پڕۆفیسۆر میلانی كەمێت ئوستادی سیاسەتی حوكمڕانی لە زانكۆی هارڤارد و تایبەتمەندە لە سیاسەتی ئابووری و پەرەپێدانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆ قسەكردن لەسەر كوالیتی دامەزاروەكانی دەوڵەت و رۆڵی دامەزراوەكان لە رێكخستنی سیاسەتی كۆمەڵایەتی و چارەسەركردنی كێشەكان، ئەم وتووێژەمان لەگەڵی سازكرد و بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* لە جیهانی ئەمڕۆدا زۆر باس لە كوالیتی دامەزراوەكان دەكرێت بۆ پێناسەی دەوڵەتی بەهێز، دیارە یەكێك لە پرسە گرنگەكانیش رێكخستنی ئایینە لە چوارچێوەی دامەزراوەكاندا. ئایا تاچەند رۆژئاوا لە رێكخستنی دامەزراوەكانی دەوڵەتدا سەركەوتوو بووە؟
- ئەوەی بەلای منەوە بەڕاستی جێی بایەخە، بریتییە لە پەرەپێدانی دامەزراوەی دەوڵەتی بەهێز و هێنانە ئارای ئەگەری راستەقینە بۆ بەرەوپێشچوونی ئابووری و كۆمەڵایەتی. هەروەها بەرەوپێشچوونی كۆمەڵایەتی و ئابووری و ئەگەری روودانی بەرەوپێشچوونی ئابووری و كۆمەڵایەتی، ئەگەرچی بە دڵنیاییەوە لە ئەمریكا و زۆرێك لە وڵاتە ئەوروپییەكاندا ئەگەری بزاوتی كۆمەڵایەتی بۆ زۆر كەس لە پاشەكشەدایە، بەهۆی ناڕێكی و نایەكسانی لە دەرفەتدا، بەڵام تەركیزی من لەسەر سروشتی دەوڵەتی و ئەگەری بەرەوپێشچوونە، نەك داڕشتنی دامەزراوەكان كە ئایین لە خۆبگرێت، یان نا. بە هەڵە لێم تێمەگەن، ئەمانە پرسیاری گرنگن، بەڵام دڵنیا نیم لەوەی ئەمانە ریشەی كێشەكان بن.
*گەلێك جار رەخنەی ئەوە لە رۆژئاوا دەگیرێت، بەوەی رۆژئاوا هاریكاری هێزە دیموكراتییەكانی لە رۆژهەڵاتی نەكردووە و زیاتر لەخەمی سەقامگیریدا بووە، ئەوجا بەهەر نرخێك بووبێت. ئایا تاچەند ئەم هەڵوێستەی رۆژئاوا كاریگەری نەرێنی لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبووە؟
- پێموایە ئەمە خاڵێكی زۆر گرنگە، راپرسییەكانی رای گشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەوە دەخەنەڕوو كە خەڵكی لەگەڵ چەمكی دیموكراسیدان، واتە مەسەلەكە ئەوە نییە خەڵكی دژ بە دیموكراسی بن، بەڵام دیموكراسی لە رووی عەمەلییەوە نازناوێكی خراپی پێبڕدراوە، لەبەر ئەوەی هێزە رۆژئاواییەكان كە بە ناوی دیموكراسییەوە كاریان كردووە، لە رووی عەمەلییەوە پشتیوانی دیكتاتۆرەكانیان كردووە، بۆیە لە رووی ئەزموون و لە رووی عەمەلییەوە دیموكراسی نازناوێكی خراپی پێبڕدراوە. خاڵێكی دیكە كە بووە هۆی ئەوەی هەندێ لە گەلانی ناوچەكە حەماسێكی كەمتریان هەبێت بۆ دیموكراسی لە چاو ئامانجەكانی دیكەدا، بریتییە لەو ناسەقامگیرییەی لە ناوچەكەدا دروست بوو. كەواتە ئەمە شتێكی سروشتییە و ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە خەڵكی لە رووی تیۆرییەوە دژی دیموكراسین، بەڵكو مەسەلەكە ئەوەیە گواستنەوە بەرەو سیستمێكی كراوەتر و پتر دیموكراسی هاوشان بوو بە نائارامی و پشێویەكی زۆر، لەبەر ئەوە دیموكراسی كەمتر سەرنجڕاكێش دەركەوت.
