تەكنەلۆژیا نەك هەر هەموو بوارەكانی ژیانی مرۆڤایەتی گۆڕیوە، واشیكردووە چەمكی شۆڕش و خواستی خەڵكیش گۆڕانكاری بەسەردا بێت. بۆ قسەكردن لەسەر ئەو گۆڕانكارییە گەورەیەی كە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر گۆڕانكارییە سیاسییەكان و چەمكی شۆڕش دروستی كردووە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ساول نیومان ئوستادی بەشی حكومەت لە زانكۆی ئەمریكی لە واشنتۆن ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* ئەوەی گۆڕانكاری لە ژیانی مرۆڤایەتیدا دروست دەكات، بریتییە لەو شۆڕشانەی لە مێژووی نەتەوەكاندا ڕوودەدەن. بەپێی بیروبۆچوونی ئێوە تا چ ڕاددەیەك مانای شۆڕش پەیوەستە بە زەمینەسازی كردن بۆ گۆڕانكاری و هەروەها پەیوەستە بە دیاریكردنی خواستەكانی نەتەوەكەوە؟
- ئاشكرایە شۆڕشەكان لە ڕابردوودا كاریگەری دراماتیكیان هەبووە لە سەر چارەنووسی دەوڵەتە نەتەوەییەكان. زۆرێك لە نەتەوە مۆدێڕنەكان لە هەناوی شۆڕشەوە لە دایك بوون، ئەو شۆڕشانەی لە دژی هێزە ئیمپریالی و كۆڵۆنیاڵییەكان بەرپا كران، هەروەها خەبات لە پێناو سەربەخۆیی نەتەوەییدا لە نزیكەوە گرێدرابوو بە ئایدیا لیبڕاڵییەكانەوە كە پەیوەست بوون بە ماف و بڕیاردان لە چارەنووس و مۆدێلە دەستووری و كۆمارییەكانی حكومەتەوە. هەموو ئەمانە لە شۆڕشی ئەمریكی و فەڕەنسییەوە- لە سەدەی هەژدەدا- سەرچاوەیان گرت. هەروەها لە خەباتە شۆڕشگێڕییە نەتەوەییەكانەوە بە درێژایی سەدەكانی نۆزدە و بیست لە سەرتاسەری جیهاندا. بە دڵنیاییەوە هەمیشە مۆدێلی شۆڕشگێڕی مەیلێكی لیبڕاڵی نییە - شۆڕشی فەڕەنسی لە ساڵی 1791 كاریگەرییەكی مێژوویی گەورەی لە سەر جیهان هەبوو، كە بووە هۆی دیاریكردنی پێكهاتەی جیوپۆلەتیكی و ئایدیۆلۆجی جیهان بە درێژایی زۆربەی ڕۆژگاری سەدەی بیست. پێموایە لە ئێستادا مۆدێلی شۆڕشگێڕی- كە تێیدا بزووتنەوە سیاسییەكان، كە نوێنەرایەتی چینێكی كۆمەڵایەتی، یان ڕووداوێك دەكەن، یاخود تەنانەت خەونی خەڵكانێكی نەتەوەیی بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات و گۆڕینی پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لە سەرەوە بۆ خوارەوە – كەمتر مۆدێلێكی زاڵە، بە لای كەمەوە لە ڕۆژئاوادا، بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە شۆڕش لە شوێنەكانی دیكە ڕوونادات. بەهاری عەرەبی بە درێژایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا ئەوەی خستەڕوو كە رۆحی شۆڕشگێری بە زۆری لەو شوێنانەدا ئامادەیە كە كەمترین پێشبینی ئامادەبوونی لێدەكرێت. بەڵام بە دڵنیاییەوە لە حاڵەتی میسردا، دەرئەنجامی شۆڕش تەواو تەم و مژاوی و ناڕوونە- ئەو ڕژێمە سەربازییەی بەهۆی ڕاپەڕینی مەیدانی تەحریرەوە ڕووخێنرا، جارێكی دیكە و بە چەشنی ڕابردوو دەسەڵاتی گرتۆتەوەدەست.
