پڕۆفیسۆر جۆرج ئیمیل ئیرانی ئوستادی زانستی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی ئەمریكی لە كوەیت و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە سەر سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتانی كەنداو. بۆ قسەكردن لە سەر ئەو ناسەقامگیرییەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاراستەی گۆڕانكارییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

جۆرج ئیمیل ئیرانیتایبەتمەند لە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ گوڵان:كێشەكانی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە شەڕی 30 ساڵەی ئەوروپا دەچێت و دەبێت بە جیاكردنەوەی ئایین و دەوڵەت چارەسەر بێت


* ئەگەر لە مێژووی ئەوروپا بڕوانین، دەبینین شەڕی سی ساڵەی ئایینی، بە جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت كۆتایی هات و لەئەنجامدا دەوڵەتی نەتەوەیی دروست بوو. حاڵی حازر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بە هەمان ئاڕاستەی شەڕی تایفەگەری و ئایینیدا دەڕوات. ئایا بە تێڕوانینی ئێوە تا چ راددەیەك هەمان چارەسەر –جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت- دەبێتەهۆی چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
- هاوتەریبییەك هەیە لەگەڵ شەڕی سی ساڵەدا، بەڵام دەبێت ئەوەمان لە بیر بێت كە دەرئەنجامی شەڕی سی ساڵە دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی خاوەن سەروەری بوو. ئەمە دەستەواژە سەرەكییەكەیە «دەوڵەتی نەتەوەیی» بە مانای بوونی كۆمەڵە خەڵكێك كە زمان و كەلتور و داب و نەریتی هاوبەشیان هەیە، هەروەها دامەزراوەی هاوبەشیان وەك حكومەت و پەرلەمان و پۆلیس و سوپا هەیە، هەروەها سنوورەكان كە سەروەرییان هەیە، ئەمە زۆر گرنگە. ئەمە جیاوازیەك، جیاوازیەكی دیكە ئەوە بوو كە شەڕی سی ساڵە، شۆڕشی فەڕەنسی لە ساڵی 1789 و شۆڕشی پیشەسازی بەدوادا هات، بەڵام لە راستیدا ئەم دوو شۆڕشە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روویان نەداوە، لە بەشە عەرەبییەكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە پەیوەندی بە دەوڵەتی نەتەوەییەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەتوانین ئاماژە بە ئێران بكەین، كە دەوڵەتێكی كۆنە و بۆ هەزار ساڵ و بگرە زیاتر پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و خاوەنی كەلتوور و سەرچاوەی سروشتییە وەك نەوت و.. تاد. دەوڵەتێكی دیكەی نەتەوەیی بریتییە لە توركیا، كە لە دوای تێكشكاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هاتەئاراوە، كە لێرەدا ئەوەی ئەتاتورك ئەنجامی دا، ئەوەیە كە ئێوە باسی دەكەن كە بریتییە لە جیاكردنەوەی ئایین لە سیاسەت، كە ئەو- ئەتاتورك- جیاكردنەوەی ئایینی لە سیاسەت بەسەر توركەكاندا سەپاند. دەوڵەتێكی نەتەوەیی دیكە- كە زیاتر دەستكردە- بەڵام هێشتا دەوڵەتێكی نەتەوەییە، بریتیە لە ئیسڕائیل، كەواتە ئەمانە سێ دەوڵەتی نەتەوەیین لە ناوچەكەدا.
