«ئەم بابەتە لە كۆڕێكی بیرمەندی ئیسلامی پڕۆفیسۆر تاریق رەمەزان لە بارەی كتێبی (ریفۆرمی ریشەیی: ئاكارەكانی ئیسلام و رزگاربوون)، بە ناونیشانی (شێوەی ریفۆرم و سنووربەندییەكانی ریفۆرم لە ئیسلامدا) لە وڵاتی كەنەدا پێشكەش كراوە. تاریق رەمەزان لەو كۆڕەدا تەواوی ناوەڕۆكی كتێبەكەی (ریفۆرمی ریشەیی) دەخاتەڕوو، بەتایبەتیش باس لە ئاستەنگەكانی بەردەم ریفۆرم لە ئەقڵی موسڵماناندا دەكات، نەك ریفۆرم لە دەقەكانی قورئانی پیرۆزدا، ئەمەش بەو مانایەی پێویستە ریفۆرم بۆ هەنگاوهەڵگرتن بێت بەرەو تێگەیشتنێكی باشتر لە دەقەكان و گۆڕینی ژیان بەرەو باشتر. لەبەر رۆشنایی ئەم پرسە گرنگە بە پێویستمان زانی وەك بابەتێك بۆ خوێنەرانی گوڵانی ئامادە بكەین».1-2

سنوور و گەوهەری ریفۆرم
قسەكردن لە سەر ریفۆرم لە كۆمەڵگەی موسڵمانان لە رۆژهەڵات، هەروەها لە نێو ئەو موسڵمانانەش كە لە رۆژئاوا نیشتەجێن و بوونەتە هاووڵاتی ئەو وڵاتانە، پرسێكی هەستیارە و شرۆڤەی ورد و بابەتییانەی پێویستە، لە بەر ئەوەی كاتێك باس لە پرۆسەی ریفۆرم دەكرێت، بەشی زۆری زانایانی ئیسلامی لە سەرانسەری جیهان وەك نەریتێكی رۆژئاوایی كریستیانی سەیری دەكەن و پێیانوایە لە ئیسلامدا ریفۆرم نییە و ئەوەی باسی ریفۆرم دەكات، دەیەوێت شتێكی نامۆ لە ئیسلامدا دروست بكات، تاریق رەمەزان لە دەستپێكی كۆڕەكەیدا بەمجۆرە باسی ئەم بابەتە هەستیارە دەكات:
ناونیشانی ئەم باسە «شێوەی ریفۆرم و سنووربەندییەكانی ریفۆرم» ناونیشانێكی ئاسان نییە، بەڵكو پرسێكی زۆر هەستیارە و دەبێت هەر لەسەرەتاوە وەڵامی دوو پرسیاری گرنگ بدەینەوە، ئەوانیش بریتین لە:
1. سنووری ریفۆرم لە ئیسلامدا چەندە؟
2. گەوهەری ریفۆرم لە ئیسلامدا مانای چییە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە گرنگە لە سەرەتاوە خۆمان لە هەندێك شتی لاوەكی دوور بخەینەوە كە لە پرۆسەكەدا جۆرێك لەسەرتێكدانمان بۆ درووست دەكات، بۆیە لە سەرەتاوە هەوڵدەدەم سێ خاڵی گرنگ بخەمەڕوو كە بریتین لە (مەعریفە، زانست، كەلتوور) ئەم سێ لایەنە دەكەمە دەروازەی باسەكەم بۆ ئەوەی پاشان كە دێینە سەر باسی ریفۆرم و ئەو ئاستەنگانەی رووبەڕوومان دەبنەوە، بەم سێ خاڵە چارەسەریان بكەین. ئەم پرسە كە كڕۆكی كتێبەكەمە