د.عیمران ئەلبەدەوی یاریدەری پرۆفیسۆرە لەبواری زمان و شارستانیەت لە زانكۆی هۆستون و بەڕێوەبەری پرۆگرامەكانی دیراساتی عەرەبیە لە زانكۆی ناوبراو، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تێروانینی عەرەب بۆ ئەو رووداوانەی كە ئێستا روودەدەن، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ د.عیمران ئەلبەدوی ئەنجامداو بەمجۆرە سەرنجەكانی بۆگوڵان خستەڕوو.

د.عیمران ئەلبەدەوی لە زانكۆی هۆستن بۆ گوڵان: لەبەر ئەوەی سەرچاوەی فیكری داعش لەناوچەكه بوونی هەیه، تێكیش بشكێنرێت گروپی توندڕەوتر دروست دەبێتەوه

* لەگەڵ ئەوەی ماوەی ساڵێكە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی شەڕێكی جیهانی دژی تیرۆریستانی داعش راگەیاندووە، بەڵام لەبری ئەوەی ئەم رێكخراوە تیرۆریستیە لاواز بێت و تێكبشكێت، ئێستا بەهێزترە، ئایا هۆكاری ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە؟

ــ لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا ئەوەی پێی دەوترێت دەوڵەتی ئیسلامی بەهۆی چەند فاكتەرێكەوە بەهێز بووە لە پێش هەموویانەوە پێكهاتەی سەرەكی گرووپەكە كارمەندە سەربازیەكانی پێشووی سەر بە رژێمەكەی بەعسی عێراق لە خۆدەگرن كە ئەمەریكا بە خێرایی لە ساڵی 2004دا هەڵیوەشاندەوە. ئەم شەڕكەرانە كەسانێكی پرۆفیشناڵ و شارەزای عێراق و دراوسێكانی عێراقن و سەرەڕای زیانەكانی ئەم دواییەش، لە نێویاندا عیززەت دوری جێگری پێشوی سەددام حوسێن، ئەوا سەلماندویانە كە لە گۆڕەپانی شەڕدا كاران. هۆكاری دووەمیان بریتییە لە شكستی هێزە چەكدارەكانی عیراق لەوەی- تەنیا- بە پشتبەستن بە خۆیان لە شەڕەكاندا سەركەوتوو بن، سوپای عێراق توانیویەتی تەنیا لە ئامرلی و تكریت- لە سەرەتای ساڵی 2015دا- بەسەر داعشدا سەربكەوێت، ئەویش بە هاوكاری هێرشە ئاسمانیەكانی ئەمەریكاو ئەو میلیشیانەی ئێران سپۆنسەریانە. هەروەها با پاشەكشەی ئابڕووبەرانەی ئەو سوپایەشمان لە یاد نەچێت كە لە مانگی ئایاری ساڵی2015 لە رومادی و لە حوزەیرانی ساڵی 2014 لە موسڵ كشانەوە، كە بە هەزارەها چەك و ئۆتۆمبێلی سەربازییان بۆ داعش جێهێشت. سێیەمیان، ئەوەیە كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا سیاسەتێكی كارەساتئامێزە بۆ ناوچەكە، كە زیاتر دەبێتەهۆی بەهێزكردنی داعش. ئەمەریكا عێراقی بۆردومان كردووە(ئێستاش سوریا بۆردومان دەكات)و بۆ ماوەی 24 ساڵە- و لە سایەی چوار سەرۆكدا- بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەستێوەردان لە ناوچەكەدا دەكات. سیاسەتی گۆڕینی رژێم لە بەرامبەر عێراقدا لە سایەی ئیدارەكەی جۆرج دەبلیو بۆش پیادە كراو دواتر سیاسەتێكی پتر خاوخلیچك لە ئاست سەرۆكی لاوازبووی سوریا، بەشار ئەلئەسەد، پیادە كرا لە ناوچەكەدا. ئەم سیاسەتانە بە تەواوەتی ناوچەكەیان ناسەقامگیر كردووەو بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ هۆكار بوون بۆ هەڵكشانی گرووپە توندڕەوە توندوتیژەكان بە چەشنی داعش. ئەو بیرۆكەیەی لە سۆشیال میدیاو گۆڤارەكەی داعشدا(دابق) ڕوون كراوەتەوە ئەوەیە پێویستیان بە شەڕكەرە لە سەرتاسەری جیهانەوە بۆ بەرپاكردنی جیهاد لە دژی نەوەی نوێ لە خاچپەرستەكان كە هێرش دەكەنە سەر خاكی موسڵمانان- واتە ئەمەریكا.هۆكاری چوارەم تێكەڵەیەكە لە «شەڕی بە وەكالەت» و «بە بەلقانكردن» لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. شەڕی دژ بە داعش بۆتە ململانێی دەسەڵاتی ناوچەیی بۆ وڵاتانی وەك سعودیە و توركیا و ئێران. لەوەش زیاتر، ئەم دەوڵەتانە لە چوارچێوەی بازنەی دەستڕۆیشتوویی ئەمەریكا و ڕوسیادا هەڵدەسوورێن. حاڵی حازر، ستراتیژیەتێكی یەكگرتوو و كارا لە ئارادا نییە لەلایەن هیچ دەوڵەتێك یان كاراكتەرێكی غەیرە دەوڵەتیەوە دژ بە داعش.

* ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆتە زۆنێكی نێودەوڵەتی كە توندوتیژی باڵی كێشاوە بەسەریدا و باس لەوە دەكرێت كە ئەم ناوچەیە بەرەو شەڕێكی خوێناوی سەردەكێشێت لە نێوان شیعە و سوننەدا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بە تێڕوانینی ئێوە ئەم توندوتیژیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو چ ئاقارێك دەڕوات؟

ــ زەحمەتە بتوانیت پێشبینی بكەین ئەم كوشتارە بەرەو كوێ سەردەكێشێت. تاوەكو لەسەر ئەرزی واقیع شتێك نەگۆڕێت، ئەوا مەودای توندوتیژی و دەستێوەردانی سەربازی بەردەوام دەبێت لە بەرفراوان بوون. لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا كۆشكی سپی پابەندبوونی خۆی نوێ كردەوە بۆ پڕچەككردنی «موعارەزەی میانڕەوی سوریا»و پشتیوانی كردنی هێزە چەكدارەكانی عێراق لە ڕێی «راوێژكارەكان»ەوە، ئەمە سەرەڕای هەڵمەتی بۆردومانكردنی ئەمەریكا دژی داعش. ئۆپەراسیۆنەكانی تیرۆریستانی داعش گەیشتوونەتە لیبیاو سعودیە. سعودیەو ئەنجومەنی هاریكاری كەنداو بەرەیەكی نوێی شەڕیان كردۆتەوە دژی حوسیەكان و ئێرانیەكان لە یەمەن. زەحمەتە پێشبینی ئەوە بكەین دواتر چی ڕوودەدات، شەڕی نێوان دەوڵەتە خاوەن سەروەریەكان، دووبارە داگیركاریی، كێ دەزانێت؟

دەبێت لە سیاقی ناوچەكەدا- كە فرەییەكی تایەفەگەری ئاینی و گرووپی ئیتنی و كۆنفیدراسیۆنی خێڵەكی لە خۆدەگرێت- لەو ناكۆكیە تێبگەین كە لە نێوان شیعە و سوننەدا هەیەو لە میدیاكانەوە باس دەكرێت. شیعەو سوننەكان بۆ زیاتر لە هەزار ساڵە لە ئاشتییەكی ڕیژەییدا دەژین. هۆكارە سەرەكیەكانی توندوتیژی لە ناوچەكەدا بۆ هەرەسی سەروەری دەوڵەت لە سوریاو لیبیاو یەمەن دەگەڕێتەوە، ئەو هەرەسەش دەرئەنجامی ئەو ڕووداوەیە كە پێی دەوترێت بەهاری عەرەبی و لەسەرەتای ساڵی 2011دا ڕوویدا، لەگەڵ داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە لە ساڵی 2003 و دابینكردنی دارایی بۆ توندڕەوی شێوە وەهابیەت.

* ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كار لەسەر ئەوە دەكات دووبارە ئەم سیستمە ڕێك بخاتەوە، یاخود سنوورەكان دابڕێژێتەوە بۆ ئەوەی سەقامگیری بگەڕێنێتەوە بۆ ناوچەكە؟

ــ «كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی» دەربڕینێكی ناڕاستەوخۆیە لە ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی، پێشتریش ئاماژەیەكی ناڕاستەوخۆ بوو بۆ وڵاتانی وەك بەریتانیای مەزن و فەڕەنسا كە لە ڕاستیدا سەرجەم رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان كردە كۆلۆنی خۆیان. مێژوو ئەوەی خستۆتەڕوو كە وڵاتە رۆژئاواییەكان بەشدارییان كردووە- نەك بەرهەڵستییان كردبێت- لە لاوازی و ناشەرعیەتی حكومەتەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەرچۆنێك بێت، هاوكاری مرۆیی لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەمەریكاو ئەوروپاوە كاریگەریەكی گەورەی دەبێت لەسەر ئەو پەنابەرانەی لە ناوچەكەوە هەڵدێن. لە كۆتاییدا تەنیا خەڵكانی ناوچەكە دەتوانن دەسەڵات و شەرعیەت بە دەوڵەتەكەیان بدەنەوە، ئەو دەوڵەتەی خاوەنی ئەم شەرعیەتە نەبووە. تروسكاییەكی ئومێد هەبوو لەو خەونە دیموكراتیەی لە مەیدانی تەحریری میسردا لە ئارادابوو، هەروەها هێشتا ئاڵوگۆڕێكی دیموكراتی لەرزۆكیش لە تونسدا هەیە.

* لە نێو ئەو گۆڕانكاریانەی پێشبینی و چاوەڕوان دەكرێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕووبدەن، ئەوەیە كۆمهڵێك پرۆژهی جیاواز ههیه، ئایا ڕۆژئاوا دەتوانێت هاوسەنگی نێوان ئەو پرۆژە جیاوازانە ڕابگرێت؟

ــ وڵاتانی ڕۆژئاوا، لە نێویاندا ئەمەریكاو بەریتانیاو فەڕەنسا ناتوانن بە چەشنی ڕابردوو كاریگەر بن لەسەر گۆڕانكاریەكان. ئەم مانگە كۆشكی سپی و پەنتاگۆن دانیان بەوەدا ناوە كە «ستراتیژیەكی تەواو»یان نییە بۆ شەڕكردن لە دژی داعش، هەندێ لە ڕەخنەگران- لە نێویاندا جێگری سەرۆك جۆ بایدن لە تشرینی یەكەمی ساڵی 2014دا- هاوپەیمانەكانی ئەمەریكایان لە ناوچەكەدا بە پشتیوانی كردنی تیرۆریزم تۆمەتبار كرد. دووبارە ڕێكخستنەوەی ئەم هاوپەیمانێتیە پڕ لە دژیەكیانە كارێكی پێویستە بۆ گەڕاندنەوەی هەندێ لە ڕواڵەتەكانی هاوسەنگی. لەگەڵ ئەوەی وترا، ئەوا تەحەفوزی ئەمەریكا بۆ ڕەوانەكردنی هێزی زەمینی بۆ عێراق، بەڵام پشتیوانیكردنی هێزە چەكدارەكانی عێراق و خاوكردنەوەی گوتارەكەی لە دژی رژێمەكەی ئەسەدو گفتوگۆكردنی لەگەڵ ئێرانیەكاندا هەموویان هەنگاون بە ئاڕاستەی ڕاست و دروستدا.