* هەندێ جار داهێنانە زانستییەكان سەردەكێشن بۆ دروستبوونی شۆڕش، بە چەشنی شۆڕشی پیشەسازی لە بەریتانیا و ئەو شۆڕشە تەكنەلۆژییەی لە ئێستادا ڕوودەدات، ئایا باوەڕت وایە كە شۆڕشی تەكنەلۆژیا هەمان ئەو گۆڕانكارییانە دروست دەكات كە شۆڕشی پیشەسازی دروستی كردن؟
- گومانی تێدا نییە كە تەكنەلۆژیا بەردەوامە لە ببینینی رۆڵێكی بنەڕەتی لە شۆڕشەكاندا، تەنانەت ئەمە بۆ ڕۆژگاری ئێستاش ڕاست و دروستە. من ئاماژە بە گرنگی تەكنەلۆژیای نوێی پێوەندی دەكەم، هەروەها ئاماژە بە ڕاگەیاندنی كۆمەڵایەتی دەكەم لە بەهاری عەرەبیدا (تونس و میسر)، كە وەك ئامڕازێك بۆ پێوەندیكردن و سازدان سوودیان لێ وەرگیرا. هەرچۆنێك بێت، لە ڕۆژئاوادا، كاریگەری شۆڕشی ئەنتەرنێت لەسەر سازدانی سیاسی زۆر زیاتر تەم و مژاوی و ناڕۆشنە- لە كاتێكدا ڕاگەیاندنی كۆمەڵایەتی بە شێوەیەكی بەربڵاو بەكار دەهێندرێت بۆ گەیاندنی ئایدیای سیاسی، بەڵام وەك شێوازێكی چاودێریكردن لەلایەن پۆلیسەوە بەكار دەهێندرێت، لەوەش زیاتر من دەڵێم دەتواندرێت بە هەمان ئەندازە بەكار بهێندرێت بە شێوازێك كە ببێتە هۆی داماڵینی كاریگەری سیاسی، وەك دروستكردنی هەستی دەستەجەمعی و هەستێكی وێناكراو بۆ بەشداری سیاسی، كە لە واقیعدا هیچ شتێك ناگۆڕێت.
* لە پێوەندی بەو شۆڕشە گرنگانەی كە جیهان بەخۆیەوە بینیوە، ئاشكرایە كە شۆڕشی فەڕەنسی بە شۆڕشێكی جیهانی لە ژیانی مرۆڤایەتیدا لە قەڵەم دراوە، كە بووە سەرەتای جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤ، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكارەكانی گرنگی شۆڕشی فەڕەنسی چین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا و تا چ ڕاددەیەك ڕوودانی ئەم شۆڕشە ڕەنگدانەوەی گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینە لە مێژوی مرۆڤایەتیدا بووە؟
- هەروەك دەزانن، كە سەرۆك وەزیرانی چین زوو ئێنلای وتەیەكی بە ناوبانگی هەیە (كە لە ساڵی 1972دا بە ریچارد نیكسۆنی وتووە)، لە بارەی كاریگەری شۆڕشی فەڕەنسییەوە، كە بریتی بوو لەوەی: «هێشتا زووە بڵێین». ئەمە ئاماژەیە بۆ كاریگەری بەردەوامی شۆڕش لە مێژوی مۆدێڕنێتەدا، بە چەشنێك كە درزێك لە ئاسۆكانی ئێمەدا دروستكردوە كە قابیلی پڕكردنەوە نەبن، واتە بە چەشنێك هەرگیز هیچ شتێك ناگەڕێتەوە دۆخی پێشوی خۆی. ئەمە ئەو ڕووداوە بوو، هەروەك كانت باوەڕی وابوو، كە دەبێت ئێمە خۆمان بكەینە بابەتی ڕۆشنگەری و مۆدێڕنیتی. بەو مانایەی كە هەر شۆڕشێك كە لە دوای ساڵی 1791ـەوە ڕوویداوە، جۆرێكە لە زیندووكردنەوەی شۆڕشی فەڕەنسی، وەك بەكارهێنانەوەیەكی پێویستی ئەم ڕووداوە بنەڕەتییە. لە هەمان كاتدا، هەروەك پێشتر باسمكرد، هەستێك هەیە لەم ڕۆژگارەدا، بەلای كەمەوە ئەم هەستە لە ڕۆژئاوادا هەیە و ڕەنگە لە شوێنەكانی دیكەش بوونی هەبێت، بەوەی كە مۆدێلی جاكۆبی، كە تێیدا سەركردایەتییەكی شۆڕشگێڕی رۆشنگەری هەبێت و گوزارشت لە ئیرادەی گشتی خەڵك بكات و دەسەڵات دەگرنە دەست و لە سەرەوەڕا كۆمەڵگەكە ڕزگار دەكەن، ئەمە چیتر مۆدێلێك نییە لەم سەردەمەدا بە ڕاستی پیادە بكرێت. ئەمەش بە هۆی ژمارەیەك هۆكار و ئاڵ و گۆڕی مێژووییە كە یەكێكیان بریتییە لە ناسنامەی چینەكان و پەرتبوونە لە سەروبەندی پۆست پیشەسازییەوە، ناسنامەی خەڵكەكە لەبەریەك هەڵوەشاوەتەوە، سروشتی دەسەڵات گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، چیتر كۆشكێكی زستانە نەماوە بۆ ئەوەی دەستی بەسەردا بگرێت، ئێستاش دەسەڵات شێوەی تۆڕێكی بە جیهانی بووی وەرگرتووە، نەك بونیادێكی مەركەزی و هەڕەمی.