بە ناوی (ریفۆرمی ریشەیی: ئاكارەكانی ئیسلام و رزگاربوون)، كتێبێكی ئاسان نییە، لە بەشی یەكەمی زۆر بایەخم بە لایەنی تیۆری داوە و لە بەشی دووەمدا هەوڵمداوە ئاكارەكانی ئیسلام بە سەر پرسەكاندا جێبەجێ بكەم. هەر بۆیە لە سەرەتاوە دەردەكەوێت كە چۆن مامەڵە لەگەڵ چەندین پرسی ئاڵۆز دەكەم. ئەوەی بۆ من گرنگە ئەوەیە سەرەتا بچینە نێو رەگ و ریشەی ئەو پرسانەی كە كاریان لە سەر دەكەین، پاشان بێینەوە سەر ئەوەی چۆن ئاكارەكانی ئیسلامی لەسەر جێبەجێ بكەین، ئامانجیش لە گەڕانەوە بۆ رەگ و ریشە ئەوەیە ئەم پرسە بخەینە بەر چاوی خەڵكانی موسڵمان و غەیرەموسڵمان، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەم كتێبەی من تەنها بۆ ئەو موسڵمانانە نەنووسراوە كە لە وڵاتانی رۆژئاوا دەژین، بەڵكو ئەم كتێبە مامەڵە لەگەڵ سەرجەم موسڵمانان لەم جیهانە هاوچەرخەدا دەكات. پرسیار لەسەر ئەو تەحەددییانە دەكات كە ئەمڕۆ رووبەڕووی وڵاتانی ئیسلامی و ئێمەی موسڵمانانیش لە رۆژئاوا دەبێتەوە. سەرچاوەی ئەو تەحەدییانەی رووبەڕوومان دەبێتەوە، هەروەها هۆكاری ئەو نەریت و كەلتوورە ئاڵۆزەی كە ئێمەی موسڵمانان هەمانە، زیاتر بۆ نەبوونی متمانە بە خۆمان، نەبوونی مەعریفەی پێویستی خۆمان لە كەلتووری خۆمان و پاشكەوتنمان لە زانست دەگەڕێتەوە، ئەمانەش هۆكارێكن بۆ ئەوەی نەتوانین داهێنەر بین و وای لێكردووین بەو جۆرە بیر بكەینەوە كە مەترسییەكان لە رۆژئاواوە روودەكەنە ئیسلام، یان تەحەدییەكان بەرەنجامی ئەوەیە جیهان گڵۆبالیزە بووە، بەڵام لە راستیدا ئێمە لە كەلتووری ئیسلامیدا هیچ شتێكمان نییە بۆی بگەڕیێنەوە، بۆ ئەوەی بتوانین رووبەڕووی ئەو تەحەدییانە ببینەوە. ئەمەش بەرەو ئەوەمان دەبات كە بڵێین: گەیشتن بە چارەسەر لە كەلتووری ئیسلامیدا زۆر ئاڵۆزە، هەروەها ئەوانەشی موسڵمانن و لە رۆژئاوا دەژین، دەبێت راشكاوانە بە شوێنكەوتووانی ئیسلام بڵێن، كەلتووری ئیسلامیش وەك كەلتووری كریستیان ئاڵۆزە، واتە چۆن نەریتی ئێوە بۆ ئێمەی موسڵمان ئاڵۆزە، بە هەمان شێوە نەریت و كەلتووری ئێمەش بۆ ئێوە ئاڵۆزە. كەواتە كاتێك باسی ریفۆرم دەكەین، ئێمە باسی پرسێكی زۆر ئاڵۆز دەكەین كە لەگەڵ (مەعریفە و زانست و كەلتوور) مامەڵە دەكات، ئەمانەش هەر