*پێتوایه لهم باردۆخه ئاڵۆزهدا عێراق به یهكپارچهیی بمێنتهوه؟

- ناكرێت كات بۆ دواوە بگەڕێنرێتەوە. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا عێراق بە یەكگرتوویی دەمێنێتەوە یان دابەش دەبێت؟ حاڵی حازر داعش دەوڵەتێكی ئەمری واقیعی هەیە لە رۆژئاوای عێراق و رۆژهەڵاتی سوریا- كە سوننەكان باڵادەستن بە سەریدا. ئەو ڕاستیەی باسی لێوە ناكرێت ئەوەیە كە لە ئایندەدا ئەگەری ئەوە هەیە وڵاتێكی عەرەبی سوننە یان زۆنێكی خۆبەڕێوبەری سوننە دروست بێت.

* ئێوە تا چ ڕاددەیەك دامەزراندنی كوردستای سەربەخۆ بە هەنگاوێكی گرنگ دادەنرێت بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش؟

ــ پرسی سەربەخۆیی كوردستان خۆی لە خۆیدا پرسێكی گرنگە. كورد گەورەترین دانیشتووانی ئیتنین لە جیهاندا كە خاوەنی خاكی خۆیانن بهڵام بێ دهوڵهتن، تا ڕاددەیەكی گەورە دۆستن لەگەڵ ئەمەریكاو وڵاتانی ڕۆژئاوا. هەرچۆنێك بێت، دڕندەیەتی داعش لە دژی كورد لە شەنگال و كۆبانێ و شوێنەكانی دیكە ئەوەی سەلماند كە تەنانەت كوردیش پێویستی بە دۆست هەیە. لەوەش زیاتر، لەم ساتەوەختەدا پێدەچێت مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و حكومەتی بەغدا ڕێككەوتنێكیان هەبێت- كە قابیلی جێبەجێكردنە- لەسەر پرسەكانی سەروەری عێراق، داهاتی نەوت و شەڕكردن لە دژی داعش.

* چۆن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای داعش دەڕوانن ئەمە ئەگەر هاتوو هاوپەیمانێتیە نێودەوڵەتییەكە توانیویەتی تێكی بشكێنێت؟
- ڕەنگە رۆژێك بێت داعش تێكبشكێنرێت، بەڵام ناكرێت سەرچاوەكانی لە ناو ببەیت. هێشتا چارەسەی هۆكارە ریشەییەكانی نەكراوە، هەروەها چارەسەری هۆكارە ریشەییەكانی ئەل قاعیدەش نەكرا. هەروەها ئەو هاوپەیمانێتیە رۆژئاواییە یاخود ئەو هاوپەیمانێتیەی لە وڵاتە ناوچەییەكان پێكهاتووە بۆ شەڕكردن لە دژی داعش هیچ پلانێكی نییە بۆ ریشەكێشكردنی توندڕەویی ئاینی و نادادپەروەری كۆمەڵایەتی و نەبوونی دەرفەتی ئابووری. ئەگەر لە ئێستادا داعش بكەوێت، ئەوا گرووپێكی دڕندەی هاوشێوە یان كەسانێكی گەنجی توڕە و پەراوێزخراو جێی دەگرنەوە. تەنانەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای داعشیشدا، لەگەڵ تێپەربوونی هەر رۆژێكدا دابەشبوونی سوریا و عیراق و دروست بوونی دەوڵەتێكی عەرەبی سوننە زیاتر ئەگەری ڕوودانی لێدەكرێت. ئەگەر ئەمە ڕووبدات ئەوا ئاكامی دەبێت لەسەر خەباتی كورد بۆ سەروەریی نەتەوەیی و بۆ تەواوی ناوچەكە.