* ئەگەر هەڵوەستەیەك لەسەر كێشەی سووریا بكەین، هەست بە جۆرە نائومیدبوونێك بەرامبەر بە چارەسەری دیموكراتی دەكرێت. ئایا ئەمە ئەو بۆچوونە پشتڕاست ناكاتەوە كە لەوانەیە هەمان سیناریۆی ئیخوان دووبارە ببێتەوە؟
- كێشەی سووریا كێشەیەكی دژوارە و پێدەچێت وەك وڵاتێكی یەكگرتوو نەمابێتەوە. لەبەر ئەوەی حاڵی حازر رژێمی ئەسەد بەشێكی وڵاتەكەی كۆنتڕۆڵ كردووە و بەشێكی لەلایەن داعش و بەشێكی لەلایەن بەرەی نوسرە و بەشێكی لەلایەن ئەوانی دیكەوە كۆنتڕۆڵ كراوە، كەواتە شتێك نەماوە بە ناوی سووریایەكی یەكگرتوو. زەحمەتە بۆ من ببینم كە دواتر چۆن پێكەوە دەمێنێتەوە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە كێ حوكمڕانی دەكات؟ چونكە تەنانەت ئەگەر زۆرینەی سوننەش بێت، ئەوا ئەمە بە چ مانایەك دێت، چونكە لە ئێستادا بەهێزترین لایەنەكانی نێو موعارەزە بریتییە لە رێكخراوە توندڕەوەكانی وەك داعش، بۆیە وای نابینم كە بتوانن لەوە زیاتر كۆنتڕۆڵی خاكی دیكە بكەن. كەواتە راستە حوكمی زۆرینەی لەم چەشنە مایەی كێشەیە بە بێ بوونی چاودێری و لێپرسینەوە و بە بێ بوونی دامەزراوەی پێشكەوتوو. ئەم حاڵەتە لە عێراقدا بەرجەستە بوو. لە سووریادا رێگەیەكی دوور و درێژترمان لە پێشە و نازانین كۆتایی سووریا چۆن دەبێت و ئایا وەك یەك وڵات دەمێنێتەوە یان نە.
* ئەگەر لەسەر كێشەی كورد هەڵوەستە بكەین، ئایا پێتوایە سەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێ چارەسەركردنی كێشەی كورد بەدی دێت؟ بۆچی ئەمریكا وەك پێویست ئاوڕ لەم كێشەیە ناداتەوە؟
- ئەگەر تەواو راستگۆ بم لەگەڵتاندا، ئەوا نازانم چۆن دەوڵەتە دراوسێكانی كوردستان رازی دەبن بە دروستبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی. شتێكی زۆر باش دەبێت ئەگەر ئەوە رووبدات، ئەویش لەبەرچاوگرتنی ئەو بەرهەڵەستییەی لە ناوچەكەدا بۆی دروست دەبێت. هەروەها هێزە رۆژئاواییەكانیش دوودڵ دەبن لە بەرەوپێشبردنی ئەم پرسە، لەبەر ئەوەی هاوپەیمانەكانیان لە ناوچەكەدا ناڕەحەت دەبن. كەواتە لە رووی سیاسەت و دیپلۆماسیەتی نێودەوڵەتییەوە وای نابینم هێزە رۆژئاواییەكان بەهۆی بەرهەڵستیی دەوڵەتە دراوسێكانەوە ئەو پرسە بەرەوپێش ببەن.
* ئەگەر بێنە سەر ململانێی نێوان ئێران و سعودیە كە ئێستا خۆی لە ململانێی نێوان سوننە و شیعە بەرجەستە دەكات، ئایا چۆن سەیری ئەم هاوكێشەیە دەكەیت؟
- تاوەكو ركابەری ناوچەیی نێوان ئێران و سعودیە و وڵاتانی كەنداو چارەسەر نەكرێت، نازانم چۆن سەقامگیری لەم ناوچەیەدا دێتەئاراوە. هەر كاتێك ئەمریكا بكەوێتە گفتوگۆ لەگەڵ ئێراندا، وڵاتانی كەنداو نیگەران دەبن. كەواتە دەبێت رێگەیەك هەبێت بۆ ئەوەی ئەمریكا و هێزە ئەوروپییەكان لەگەڵ هەموو ئەم وڵاتانەدا گفتوگۆ بكەن و هەوڵ بدەن مامەڵە لەگەڵ بارودۆخەكەدا بكەن، چونكە ئەم ململانێ و شەڕی بە وەكالەتە زۆرترین ناسەقامگیری لێدەكەوێتەوە و دەبنە هۆی زەمینەخۆشكردن بۆ گرووپە توندڕەوەكان و بۆ ناسەقامگیری كە دەبێت ئەمە بوەستێندرێت. ئەگەر لە ژمارەی قوربانییە مرۆییەكانی سووریا و شوێنەكانی دیكە بڕوانین، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت كە ئەمە لە رووی ئەخلاقییەوە هەڵەیە و دەبێت رابوەستێندرێت، كە من تا ئێستا هیچ ئاماژەیەكی راوەستاندنی نابینم. ئەمەش مایەی كارەساتە بۆ سیاسییەكان و لەوەش گرنگتر بۆ خەڵكانی مەدەنی و دانیشتووانەكە. ئەگەر بارودۆخەكە بەمشیوەیە بڕوات، بە دڵنیاییەوە ئەمریكا دەستڕۆیشتوویی خۆی لە ناوچەكەدا لە دەست دەدات، ئەمە هیچ گومانێك هەڵناگرێت، ئەمە لە بەشێكیدا بۆ لایەنی ئابووری و لە بەشێكیدا بۆ هەڵوێستی رای گشتی دەگەڕێتەوە دوای سەركێشییەكانی ئەفغانستان و عێراق. واتە لەلایەك دەستبەرداربوونی ئەمریكا لە رۆڵە تەقلیدییەكەی كە بۆتە هۆی خراپتر بوونی بارودۆخەكە، لەلایەكی دیكەشەوە كێشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەندە ئاڵۆزە و درێژخایەنە كە هیچ چارەسەرێكی روون لە ئارادا نییە، ئەمەش وا دەكات لەوە تێبگەین كە بۆچی داڕێژەرانی سیاسەتی ئەمریكا نایانەوێت چالاكانە تێوە بگلێن.