* ڕۆشنبیران هاوڕان لەسەر ئەوەی كە بەر لە دەستپێكردنی شۆڕش ئەوا پێویستە زەمینەیەكی مەعریفی هەبێت بۆ شۆڕش، هەروەك دەبینین كە هەموو شۆڕشێك فەلسەفە و ئامانجی خۆی هەیە. بە تێڕوانینی ئێوە تا چ ڕاددەیەك زەمینە و ژێرخانی مەعریفی گرنگە بۆ ئامانجەكانی شۆڕش؟
- ئەمە پرسیارێكی قورسە بۆ وەڵامدانەوە. كێشەكە، هەروەك ئەوەی من دەیبینم، ئەوە نییە كە مەعریفەی پێویست لە ئارادا، یان لەبەردەستدا نییە. بەڵكو بەپێچەوانەوە، مەعریفەیەكی زۆر كەڵەكە بووە. ژیانی ئێمە بە تەواوەتی پڕ بووە لە زانیاری، واتە تەنها كلیكێك بەسە بۆ ئەوەی زانیاری تەواومان لەبارەی سەرجەم جیهانەوە بێتە بەردەست. ئێمە تەواو هۆشیارین بەو ئابڕووچوون و گەندەڵییانەی كە كەسانی دەسەڵاتداری تێوەگلاون، ئێمە تەواو هۆشیارین بەو نادادپەروەری و تاوانانەی لەلایەن دەوڵەتان و كۆمپانیاكانەوە ئەنجام دەدرێن. ئێمە ناتوانین لەسەر ئەو بنەمایە ڕەفتار بكەین كە زانیاریمان نییە، چیتر تیۆری ماركسی لەبارەی هۆشیاری ساختەوە پیادە و جێبەجی نابێت. كەوابێت دەبێت ئەو پرسیارە بكرێت، بۆچی ئێمە هیچ كار و كردەوەیەك ناگرینەبەر؟ بۆچی ئێمە هەست دەكەین لە ڕووی سیاسیەوە بێدەرەتانین؟ ڕەنگە لە ماوەی كاردا جۆرێك لە كۆیلایەتی خۆبەخشی لە ئارادا بێت، كە تێیدا ئارەزوی ئەوە بكەین باڵادەستی هەبێت بەسەرمانەوە، ڕەنگە پرسێك بێت پەیوەست بێت بە خەمساردی و ڕاهاتن بە ملكەچبوونەوە، ڕەنگە مەسەلەكە بریتی بێت لەوە كە لە بەردەستدا بوونی زانیاری و مەعریفەی زۆر خۆی لە خۆیدا مایەی بێدەسەڵات كردن بێت. لە ڕۆژگاری ئێستادا و لە هەموو شوێنێكیدا پووكانەوەی وێناكردنی سیاسی دەبینین، هەروەها هەستی ئەوەی بەردەوام سەرنجەكانت پەرت دەبێت و بەهۆی ئەو زانیارییانەوە كە بەردەوام بەسەرماندا دادەبارێن، زیاد لە پێویست هان دەدرێین.
* ئەو وڵاتانەی كۆلۆنی كراون، یاخود ئەو نەتەوانەی بێ دەوڵەتن، بە ئامانجی بەدەستهێنانی سەربەخۆیی شۆڕش بەرپا دەكەن، بۆ نموونە گاندی لە پێناوی بەدەستهێنانی ئازادی هیندستان شۆڕشی كرد، جۆرج واشنتۆن بۆ بەدەستهێنانی ئازادی لە بەرامبەر كۆڵۆنیاڵی بەریتانی، بە بۆچونی ئێوە، ئایا تا چ ڕاددەیەك ئەو شۆڕشانەی ئامانجیان بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەییە بە قۆناغی سەخت و پڕ لە تەحەددیدا تێدەپەڕن؟
- فرانز فانون لە كتێبەكەیدا بە ناوی «Wretched of the Earth« لە بارەی ئەم پرسەی نوسیووە. ئەو باسی لەوە كردوە كە خەباتی ڕزگاری نیشتمانی لە جەزائیر لە دژی فەڕەنسا ڕووبەڕووی چەندین تەحەددی دەبێتەوە، مەترسیدارترینی ئەو تەحەددییانەش ئەوە بوو كە لە دوای دەرپەڕاندن و كۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی كۆڵۆنیاڵی هاتەئاراوە و ڕوویدا. یەكێك لەو تەحەددییانە سەرهەڵدانی ئەو مەترسییە بوو كە خودی شۆڕشی فەڕەنسی خۆی ڕووبەڕووی ئەو مەترسییە بۆوە كە لەلایەن نوخبەی نیشتمانی بۆرجوازییەوە دەستی بەسەردا بگیرێت و ئاوێتە بكرێت، كە بە