامی كاروبارە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی (نیو هامشایەر)، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی بەراوردكاری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەوڵەت و كۆمەڵگەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆ تاوتوێكردنی پێشهات و پەرەسەندنەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەری چارەسەربوونی كێشە و ناكۆكییە درێژخایەنەكانی ئەم ناوچەیە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* چۆن لە بایەخدانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت، بەتایبەتی لە دوای ئەو سەردانەی كە كردی بۆ هەردوو وڵاتی سعودیە و ئیسرائیل لە ناوچەكەدا؟
- لە روانگەی منەوە ئیدارەی ئێستای ئەمریكا سەرقاڵی دووبارە خۆڕێكخستنەوەیە لەگەڵ هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی لە ناوچەكەدا، بە دیاریكراوی وڵاتانی سعودیە و میسر و ئیسڕائیل. بە باوەڕی من كارێكی هەڵە بوو كاتێك ئەمریكا پشتیوانی خۆی بۆ ئەو هاوپەیمانانە راگرت، چونكە هەمیشە ئەمریكا پارێزگاری لە پەیوەندییەكانی كردووە بەو هاوپەیمانانەوە، بەڵام ئیدارەی ئۆباما زیاتر لە خەمی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكاندا بوو لەگەڵ كاراكتەرەكانی دیكەی ناوچەكەدا، بە دیاریكراوی ئێران.
* كەواتە دەتوانین بڵێین ئەو سەردانە سەركەوتوو بوو لەو رووەوە كە بووە هۆی دڵنیاكردنەوەی هاوپەیمانەكانی ئەمریكا و بەرپەرچدانەوەی ركابەرەكانی وەك ئێران؟
- رەنگە من بەم شێوەیە گوزارشتی لێنەكەم، چونكە پێموایە ئەوەی سەرۆك ترەمپ ئەنجامیدا بریتی بوو لە هاندانی ئەو رژێمانە بۆ گرتنەبەری رێچكەیەك كە بە تێڕوانینی من دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە. لێرەدا دەتوانم زیاتر باسی وڵاتێكی وەك میسر بكەم، چونكە زۆر كارم لەسەر كردووە. كەوابێت من باوەڕم وایە ئەم شێوازی پشتیوانیكردنەی ترەمپ بۆتە هۆی ئەوەی ئەل سیسی زیاتر رێكاری سەركوتكاری بگرێتەبەر لە دژی كۆمەڵگەی مەدەنی، ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە سیناتۆرە كۆمارییەكانی رەخنەیان لەو یاسایە گرت كە بەم دواییە لە میسر دەرچوو و تێیدا دابینكردنی دارایی دەرەكی بۆ رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی قەدەغە دەكات و سەرجەم ئەو رێكخراوانە دەخاتە ژێر سەرپەرشتی ئاژانسێكی حكوومییەوە، ئەمەش زیانبەخشە بۆ سیاسەتی ناوخۆیی ئەو وڵاتە، هەروەها بۆ لیبڕاڵیزەكردنی رژێمەكەش، لەبەر ئەوە من بە بەرهەمداری نابینم لەم رووەوە.
* لە ئێستادا پێدەچێت كە ئەولەوییەتی بە پەلەی ئیدارەی ترەمپ بریتی بێت لە تێكشكاندنی داعش، بەڵام وا دیارە ئیدارەی ترەمپ دەیەوێت لە هەمان كاتدا كار بۆ ئیحتیواكردن و گۆشەگیركردنی ئێرانیش بكات، ئێوە ئەم هاوكێشەیە چۆن دەخوێننەوە؟
- من پێموایە ئەمریكا پێویستی بە ئێرانە بۆ هەر چارەسەرێك كە بیەوێت لە عێراق، یان سووریا بیگرێتەبەر، كەواتە تەركیزكردن بە تەنیا لەسەر داعش هەڵەیە و تێڕوانینێكی بەرتەسكانەی لە پشتە. چونكە كێشەی ئەو وڵاتانە تەنها داعش نییە، بەڵكو بوونی دەوڵەتی شكستخواردووە كە لە ئاستی بەرپرسیارێتی نیین.