یەكەیان پرسێكی ئاڵۆزە لە باسكردن و لێكدانەوەدا. لایەنێكی دیكە كە باسی ریفۆرم دەكەین، چاوەكان سێرە لە هەوڵەكانی 20 ساڵی رابردوو دەگرن، یان تەنها باسی ئەو هەوڵانە دەكرێن كە لە ماوەی 20 ساڵی رابردوو لەم بوارە دراون. لێرەدا من ماف بە خۆم نادەم نوێنەرایەتی موسڵمانان بكەم، بەڵام دەتوانم بڵێم یەكێكم لەو ریفۆرمیستانەی كە دەمەوێت ریفۆرم بكەم و ئاراستەی ریفۆرم دیاری بكەم، ئەم ئاراستەیەش ریفۆرمە لە ئەقڵی موسڵماناندا، نەك لە دەقە پیرۆزەكاندا. زۆر لە زانایانی دەقەكان لە ئیسلامدا بەم ئاراستەی من دەڵێن: «ئەمە ئیسلام نییە»، لە كاتێكدا دەبوو بڵێن: لە بەرامبەر ئەم بۆچوونەی تۆ، تەفسیر و لێكدانەوەی دیكەش هەن. ئەوان نكۆڵی لەوە دەكەن لە كەلتووری ئیسلامدا چەندین بۆچوونی جیاواز هەیە، راستەوخۆ دێنە سەر ئەوەی كە چەمكی ریفۆرم لە ئیسلامدا بوونی نییە و ئەمە هەوڵێكە بۆ ئەوەی شتێكی نامۆ بهێندرێتە ناو ئیسلامەوە و ئێوەومانان ئەقڵتان داگیركراوە و كۆلینیالیزە بوون! بەڵام ئەم خاڵە گرنگە هەڵوەستەی وردی لەسەر بكرێت، لەبەر ئەوەی كاتێك كەسێك بەم هەوڵەی ئێمە بڵێت: «ئەقڵتان داگیركراوە»! ئەوا بەڕاستی خۆی كۆلینیالیزە بووە و ئەقڵی داگیركراوە، لەبەر ئەوەی ئاگای لە كەلتووری ئیسلامی و مێژووی خۆی نییە، یان هەندێكی دیكە پێمان دەڵێن: ئێوە هانی دووركەوتنەوە (alienation) لە ئیسلام دەدەن، ئەمەش بە تەواوەتی بەو مانایە دێت، كە گوایە ئێمە خیانەتمان لە كەلتووری ئیسلامی كردووە! بەڵام خۆیان دووجار لە ئیسلام دووردەكەونەوە، لەبەر ئەوەی جارێك دووركەوتنەوە و بێ ئاگاییە لە كەلتوور و مێژووی خۆیان، جاری دووەمیش ئەوەیە كە ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ ناو كەلتووری ئیسلام، كەچی ئەوان بە «دووركەوتنەوە لە ئیسلام» لە قەڵەمی دەدەن! بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە كاتێك خۆت لە چاوی ئەوی دیكە پێناسە دەكەیت، ئەوا دووركەوتوویتەوە، یان كاتێك بیردەكەیتەوە، ئەوی دیكە لە دەرەوەی ئەم كەلتوورە تۆ چۆن دەبینیت، بەڵكو ئەمە نەزانین و بێ ئاگاییە بەرامبەر كەلتوور و مێژووی خۆیان، بۆیە كاتێك باسی ریفۆرم دەكرێت، پێیانوایە مەبەست ئەوەیە شتێك لە دەرەوە بهێنێتە ناو ئیسلامەوە!.