* ئایا دووبارە داڕشتنەوەی سنورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نابێتە هۆی كەمكردنەوەی كێشەكان؟
- ئەمە كارێكی باشە، بەڵام پێموایە كێشەگەلێك هەن كە دەبێت چارەسەر بكرێن لەم بەشەی جیهاندا و لە ناو خودی ئیسلام خۆیدا. یەكەمیان بریتییە لە كێشەی جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، ئەمە كێشەیەكی گەورەیە، كە لە عەرەبیدا دەوترێت: «الاسلام دین و دولة»، واتە پێكەوەن، هەروەها ئەمە لە یەهوودیەتیشدا هەیە، كە باس لە خاكی ئیسڕائیل و تەورات –كتێبی پیرۆز- و خەڵكی ئیسڕائیل دەكرێت، كە ئەمانە پێكەوەن. واتە دەوڵەتی جوولەكە، بەڵام سەركەوتوو بوون لەوەی تا راددەیەك جیاكردنەوەیان ئەنجام داوە، ئەمە كێشەی یەكەمە. كێشەی دووەم بریتییە لە مافی ئافرەتان و بەهێزكردنی پێگەی ئافرەتان، ئەمە زۆر گرنگە لەم بەشەی جیهاندا و بەتایبەتی لە بەشە عەرەبییەكەیدا، ئەوەی پەیوەستە بە پێشكەوتنەوە، ئومێدەكە ئەوەیە ئافرەتان چالاكن و شەڕی مافەكانیان دەكەن و چیتر پێگەی ملكەچی قبووڵ ناكەن. دوایین كێشە بریتییە لە لێبوردەیی و یەكترقبووڵ كردن، كە ئەوەی هەیە خراپترین نموونەی نالێبوردەیی و یەكتر قبووڵنەكردنە. كە ئەمەش شتێكی نوێیە بۆ ئەم ناوچەیە، چونكە بە درێژایی مێژووی عەرەب و عوسمانییەكان پێكهاتەكان پێكەوە ژیاون، ئەرمەنی و كورد و مەسیحی و جوولەكە. واتە لە شارەكاندا خەڵكانی خاوەن كەلتوور و ئایینی جیاواز ژیاون. ئەوەی لە ئێستادا دەیبینین پێچەوانە بوونەوەی ئەو دۆخەیە.
* لە دوای رووخانی دیكتاتۆرەكان لە بەهاری عەرەبیدا، پارتە ئیسلامییەكان گەشەیان كرد، پرسیارەكە ئەوەیە تا چ راددەیەك پشتیوانی رۆژئاوا بۆ دیكتاتۆرەكان بووە هۆی نائومێدكردنی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی دیموكراسی و عەلمانییەتەوە، بەتایبەتی كە ئەمریكا هاوپەیمانی دیكتاتۆر و پاشاكانی ناوچەكە بووە؟
- بەدڵنیاییەوە ئەمە بەشێكی زۆری راستی تێدایە. بەڵام رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەشە عەرەبییەكەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تاكە ناوچەی جوگرافی نییە كە دیكتاتۆریەت تێیدا حوكمڕان بووبێت. بەڵكو لە ئەمریكای لاتینیشیدا بوونی هەبووە، لە حەفتاكان و هەشتاكاندا لە چیلی و ئەرجەنتین. هەروەها ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پشتیوانی دیكتاتۆرەكانی دەكرد، با ئەمەمان لە بیر نەچێت. ئەم وڵاتانەش كە بە حوكمڕانی دیكتاتۆریەتدا تێپەڕین هەلومەرجێكی پڕ ئازاریان بینی، نەك لە ئێستادا- لەبەر ئەوەی لە ئێستادا لە دیموكراسی بەهرەمەندن- چونكە ئەوان كۆمەڵگەیەكی مەدەنی بەهێزیان هەبوو، كە ئەمە بوونی نییە لەم بەشەی جیهاندا. ئێرانیش خاوەنی كۆمەڵگەی مەدەنییە، مەبەستم لە رۆشنبیران و پزیشكان و كەسانی پڕۆفیشناڵە ئەمانە لە جیهانی عەرەبیشدا بوونیان هەیە، بەڵام رێكخراو و بەهێز نین، بەڵكو كپكراون لەلایەن رژێمە دیكتاتۆرییەكانەوە. دەبێت ئەمەمان لە بیر نەچێت. مەسەلەیەكی دیكە ئەوەیە ئایا دەوڵەت لەم بەشەی جیهاندا بە مانای چی دێت كە ململانێیەك هەیە لەم بەشەی جیهاندا لە نێوان پان عەرەبیزم و پان ئیسلامیزمدا؟ ناسیونالیزمی عەرەبی و دروستكردنی نەتەوەی عەرەبی، وەك ئەوەی جەمال عەبدولناسر لە میسر كاری بۆ دەكرد، كە بە شكستێكی گەورە كۆتایی هات. هەروەها پان ئیسلامیزمت هەیە كە بریتی بوو لە شۆڕشەكەی ئێران و خومەینی و.. هتد، كە ئەویش بە كارەسات كۆتایی هات. كەواتە دەبێت كارێك بكرێت رێز لە بەها كەلتوورییەكان و بەها ئایینییەكانیش بگیرێت، هەروەها ئومێدێك بگەڕێندرێتەوە بۆ گەنجان كە تێڕوانینێكی تەواو جیاوازیان هەیە و دیموكراسی و ئازادی زیاتریان دەوێت، هەروەها داوای دەرفەت دەكەن لە ئایندەدا، دەرفەتی كار و.. تاد. ئەمە پرسێكی گەورەی حكومەت و حوكمڕانییە كە گرنگە لە یادمان بێت.