ئەندازەیەكی گەورە ڕۆچووبوونە كەلتووری ئەوروپییەوە و زۆر دابڕابوون لە ژیانی جووتیاران لە ناوچە گوندنشینەكاندا. مەترسییەكی مەزنی دیكە بریتی بوو لەوەی كە وڵاتە تازە ئازادكراوەكان بكەونە داوی گەمەی هێزی جیۆپۆلەتیكییەوە كە لە نێوان هێزە گەورەكاندا لە ئارادا بوو، هەروەها بكەونە نێو تۆڕی سیستمی سەرمایەداری بە جیهانی بوونەوە، بەهۆی دواكەوتوویی ئابوورییانەوە، ئەوا دووبارە دەبوو پشت بە هێزە كۆڵۆنیاڵییەكانی پێشوو ببەستن كە خۆیان لە دەستیان ڕزگاركربوو. كەواتە بە دەربڕینێكی دیكە، پاشكەوتوویی ئابووری و ئیستیغلالكردنی سەرمایەداری دەگۆڕا بۆ جۆرێكی دیكە لە كۆلۆنیاڵیزم. لە تێڕوانینی فانەوە، یەكێك لە تەحەددییەكانی وڵاتانی دوای كۆڵۆنیالی، بریتی نەبوو لە دروستبوونی ناسنامەیەكی كەلتووری و سەربەخۆ، بەڵكو برەودان بوو بە فۆرمێك لە پشت بەخۆبەستنی ئابووری و كشتوكاڵی. لە ئێستادا و لە رۆژگار و ژینگەی سەرمایەداری جیهانیدا، بەتایبەتی لە وڵاتە تازەگەشەكردووەكاندا، بەدەستهێنانی ئەم پشت بەخۆبەستنە لە مەحاڵەوە نزیكە.
* جیهان بە گۆڕانكارییەكی جیوپۆلەتیكی گەورەدا تێدەپەڕێت، بەتایبەتی ئەم گۆڕانكارییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدی دەكرێت و دەبیندرێت، لەم بەشەی جیهاندا چەند نەتەوەیەك هەن كە بۆ سەدان ساڵە شۆڕش بەرپا دەكەن، ئێستاش ئەوان ئەو بارودۆخەی دروست بووە بە دەرفەتێك دەزانن بۆ هێنانەدی خەونی خۆیان كە بریتییە لە دروستكردن و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان كە نموونەی بەرچاویان شۆڕشەكانی كوردە. پرسیارەكە ئەوەیە تا چ ڕاددەیەك ئەم گۆڕانكاری و ئاڵ و گۆڕانە دەرفەتن بۆ ئەو نەتەوانەی كە خاوەنی دەوڵەت نین؟
- كەیسی كوردستان و خەباتكردن لە پێناو بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبەری بۆ خەڵكی كوردستان جێی بایەخپێدانێكی تایبەتییە، لەبەر ئەوەی ئەم خەباتە بەرجەستەبوونی ئەگەری ئایندەیەكی سیاسیی نوێ دەهێنێتە ئاراوە. چونكە ئەو بارودۆخە نائاساییەی كە خەڵكی كوردستان خۆیان تێیدا بینیوە و تێیدا دەژین- كە لەلایەن چوار وڵاتەوە دوچاری سەركوتكاری هاتوون- ئەوا خەونی شۆڕشگێری بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی نەتەوەیی خاوەن سەروەری- واتە یەكخستنی ناسنامەی نەتەوەیی و خەڵكەكە لە چوارچێوە و بونیادێكی سیاسی و ئیداریدا- كارێكی عەمەلی نییە. ڕەنگە پێویست بەوە بكات خەونەكە لە هێنانەدی فۆرمێكی نوێدا بەرجەستە بێت، فۆرمێك بۆ ئەوەی پێكهاتەكان لە چوارچێوەیەكی دیموكراتی و ئۆتۆنۆمیدا لە ناوچەدا پێكەوە هەڵبكەن، ئەویش بە شێوازێكی نامەركەزی و دیموكراتییانە. بێ ئەندازە گرنگە كە مافە كەلتووری و ئابوورییەكانی كوردەكان بپارێزرێن. ئەو پرسیارە هەر دەمێنێتەوە كە ئایا دەوڵەتی نەتەوەیی تەنها چوارچێوەیەكە بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە. ئەگەری ئەوە هەیە كە بەدیلی دوای ئەم تەرتیباتەش لە ئارادا بێت.