ریفۆرم هەر لە بنەڕەتەوە
چەمكێكی ئیسلامی بووە
ئەگەر ریفۆرم چەمكێكی ئیسلامی نەبێت، پرسیار ئەوەیە: ئیجتیهاد چی دەگەیەنێت؟ ئایا ئەمە خوێندنەوەیەكی رەخنەیی نییە بۆ بە دەنگ هێنانەوەی تەفسیرێكی نوێ كە چەندین ساڵە لە نێو دەقە پیرۆزەكاندا بە بێدەنگی ماوەتەوە؟ تاریق رەمەزان جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هەر ئیجتیهاد و خوێندنەوەی رەخنەیی دەبێتە هۆكاری بیركردنەوەی قووڵ لە دەقە پیرۆزەكان و وەڵامی ئەو پرسیارانە دەداتەوە كە ئێستا رووبەڕوومان دەبنەوە. پرسیاری گرنگ بۆ موسڵمانان ئەوەیە: بۆچی هەمیشە شانازی بە رابردوویان دەكەن، بەوەی زۆر داهێنەر بوون، بەڵام ئێستا كەوتوونە حاڵەتی بەرگری لەخۆكردن؟ پرسیاری دیكە ئەوەیە: بۆچی لە ماوەی هەوڵەكانی 20 ساڵی رابردووی زانایانی ئیسلامی نەتوانراوە بە چاوێكی رەخنەیی واقیع بخوێننەوە و ئیجتیهاد بكەن و وەڵامێكی پێویست بۆ ئەو تەحەددییانە بدۆزنەوە كە لەم جیهانە هاوچەرخە رووبەڕوومان دەبێتەوە؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە بەرەو ئەوەمان دەبات، كە دەست بخەینە سەر راستییەكان و بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەی كێشەكە، ئەویش ئەوەیە ئێمە لە ماوەی 20 ساڵی رابردوو، بوونی خۆمان لەو یاسا و فقهانەدا بینیوەتەوە كە هەن و هەوڵمان نەداوە بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەكەی كە ئەویش ئسوڵی فیقهە. واتە تەنیا هەوڵمان داوە ئەو یاسا و بنەمایانەی كە هەن، وەك خۆیان جێبەجێی بكەین، نەك بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەكەی و یاسا و بنەمای نوێ بۆ واقیعە تازەكان دابڕێژینەوە، ئەمەش دەستپێكیی رەخنەگرانەیە بۆ ئەوەی چۆن بتوانین دەق لەگەڵ واقیعدا جێبەجێ بكەین. ئێمە پێویستمان بە پرۆسەیەكی دیالیكتێكی هەیە و دەبێت پەیوەندییەكی راستەوخۆ لە نێوان دەق و واقیع دروست بكەین. هەروەها كێشەیەكی دیكە هەیە ئەویش ئەوەیە كە ئەو موسڵمانانەی لە رۆژئاوا دەژین و زمانی عەرەبی نازانن، دەبێت دووبارە هەڵسەنگاندنەوە بۆ چەمكەكان بكەن، لەبەر ئەوەی زۆر چەمك ئەو مانایە ناگەیەنێت كە كراوە بە ئینگلیزی لەوانە: (Islam by submission)، ئەمەش واتە ملكەچبوون لە ئیسلامدا، بەڵام (submission) مانایەكی دیكەی هەیە واتە هەموو بچنە ناو ئاشتی (ياأيها الذين آمنوا ادخلوا في السلم كافة ولا تتبعوا خطوات الشيطان إنه لكم عدو مبين). بۆیە پێویستە وەرگێڕانی ئەم ئایەتە قووڵ بێت و سایكۆلۆژیا لەگەڵیدا یەك بگرێتەوە. كەواتە ئەمە پێمان دەڵێت: هەموو چەمكەكان لای زانایانی ئیسلامی یەك واتایان نییە، ئەوجا بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ ریفۆرم بكەین، دەبێت بزانین چەندین رێگە هەیە، بەڵام خاڵی بنەڕەتی لای من ئەوەیە كە بزانین پێناسەی ریفۆرم چییە؟ ئەمە خاڵێكی زۆر گرنگە و دەبێت بزانین مانای ریفۆرم چییە. لە هەموو ئەو كتێبانەی لەسەر ئەم پرسە نووسیوومن، هەرگیز باسی ئەوەم نەكردووە، ریفۆرم لە ئیسلامدا دەكرێت. من ئەو دەستەواژەیەم بەكارنەهێناوە. دەبێت بزانین چۆن چەمكی ریفۆرم بەكار دەهێنین. لەبەر ئەوەی هەندێك لە موسڵمانان كاردانەوەی توندیان هەبووە، بێ ئەوەی بزانن مەبەست لە ریفۆرم چییە. بەڵام پرسیار ئەوەیە: ئایا من دەمەوێت چی بگۆڕدرێت؟ من وەك موسڵمانێك بە شێوەیەكی ئەكادیمی كار دەكەم، دەشزانم دەقەكانی قورئان پیرۆزن، ئەوجا لە دەرەوەی وڵاتانی ئیسلامی، یان ناوەوە سەیری بكەن، گرنگ ئەوەیە من هەوڵنادەم دەق بگۆڕم، بەڵكو هەوڵی من بۆ ئەوەیە موسڵمانان دووبارە هەڵسەنگاندنەوە بۆ دەقەكان بكەن و لەبەر رۆشنایی واقیعی ئێستا لێی تێبگەن. بۆیە دووبارەی دەكەمەوە كاری من ریفۆرم نییە لە دەقەكانی قورئاندا، بەڵكو ریفۆرمە لە ئەقڵی موسڵمانەكاندا، ئەمە پرسێكی تا دوا رادە گرنگە. لەبەر ئەوەی ئەگەر موسڵمانان بە شێوەیەكی قووڵ دەقەكان نەخوێننەوە، ناتوانن ئیسلام بناسن، واتە ئەگەر ئەقڵی ئیسلامی بە شێوەیەكی قووڵ دەقەكان نەخوێنێتەوە، ئەوە خیانەتە لە دیراسەت و پرەنسیپەكانی ئیسلام، هەوڵی من بۆ ئەوەیە باوەڕم بە ئیسلام بەهێز بێت، بەبێ پێشكەوتنیش هیچ باوەڕێك بوونی نییە و ئەمەش خاڵی هاوبەشی نێوان هەموو نەریتەكان و هەموو ئایینەكانە، ئەمە كڕۆكی پرسەكەیە. لە ئێستادا دەمانەوێت رووبەڕووی تەحەدییەكان ببینەوە، ئەمەش واتە رووبەڕووی ریفۆرمی ئەقڵ دەبینەوە، بەوەی دەبێت زۆر باش لە پرەنسیپەكان تێبگەین، ئەمەش بۆ ئەوەیە بزانین چۆن مامەڵە لەگەڵ مێژوو و كەلتووری ئایینی خۆمان دەكەین.
خاڵێكی دیكە كە بۆ من سنوورە بۆ ریفۆرم و زۆر جار لە دیالۆگی نێوان ئایینەكان، لەگەڵ بێ باوەڕ و كریستیان و جوولەكە رووبەڕووی دەبمەوە و پرسیارم لێدەكەن، دەڵێن: ئێوەی موسڵمان ناتوانن باسی ریفۆرم بكەن و ناتوانن رووبەڕووی ئەو تەحەددییانە ببنەوە كە رووبەڕووی دەقە پیرۆزەكان دەبێتەوە، بۆیە ئەگەر جەخت لەسەر ئەوە بكەنەوە كە دەقەكان نەگۆڕن، ناتوانن ریفۆرمیش بكەین، بەڵام من دەڵێم: ئەمە راست نییە و دەكرێت دەقە پیرۆزەكان نەگۆڕ بن و ریفۆرمیش بكەین، ئەمە لای من كێشەی سەرەكی نییە، لەبەر ئەوەی كێشە لەگەڵ دەقەكان نییە، بەڵكو