* لە ئێستادا و لەچوارچێوەی رژێمی بەشار ئەسەد كەمینەی شیعە حوكمڕانی دەكات، ئەگەر ئەو رژێمە گۆڕا و لە سووریا زۆرینە حوكمڕان بن، ئایا هەمان سیناریۆی عێراق دووبارە نابێتەوە؟ چونكە لە دیموكراسیدا زۆرینە حوكم دەكات، لە كاتێكدا ئەمە لە عێراقدا نەبووە چارەسەر، ئەی چارەسەر چییە؟
- لە راستیدا دەبێت گەلانی ئەم وڵاتانە بڕیاری ئەوە بدەن كە ئایا چارەسەر چییە. ئەگەر ئێمە لە كەیسی یوگسلافیای پێشوو بڕوانین، ئەوا ژەنەراڵ تیتۆ سرب و كروات و كۆسۆڤیەكانی ناچار كرد پێكەوە ببنە یوگسلافی، بەڵام ئەو دۆخە هەرەسی هێنا بەهۆی دڵڕەقی میلۆسۆڤیچ و رەگەزپەرستی و .. تاد. مەسەلەكە پەیوەستە بە سەركردایەتییەوە، بە بوونی- سەركردەی خاوەن تێڕوانینەوە- كە ئومێد بدات بە خەڵكەكە و هەروەها خەڵكەكە خاوەنی دەنگی خۆیان بن، جیاوازی هەیە لەوەی لە دیموكراسیدا بژیت و ئەوەی بەشێك بێت لە دەوڵەت. دیموكراسی بە مانای ئەوە دێت خەڵكی دەنگ دەدات و بەشداری دەكەن و حوكمڕانەكانیان دەخەنە بەردەم بەرپرسیارێتی، كە ئەمە لە ناوچەكە غائیبە، بەرپرسیارێتی شتێكە دەبێت بیری لێ بكەینەوە. بەڵام ئەمە كاتی دەوێت، ئەگەر بیر لە شۆڕشی فەرەنسی بكەینەوە كەوا لە ساڵی 1789دا ڕوویدا دەبینین كە سەدەیەكی پێچوو بۆ ئەوەی فەرەنسا دیموكراسی بێت. لەبەر ئەوە دەبێت ئارامگر بیت. هەروەها سەرەڕای ئەوەش ململانێی هێزە گەورەكان هەیە، ئەمریكا و رووسیا و چین و... تاد، كە ئەمانە دۆخەكە خراپتر دەكەن. لە كۆتاییدا ئەمەش گرنگی لەوانی دیكە كەمتر نییە، مێژووی ئەوروپاش مێژوییەكی زۆر ئاشتییانە نییە، كە جەنگی جیهانی دووەم روویداو سوپای ئەمریكا –مارینز- لە ساڵی 1944دا دەستێوەردانی كرد و كیشوەری ئەوروپای لە نازیەت و هیتلەر رزگار كرد. لەبەر ئەوە ئەمە كاتی دەوێت، هەروەها دەستێوەردان لێرەدا بۆتە مایەی كارەسات، نموونەی وەك عێراق و سووریایە. لەبەر ئەوە دەبێت خەڵكەكە خۆیان بڕیار بدەن چییان دەوێت. دەكرێت فیدڕاڵییەت هەبێت لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكان وەك كورد و عەلەوی و شیعە و سوننە و دەكرێت ئەوە یەكێك بێت لە چارەسەرەكان.