* بەڵام دەوترێت ئێران لە رێی تۆڕێك لە هێزە وەكیلەكانیەوە لە ناوچەكەدا توانیویەتی پەرە بە دەستڕۆیشتوویی خۆی بدات، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێویستە ئەمریكا چی بكات بۆ سنوورداركردنی ئەم شەڕی بە وەكالەتەی ئێران بەرپای كردووە؟
- ئەمە پرسیارێكی باشە و پێموانییە وەڵامێكی ئاسانیش هەبێت لەم رووەوە. من پێموایە ئەگەر كار لەسەر چارەسەرێكی دیپلۆماسی بكرێت بۆ ئەو كێشە و ناكۆكییانە، ئەوا دەتوانرێت سنوورێك بۆ دەستڕۆیشتوویی سەرجەم هێزە دەرەكییەكان دابنرێت. هەروەها پێموانییە دەستێوەردانی وڵاتانی كەنداو و سعودیە لە سووریادا بنیادنەر بووبێت. لەلایەكی دیكەوە رۆڵی ئەمریكا لە عێراقدا جار بە جار بنیادنەر بووە و هەندێ جاری وەك پێویست نەبووە، كە ئەمەش بۆ ئەمریكا زەحمەتە بەتایبەتی كە لە ئێستادا لە دوو شەڕەوە تێوەگلاوە. پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە ئێمە بە وریاییەوە هەڵنەستاوین بە دەستنیشانكردنی ئەوەی ئایا گرنگترین بەرژەوەندی و پرسە ستراتیژییەكان چین بۆ ئەوەی بیانكەینە ئەولەوییەت و بایەخیان پێبدەین.
* هەروەك ئاشكرایە كە هێزە رۆژئاواییەكان بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی كاری جددییان نەكرد بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ئەم ناوچەیە و لە دەرئەنجامدا بۆشاییەك دروست بوو كە هێزەكانی دیكە هەوڵی پڕكردنەوەیان داوە، بەتایبەتی رووسیا كە ئێستا دەبینین رۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە سووریادا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا وەسفكردنێكی وردە ئەگەر بڵێین لە ئێستادا شەڕێكی سارد لە نێوان ئەمریكا و رووسیا لەم ناوچەیەدا لەئارادایە؟
- ئەوەی پەیوەندی بە سووریاوە هەبێت، ئەوا بە دڵنیاییەوە بۆشایی و دەرفەتێك بۆ رووسیا دروست بوو، كەواتە دەبێت لەم رووەوە مامەڵە لەگەڵ رووسیادا بكرێت. ئەگەر باس لە هێزە ئیقلمییەكانیش بكەین، ئەوا بێگومان كێشەو ناكۆكییە سیاسییە ناوخۆییە چارەسەرنەكراوەكان و بۆشاییان خوڵقاندووە بۆ ئەوەی ئەو هێزە ئیقلیمیانە رۆڵیان هەبێت. بۆ نموونە حزبوڵا لە باشووری لوبنان رایەڵی پەیوەندی و هاوپەیمانی لەگەڵ هێزی دەرەكیدا دروست كردووە بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆی لە نێو سیستمێكی سیاسیدا كە سیستمێكی كارا و هەڵسوڕاو نییە. هەروەها بڕواننە پرسی حەماس و میسر و حەماس و ئیسڕائیل، كەواتە تاوەكو كێشەی فەڵەستین چارەسەر نەكەیت، ئەوا دەرفەت و بۆشایی دروست دەكەیت بۆ ئەوەی هێزە دەرەكییەكان كاریگەرییان هەبێت بەسەر ئەو لایەنانەوە. بۆیە دەتوانین بڵێین لایەنێكی بەرهەمداری سەردانەكەی ترەمپ بریتی بوو لە دووبارە جەختكردنەوە لەسەر چارەسەركردنی ئەم كێشە و ناكۆكییانە، بەڵام هەروەك دەزانن ئەگەر ئاشتییەكی درێژخایەنی و دادپەروەر بەرپا نەكرێت، ئەوا دۆخەكە خراپتر دەبێت. پرسیارە راستەقینەكەش ئەوەیە ئایا ئەمریكا ئامادەیە فشار بخاتەسەر هاوپەیمانەكانی بۆ ئەنجامدانی ئەو كارەی كە پێویستە ئەنجام بدرێت؟ با نموونەیەك بخەمەڕوو، ئێوە بڕواننە دۆخی یەمەن، ئەوەی لەو وڵاتەدا دەگوزەرێت كارەساتە، بەڵام ئەمریكا هیچ فشارێك لەسەر سعودیە دروست ناكات بۆ ئەوەی چارەسەرێك بۆ دۆخی یەمەن بێتەدی.