كێشە لە تێگەیشتن و چۆنیەتی جێبەجێكردنی دەقەكانە، راشكاوانەتر كێشەی ئێمە لەگەڵ ئەقڵی ئەو كەسانەیە كە دەقەكە چۆن دەخوێننەوە، بۆیە ناكرێت وەك ماركسییەكان بە ئەقڵێكی دۆگماتیكی سەیری ئایین بكەین و بڵێن خوا نییە، یان وەك هەندێك لە خەڵكانی كریستیان دەڵێن، كتێبی ئینجیل هەمووی قسەی خوا نییە.. ئەمانە بیركردنەوەی چەقبەستوون و نامانگەیەننە هیچ ئاكامێك. ئێمە ئەگەر بمانەوێت لە قورئان تێبگەین، دەزانین كێشەی ئێمە لەگەڵ ئەو ئەقڵەیە كە ئەو دەقە دەخوێنێتەوە، نەك قورئانەكە. قورئان لە ماوەی 23 ساڵ و لە كۆمەڵێك بارودۆخی جیاوازدا هاتۆتە خوارەوە، ئەمەش پێمان دەڵێت: هەندێك پرەنسیپ لە ئیسلامدا نەگۆڕن و قابیلی دەستكاریكردن نین، لەوانە پرسی باوەڕ و یەكتاپەرستی، بەڵام هەندێك پرسی دیكە پەیوەستە بە بارودۆخەكە و هەر خودی قورئان باسی هۆكاری هاتنە خوارەوەی ئەو سوورەتە، یان ئەو ئایەتە دەكات (اسباب النزول)، بۆیە ناكرێت ئەم دەقانە پەیوەست بكرێت بە بارودۆخێكی تایبەت، بەڵكو پێویستە لەگەڵ واقیعی تازە دووبارە بخوێندرێتەوە (contextualize) و بگونجێندرێت. بۆیە كێشەی ئێمە لەگەڵ دەق نییە، بەڵكو لەگەڵ ئەو ئەقڵە دۆگمانەیە كە دەقەكە دەخوێنێتەوە و هۆكاری هاتنەخوارەوەی ئەو دەقە (اسباب النزول) لەبەرچاو ناگرێت.
دووبارە تەفسیركردنەوەی دەقەكان و
بەرهەمهێنانەوەی مانای نوێ
كاتێك باس لە دووبارە هەڵسەنگاندنەوە، یان ئیجتیهاد بە مانای خوێندنەوەی رەخنەیی بۆ دەقەكان دەكەین و هەوڵدەدرێت تەفسیرێكی تازە بۆ دەقەكان بكرێت، مەبەست لە دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی دەقەكان نییە. تاریق رەمەزان جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە هەندێك پرەنسیپی گشتی (immutable) هەن كە قابیلی گۆڕانكاری نین، لەوانەش وەك یەكتاپەرستی و نوێژكردن، بۆیە رێوشوینی جێبەجێكردنی ئەم پرەنسیپانە قابیلی گۆڕانكاری نین، بەڵام هەندێك پرسی دیكە كە پەیوەندی بە كاروباری كۆمەڵایەتی و ریكخستنی كۆمەڵایەتییەوە هەیە، ئەوانە دەتوانین بگۆڕین (changeable)، بەڵام بۆ جیاوازیكردن لە نێوان ئەو پرەنسیپانەی ناگۆڕێن و ئەوانەی مێژوویین و دەگۆڕێن، ئەوا گرنگە زۆر بە باشی بە كەلتوور و مێژووی ئیسلامی ئاشنا بین، هەندێك خەڵك و لە ژمارەیەكی موسڵمانانیش زۆریان پێخۆشە باس لە دیموكراتیزەكردنی هەموو پرسەكان بكەن، ئەمەش بەو مانایەی هەموو شتێك بگۆڕێت. من لەبەرامبەر ئەمەش دەڵێم: ئێوەش مافی خۆتانە، بەڵام ئێمە باسی بڵاوكردنەوەی زانست و مەعریفە دەكەین، نەك بیروبۆچوونی