* ئایا وڵاتە تازەگەشەكردووەكان تا چەند دەتوانن سوود لە ئەزمونی وڵاتە گەشەكردووەكان وەربگرن؟ چونكە بیروبۆچونێك هەیە پێیوایە ناكرێت دەقاودەق ئەو مۆدێلە بگوازرێتەوە و دەبێت وڵاتان خۆیان پەرە بە دامەزراوەكانی خۆیان بدەن، واتە ئایا ئێمەش ناچارین هەمان مێژووی خوێناوی ئەوروپا دووبارە بكەینەوە بۆ ئەوەی بگەینە ئەو قۆناغی پێشكەوتنە؟
- ئەگەر رۆژهەڵاتی ئاسیا بە نموونە وەربگرین كە نموونەی مالیزیا و سەنگافورە هەیە كە جێی بایەخن، ئەوان كۆلۆنیالی پێشوی ژاپۆنی و بەریتانی بوون و دواتر سەرۆك لی كوان یو دەوڵەتشارێكی مۆدێڕنی دروستكرد، كە زۆر گەشەكردوو بوو، لەسەر بنەمای بازرگانی ئازاد و كاركردنی ئازاد، بەڵام لەسەر بنەمای ئەوەی دیموكراسیش لە بیر خۆتان ببەنەوە، لەبەر ئەوەی دەوڵەتێكی دیموكراسی نەبوو، بەڵام سەركەوتنی بەدەست هێنا. هەروەها بەڕازیل كە سەرەڕای ئەو هەموو كێشانەی رووبەڕووی بۆتەوە، بەڵام لە رووی ئابووریی هێزەكەی لە گەورەبووندایە. بە هەمان شێوە هیندستان. هەروەها لە هیندستاندا دیموكراسی هەیە و خەڵك دەنگ دەدەن و ئەوەش گرنگە كە گەورەترین دیموكراسیەتە لە جیهاندا. سەدەیەكی پێچوو تاوەكو عەرەب دەوڵەتی نەتەوەیی دروست بكات، ئێستا ئەو دەوڵەتانە هەڵدەوەشێنێتەوە، كەواتە توندوتیژی و خوێنڕێژی و پشێوی بە دوای خۆیاندا دەهێنن وەك ئەوەی بەرامبەر بە كەمینە و مەسیحییەكان دەكرێت، یان دەبینین چی بەسەر خەڵكی سووریادا دێت. كە مەرج نییە پەنا بۆ توندوتیژی ببردرێت. بەڵام ئایا هەنگاوی داهاتوو چی دەبێت؟. خاڵێكی دی كە گرنگییەكەی لەوانی دیكە كەمتر نییە دۆخی كەمینەكانە كە جێی داخە، هەروەها رەهەندێكی دیكە بریتییە لە رەهەندی ئابووری. شۆڕشی پیشەسازی شێوازی بەرهەمهێنان و شێوازی پەیوەندییەكانی لە نێوان خەڵكدا گۆڕی. ئەمە لەم بەشەی جیهاندا بەدی ناكرێت كە هەموو داهاتیان لە رێی فرۆشتنی نەوتەوە بەدەست دەهێنن، ئەمە دەوڵەتی مۆدێڕن دروست ناكات. كە دەبێت ئەوەمان لە یاد بێت.
* كێشەی كوردیش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەكێكی دیكەیە لە كێشە هەڵپەسێردراوەكان، لە پاڵ كێشە و ناكۆكیی نێوان فەلەستین و ئیسڕائیلدا، ئایا چۆن لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان دەڕوانن و چ پێشبینی و تێڕوانینێكتان لەم بارەیەوە لا گەڵاڵە بووە؟
-ئەمە پرسیارێكی گرنگە و من جارێك یان دوو جار سەردانی هەولێرم كردووە و چوومەتە سلێمانی و ناوچەكەم بینیوە. پێموایە هەنگاوی باشتان هەڵگرتووە و بەرەوپێش چوون، دەتوانم بڵێم بناغەی دەوڵەتی مۆدێڕنتان هەیە، بەڵام ئایا ئەمە دێتەئاراوە و دروست دەبێت؟ من نازانم. حاڵی حازر ئێوە خاوەنی خۆبەڕێوبەرین، زمانی خۆتان هەیە و دەنگ و رادیۆی خۆتان هەیە و حكومەتی هەرێمی خۆتان هەیە.كەواتە ئێوە زۆر نزیكن، بەڵام ئەمە بەندە بەوەی چی بەسەر برا و خوشكەكانتاندا دێت لە سووریا، هەروەها لە توركیاش- كە ئەمەش چیرۆكێكی دیكەیە.من هیوای خۆشبەختیتان بۆ دەخوازم و ئومێد دەكەم ببنە مۆدێلێك.