* ئایا رێی تێدەچێت ئەمریكا و رووسیا بگەنە رێككەوتنێك، یان تێگەیشتنێكی هاوبەش بۆ هێوركردنەوەی بارودۆخی سووریا و زەمینەسازكردن بۆ گەیشتن بە رێككەوتنێكی سیاسی لەو وڵاتەدا؟
- لە راستیدا هەموو شتێك مومكینە، بەڵام پێموانییە ئەم ئەگەرە لە ئارادا بێت، لەبەر ئەوەی راستە لە هەندێ رووەوە بەرژەوەندییە بنەڕەتییەكانیان یەكدەگرنەوە، بەڵام لە زۆرێك لە مەسەلەكانی دیكەدا بەرژەوەندییەكانیان هاوبەش نین، مەبەستم ئەوەیە رەنگە ئامانجی هاوبەشیان هەبێت لە تێكشكاندنی داعشدا، بەڵام ئەگەر ئێمە راددەی پشتیوانی رووسیا بۆ ئەسەد لەبەرچاو بگرین، ئەوا زەحمەتە موعارەزەی سووری رازی بن بە رێككەوتنێكی سیاسی كە نەبێتەهۆی چارەسەركردنی تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی كە لەلایەن ئەسەدەوە ئەنجام دراون. لەبەر ئەوە ئێمە لەبەردەم ناكۆكییەكی درێژخایەنداین كە بۆی هەیە بۆ ئایندەیەكی دووریش درێژ ببێتەوە. كەواتە ئەمە مەبەستەكەی منە كە دەبێت ئەمریكا فشار لەسەر نزیكترین هاوپەیمانەكانی دابنێت بۆ چارەسەركردنی هەندێ لە سەختترین كێشەكانی ناوچەكە.

* ئێوە ئاماژەتان بە پرۆسەی ئاشتی لە نێوان فەڵەستین و ئیسڕائیل كرد، بەڵام ئایا لە ئێستادا هەست بەوە ناكەن كە جۆرە نزیكبوونەوەیەك لە بەرژەوەندییەكانی نێوان سعودیە و ئیسڕائیل دروست بووە، بەو پێیەی كە دوژمنێكی هاوبەشیان هەیە ئەویش ئێرانە و ئەم لێكنزیكبوونەوەی بەرژەوەندییانەش دەبێتەهۆی ئەوەی كەمتر تەركیز لەسەر بەرەوپێشبردنی پرۆسەی ئاشتی بكرێت؟
- بەڵێ، من لەگەڵ ئەوەدام، بەڵام دەبێت ئەو راستییەمان لەبەرچاو بێت كە هەمیشە تەحەددی سەرەكی لە بەردەم پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئیسڕائیل و فەڵەستین ئەوە بووە كە ئەمە بۆتە كێشەیەكی ناوخۆیی لە ئەمریكاشدا، مەبەستم ئەوەیە هەمیشە سیاسەتی ئەمریكا بەلای ئیسرائیلدا دایشكاندووە، ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی ئەمریكا نەتوانێت ببێتە ناوبژیوان بۆ هێنانەدی ئاشتی. كەوابێت ئەگەر ترەمپ بڕیاریدا كە فشار بخاتەسەر ئیسرائیل كە دەست لە كەناری رۆژئاوا هەڵگرێت، ئەوا دەرفەتێك دروست دەبێت. بەڵام هیچ ئاماژەیەك لە ئارادا نییە كە بیانەوێت ئەم كارە بكەن.
* كەواتە پێتانوانییە كە ئیدارەی ئەمریكا پابەندبوونێكی درێژخایەن و جددیی بۆ بەرەوپێشبردنی ئەم پرۆسەیە هەیە؟
- بەڵێ، ئەمە وایە، ئەویش لەبەر ئەو بەرپرسانەی كە لە ئیدارەكەدا دامەزرێنراون كە پرۆ ئیسڕائیلین، لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین، چونكە روودەدات كە خەڵكی گۆڕانكاری گەورە لە تێڕوانینەكانیاندا دروست بێت، هەرچەندە ئەوەش زۆر دەگمەنە.