تایبەتی، ئاساییە تۆ بیروبۆچوونی تایبەتی خۆت دەرببڕی، بەڵام نەك بە سەر خەڵكیدا بسەپێنێت. بۆیە دەكرێت مرۆڤ لە دەرەوەی زانست و مەعریفە بۆچوونێكی هەبێت، بەڵام لە ناو زانست و مەعریفە ئامانج گەیشتنە بە ئاكامێك. هەر بۆ نموونە: كاتێك كەسێك دەیەوێت ئایەتێكی قورئان بخوێنێتەوە و مەبەستێتی تێی بگات، ئەمە كارێكی ئاسان نییە. ئەگەر سەیری ئەم ئایەتە بكەین: (واقتلوهم حیث ثقفتموهم)، ئەم ئایەتە بە موجوڕەدی هانی توندوتیژی دەدات و داوا دەكات لە هەرشوێنێك بینیتان، بیانكوژن، بەڵام تێگەیشتن لەم ئایەتە پێویستی بە زانست و مەعریفە هەیە، ئەگەر پێتانوایە هەر كەسێك بەوجۆرە تەفسیری دەكات كە دەیخوێنێتەوە، ئەمە كارەسات دروست دەكات. بۆیە دەبێت ئەو راستییە بە بیر خەڵك و شوێنكەوتووانی ئایینەكان بهێنینەوە، كە چۆن ئەوەی تەنیا ئینجیلی خوێندەوە، ناتوانێ قەشایەتی بكات، یان ئەوەی تەوراتی خوێندەوە نابێتە رابی، ئەوهاش ئەوەی تەنیا قورئانی خوێندەوە ناتوانێت ئیمامەتی بكات، بۆیە ئەوانەی ریفۆرم دەكەن هەمووكات پەنا بۆ پرۆسەی دووبارە خوێندنەوە (Inductive process) دەبەن. ئەم پرۆسەیە سەرلەنوێ واقیع لەگەڵ دەق بەراورد دەكات و لە ماناو مەبەستی ریفۆرم ئاشنامان دەكات. لە ماوەی چوار ساڵی رابردوو هەوڵمداوە دیراسەت لەسەر ریفۆرم بكەم، لەگەڵ هەموو زانایانی دەقی قورئان كۆبوومەتەوە و لە هەموو جیهانیش موناقەشەم كردووە، گەیشتوومە ئەوەی كە ریفۆرم بریتییە لە (1- چاكسازیی خود 2- چاكسازیی جیهان)، لە هەردوو حاڵەتیشدا ریفۆرم بۆ ئەوەیە خود بەرەو باشتر و جیهان بەرەو باشتر بەرین، ئەمەش واتە ریفۆرمی وەرچەرخان (transformation reform)، ئەمەش مانای ئەوەیە هەوڵەكان بۆ ئەوەیە كە هەنگاو بەرەو باشتر هەڵبگرین، نەك بۆ دواوە بگەڕێینەوە.
ریفۆرم بۆ وەرچەرخان
یان سەپاندنی بە زۆر
تاریق رەمەزان دەڵێت: من نازانم هەسارەی زەوی چەند ساڵە بوونی هەیە، بەڵام ئەوەندە دەزانم، هەموو ئەو ئایینانەی كە هاتوون و لەسەر ئەم زەوییە بوونیان هەیە، پێمان دەڵێن، ئامانجی ئایین بریتییە لە وەرچەرخان بەرەو باشتر (Transformation for better)، نەك تەنیا ئەوەی كە لەگەڵ وشەی نێو دەقەكاندا خۆمان بگونجێنین. بۆیە ئەو زانایانەی هەوڵیانداوە مرۆڤ لەگەڵ دەقەكان بگونجێنن، یان هەوڵی سەپاندنی ریفۆرم (adaptation reform)یان داوە، دوو بنەمایان لەبەر چاو گرتووە، ئەویش ناچاری و پێداویستی (الضرورة و الحاجة) بوون، ئەمەش واتا هەم پێویستمانە و هەمیش ناچارین خۆمانی لەگەڵ بگونجێنین. ئەمەش ئەو ریفۆرمە نییە كە ئێمە باسی دەكەین، چونكە