* ئایا جەمسەرگیری نێوان توركیا و ئێران و سعودیە تا چەند دۆخەكە بەرەو خراپتر دەبات و دەبێتەهۆی درووستكردنی كێشەی درێژخایەنتر لە ناوچەكەدا كە رەنگە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ گەورە هێزەكانی وەك ئەمریكا و رووسیا و چین پەلكێش بكرێن بۆ ئەم دۆخە، بۆچوونتان لەمبارەیەوە چییە؟
- ئەمە كێشەیەكی كورتخایەنە و ئێرانیەكانیش ئەو راستییە دەزانن كە هەناردەكردنی شۆڕش و تەلاعوبكردن بە حوسییەكان- یان هەر لایەنێكی دیكە- زۆر دوور ناڕوات. پێموایە ئامانجی سەرەكی سەركردایەتی ئێستای تاران بریتییە لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە و بە دڵنیاییەوە لە دەرئەنجامدا هەموو ئەو لایەنە ئیجابییانەی بۆ ئێران لێی دەكەوێتەوە، وەك زیادبوونی داهات و فرۆشتن و بازرگانی و .. تاد. كەواتە ئەوان چاویان لەمەیە. بەڵام مەسەلەی هیلالی شیعە مایەی كێشەیە، چونكە شیعە كەمینەیە لە ناوچەكەدا، هەروەها لە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقدا شیعەكانی عێراق پشتیوانی رژێمەكەی خۆیان دەكرد و پاڵپشتی ئێران و (خومەینی)یان نەدەكرد. لەبەر ئەوە پێموا نییە هەوڵی ناردنە دەرەوەی شۆڕش و خۆشكردنی ئاگری یاخیبوونی تایفەگەری سەركەوتوو بێت. ئێوە لە من باشتر دەزانن كە لە نێوان شیعە و سوننەكاندا پەیوەندی هاوسەرگیری هەیە. ئەمانە هەوڵی هێزە دەرەكییەكانی ناوچەیی و جیهانین بۆ ئەوەی جۆرێك لە سەقامگیری لە ناوچەكەدا بێتە ئاراوە، بەڵام پێموا نییە لە مەودای دووردا بەردەوام بێت.
* سەرەڕای هەمووی ئەو كێشە و ئاڵۆزییانە دەبینین ئەمریكا سیاسەتێكی روونی نییە، نایەوێت، یان ناتوانێت كێشەكان بە خێرایی چارەسەر بكات و دۆخی ناوچەكە سەقامگیر بكات. ئایا ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە رۆڵی ئەمریكا لە ناوچەكەدا بەرەو داكشان و جیهانیش بەرەو فرەجەمسەری دەچێت؟ تێگەیشتنی ئێوە بۆ سیاسەتی ئەمریكا لەم رووەوە چییە؟
- بەدڵنیاییەوە، شەڕی ناوخۆ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە و سیاسەتی دەرەكی مایەی كارەسات بووە، دوایین نموونەی كارەساتیش بریتییە لە عێراق، كە ئەمریكا لە ساڵی 2003 و داگیری كرد كە هەموو ئەو دەرئەنجامانەی لێكەوتەوە. زۆر كەس لە واشنتۆن ئیدارەی ئەمریكایان ئاگاداركردەوە كە دەبێت وریا بێت و عێراق داگیر نەكات، ئەگەر پلانی «ب» نەبێت. كە هەرگیز پلانی « ب» نەبوو، ئیدارەیەكی هەڵەی بارودۆخەكەیان كرد و هەڵەیان كرد و سوپای عێراقیان هەڵوەشاندەوە و میلۆنەها دۆلاریان بە هەدەر دا و دابەشبوونی زیاتریان لە ناوچەكەدا درووستكرد.
ئەمریكا لە سەردەمی شەڕی سارددا تێڕوانینی هەبوو بۆ شەڕكردن لە پێناو جیهانی ئازاد لە دژی كۆمۆنیزم. لە ئێستادا سیاسەتی دەرەوەی لەلایەن گرووپە جیاوازەكانی بەرژەوەندییەوە دەستی بەسەردا گیراوە، لە دەرئەنجامدا سیاسەتێكی دەرەكی جێگیری نییە. مەسەلەی دووەم ئەوەیە كە لە واشنتۆن، كۆنگریس پارتێكی جیاواز تێیدا باڵادەستە و سەرۆكێكی دیموكراتی هەیە لە كۆشكی سپیدا. ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە وڵاتێكی بەهێز نییە، هێشتا ئەمریكا بەهێزترین وڵاتی جیهانە بە بەراورد بە چین و رووسیا، چین و رووسیا رێگەیەكی دوور و درێژیان لە پێشە بۆ ئەوەی بگەنە ئێستای ئەمریكا.