* هەروەك دەزانن لە ئێستادا پرۆسەی تێكشكاندنی داعش لە عێراقدا هەنگاوی باش و بەرچاوی بڕیوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا مەترسیی ئەوە لە ئارادا نییە كە جارێكی دیكە زەمینە سەرهەڵدانەوەی گرووپە توندڕەوەكان دروست ببێتەوە ئەگەر بێتو كێشە بنەڕەتییەكانی سیستمی حوكمڕان لە عێراقدا چارەسەر نەكرێن؟

- بەڵێ، من هاوڕام، چونكە ئەگەر بتەوێت كێشەی موسڵ و باكووری عێراق چارەسەر بكەیت، ئەوا دەبێت چاكسازی لە سیستمە سیاسیەكەدا بكرێت و نابێت تەنیا سروشتێكی تایفەگەری هەبێت، كە ئاشكرایە ئەمەش ئەركێكی قورسە.
* پێتوایە دەبێت ئەو چارەسەرە سیاسیە چۆن بێت، ئایا مەرجە شۆڕكردنەوە و دابەزاندنی دەسەڵاتی زیاتر لەلایەن حكومەتی مەركەزییەوە لەخۆبگرێت؟

- من پشتیوانی لە بوونی حكومەتی مەحەلی دەكەم كە لایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرابێت، بەڵام داراییان لە مەركەزە بۆ دابین كرابێت، واتە ئەو حكومەتانە لە ئاستی خەڵكەكەدا بەرپرسیار بن، بەڵام لەلایەن حكومەتی مەركەزییەوە پشتیوانییان لێبكرێت، كە بە باوەڕی من ئەمە دەرئەنجامی باشی نەك تەنیا بۆ عێراق، بەڵكو بۆ زۆرێك لە وڵاتانی ناوچەكە لێدەكەوێتەوە. بۆ نموونە لە میسردا یەكێك لە داواكاری و داخوازییەكانی دوای شۆڕشی ساڵی 2011 ئەوە بوو كە حكومەتە مەحەلییەكان و حكومەتی پارێزگاكان بە هەڵبژاردن دابنرێن، هەروەها من هیوادارم كە حكومەتی مەركەزی بتوانێت بودجەیان بۆ دابین بكات، چونكە خۆیان ناتوانن داهات كۆبكەنەوە.
* چۆن لە بارودۆخی هەرێمی كوردستانی عێراق دەڕوانیت؟
- لە راستیدا من شارەزاییم نییە لەم رووەوە، بەڵام دەتوانم ئەوە بڵێم كە پێویستە كار بكرێت بۆ ئەوەی هێزە دەرەكییەكان نەتوانن هێزە ناوخۆیی و مەحەلییەكان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار بهێنن، مەبەستم ئەوەیە دەبێت كار بكرێت لەسەر ئەوەی كە ئەوەندەی دەكرێت ئەو پارت و لایەنە ناوخۆییانە سەربەخۆ بن.
* ئەی پێشبینیت بۆ ئایندەی ئەم ناوچەیە چییە؟
لەوبڕوایەدام ئەو فشارە ئابوورییەی لەسەر خەڵكانی وڵاتانی ئەم ناوچەیە هەیە، فشارێكی گەورە و گرانە و نوخبەی سیاسی- جگە لە تونس و تا راددەیەكی كەمتر مەغریب- دركیان بەوە نەكردووە كە پێویستە بە چەشنێكی بنەڕەتی سیستمی سیاسی و ئابووری وڵاتەكانیان دابڕێژنەوە. واتە دەبێت ئەم رژێمانە دەرك بەوە بكەن كە ناتوانن ئەو كارە بكەن كە لە ماوەی 40 ساڵی رابردوودا ئەنجامیان داوە، ئەمە سەركەوتوو نابێت و دەبێت گۆڕانكاری لە سیستمی سیاسی و ئابوورییاندا بكەن. راستە تونسیش كێشەی زۆری هەیە، بەڵام لەو وڵاتەدا گیانی سازشكردن و گرتنەبەری رێگاچارەی پراگماتی هەیە.