ئەو ریفۆرمەی مەبەستمانە بۆ وەرچەرخانە بەرەو باشتر، بۆیە كاتێك دێینە سەر وشەی عەرەبی لەنێو دەقەكاندا ئەوە دەبێت لە وشەكە تێبگەین، ئەمەش لەبەر ئەوەیە زۆر جار بەو جۆرە مامەڵە لەگەڵ وشە دەكرێت كە خوێنەر خۆی تێدەگات، هەر بۆ نموونە: كاتێك باسی وشەی جیهاد دەكرێت، ئێمە رۆژانە لە رۆژنامەكان دەبینین جیهاد بە (شەڕی پیرۆز) ناو دەبردرێت، موسڵمانەكانیش جیهادیست وەك شەڕكەری پیرۆز باسی دەكەن، لە كاتێكدا جیهاد بریتیە لە تێكۆشان و بەرگریكردن، ئەمەش واتە ئەو موسڵمانەی لەمە تێنەگەیشتووە، دووجار لە ئیسلام دوور كەتۆتەوە، جارێك لە ماناكەی تێنەگەیشتووە، جارێكیش لەوەی ئیسلام مەبەستێتی. ئەگەر بمانەوێت موسڵمان و غەیرەموسڵمان لە وشەی جیهاد تێبگەن، دیارە ئەمە كارێكی زۆر قورس نییە، ئەگەر مرۆڤ بگەڕێتەوە بۆ خودی خۆی، یان بۆ ناودڵی خۆی، ئەو كات هەست دەكات لە دووڕیانێكدایە. لەلایەك بپرسە بزانە حەزت لە چییە؟ ئایا حەزت لە دەسەڵات و توندوتیژی و پارەیە، یان حەزت لە خۆپەرستییە؟ لەلایەكی دیكە رێگەی دووەم خۆرزگاكردنە لەم حەزانە و كۆنتڕۆڵكردنی توندوتیژییە، كە تەنانەت دەتوانێت وا بكات ئەگەر بە توندوتیژیش مامەڵەت لەگەڵ بكرێت، تۆ بە ئاشتی وەڵامی بدەیتەوە، ئەم خۆكۆنتڕۆڵكردن و رێگرتنە لەو حەزانە، ئەمە جیهادە، ئەم جیهادەش خودچاكردنە، واتە (اصلاح النفس)ـە، بەڵام ئەگەر هەوڵبدەی خۆت لەگەڵ توندوتیژی رابێنێت، ئایا ئەمە جیهادە؟ نەخێر، بەڵكو تۆ لە پرۆسەی چاكسازیی خودی خۆتدا دەكەویتە ناو جیهادەوە، ئەم وەرچەرخانەی خود كە پێی دەڵێن ریفۆرمی وەرچەرخان، پێویستی بە دوو مەرج هەیە:
1. پێویستمان بەوەیە بنەماكان بزانین، ئایا دەمانەوێت چۆن ریفۆرم بكەین، ئایا دەمانەوێت لێبوردە بین، وەك پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (التمس لاخيك سبعين عذرا)، واتە پێغەمبەر (د.خ) فێرمان دەكات ئەوەندە لێبووردە بین، كە «دوای 70 عوزر» وا بزانین كە یەكێكی دیكەشی ماوە و لەبیرمان چووە، بۆیە نابێت توندوتیژی بكەین.
2. هەنگاوی دووەم ئەوەیە چۆن خۆت دەناسی، لەبەر ئەوەی ئەگەر هەوڵنەدەیت خودی خۆت بناسی، ئەوا هیچ رێگەیەك نابێت بۆ ئەوەی وەرچەرخانێكی رۆحی (Spiritual transformation) لە ناختدا درووست بێت، ئەم وەرچەرخانەش پێویستی بەوەیە كە دەبێت پرەنسیپەكانی ریفۆرم بزانین، بۆ ئەوەی بزانین ئامانج لە ریفۆرم چییە؟ هەروەها دەبێت خۆمان بناسین بۆ ئەوەی بتوانین حەزی تووڕەبوون و دەسەڵات و خۆپەرستی كۆنتڕۆڵ بكەین، ئەمەش ئەو حاڵەتەیە كە دەبێت موسڵمان خۆی بڕیاری لەسەر بدات.