پڕۆفیسۆر ئالۆن بن مایەر گەورە توێژەر لە سەنتەری گلۆباڵ ئەفێرز لە زانكۆی نیویۆرك، هەروەها گەورە توێژەرە لە ئامۆژگای وۆرد پۆلیسی، پسپۆڕ و تایبەتمەندە لەسەر سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتیش لە بواری دانوستاندنی نێودەوڵەتی و چارەسەركردنی تەنگژەكان، لەماوەی 17 ساڵی رابردووشدا راستەوخۆ بەشدار بووە لە وتووێژەكانی نێوان ئیسڕائیل و وڵاتانی دەوربەری، هەروەها لەگەڵ توركیاشدا، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئایندەی كورد لەناوچەكە و گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیەكان لەناوچەكەدا، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر بن مایەر ئەنجامدا و بەمجۆرە راو بۆچوونەكانی خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* مەترسی هەیە ئەو شەڕە تایفەگەرییەی لە نێوان شیعە و سوننەدا هاتۆتەئاراوە لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكاندا بە چەشنی شەڕی سی ساڵەی ئەوروپا درێژە بكێشێت، ئەمەش ئەگەری ئەوەی هەیە گۆڕانكاریی جیوپۆلەتیكی لێبكەوێتەوە، ئایا ئەمە نابێتە هۆی ئەوەی جارێكی دیكە نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانكاری بەسەردا بێت؟
-لێگەڕێ سەرەتا سێ شت بڵێم، ئەوەی لە ئێستا روودەدات دەرئەنجامی چەند رووداوێكە كە لە سەرەتای سەدەی بیستدا روویاندا كە جەنگی یەكەمی جیهانی بەرپا بوو، دواتر جەنگی دووەمی جیهانی بەدوادا داهات، كە هێزە گەورەكان بێ لەبەرچاوگرتنی گرووپە ئیتنی و تایفەگەرییەكانی ناوچەكە سنوورەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان داڕشت، لە نێویاندا شیعە و سوننە و كورد و ئەرمەنی و ئەوانی دیكە. ئەوە خاڵی یەكەم، خاڵی دووەم پەیوەستە بە سەرهەڵدانی ناكۆكیی نێوان عەرەب و ئیسڕائیل دوای جەنگی دووەمی جیهانی، ئەمەش هۆكارێكی دیكەی ناسەقامگیری بوو لە بەشی زۆری جیهانی عەرەبیدا. هۆكاری سێیەم بە تێڕوانینی من شەڕی عێراق و ئەفغانستان بوو، ئەم دوو شەڕە، بەتایبەتی شەڕی عێراق هاوسەنگی هێزی تێكدا، بەتایبەتی لە نێوان عێراق و ئێراندا، كە هەمیشە سیاسەتی ئەمریكا و ئەوروپا ئەوە بوو رێگە نەدەن هیچ لایەكیان باڵادەست بێت و سیاسەتی ئیحتیواكردنیان پیادە دەكرد. دەرئەنجامی شەڕەكە ئەوە بوو عێراق بكەوێتە ژێر كاریگەریی ئێرانەوە و دەرفەتی بۆ ئێران خوڵقاند بۆ ئەوەی كۆنتڕۆڵی خۆی بچەسپێنێت بەسەر پانتاییەكی بەفراواندا لە دەریای سپی ناوەڕاستەوە بەرەو كەنداو، دەسترۆیشتووییەكی زۆریشی هەیە لە عێراق و لە رێی رژێمەكەی ئەسەدیشەوە كاریگەریەكی گەورەی هەیە لە سووریا و مومارەسەی دەستڕۆیشتووییەكی زۆیش دەكات لە لوبنان لە رێی حزبوڵڵاوە. ئەمەش هاوسەنگیی نێوان شیعە و سوننەی هەژاندووە و سوننەكانیش بە رابەڕایەتی سعودیە ترسیان لێنیشتووە كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەوێتە ژێر هەژموونی ئێرانەوە، بە دڵنیاییەوە ئەمە ئەوە روون دەكاتەوە كە بۆچی ئێران شەڕی پاراستنی دەستڕۆیشتوویی خۆی دەكات لە سووریا و بێگومان لە لوبنانیش. لە ئێستادا شیعەكان زۆرینەن لە ناوچەی كەنداو و سوریادا، لەبەر ئەوەی شیعەكانی عێراق و ئێران زیاتر لە سوننەكانی كەنداو- بە ئوردنیشەوە-، كە نزیكەی 72 ملیۆن شیعەیە لەبەرامبەر نزیكەی 53 ملیۆن سوننە لەو ناوچەیەدا، بە دڵنیاییەوە ئەمە گۆڕانكارییەكی جیوپۆلەتیكی گرنگە لە ناوچەكەدا، نەك لەبەر ئەوەی ئەمە دیاردەیەكی نوێیە، بەڵكو لەبەر ئەوەی زۆرینەیەكی شیعە هەیە لە ناوچەكەدا و ئێرانیش لە پێگەی پتەوكردنی دەستڕۆیشتوویی و كاریگەری ئیقلیمی خۆیدایە. ئەوەی ئەسەد كردی لە سووریا، بووە هۆی ئەوەی وڵاتەكە ببێتە گۆڕەپانی شەڕی شیعە و سوننە. ئەم شەڕەی نێوان ئەم دوو تایفەیە بۆ چەندین ساڵ درێژە دەكێشێت و رەنگە بۆ چەندین دەیەش. كاتێك باسی شەڕی ئایینی دەكەیت لە ئەوروپا، ئەوا ئەو شەڕە بۆ ماوەیەكی زۆر درێژەی كێشا و لە كۆتاییدا رێككەوتن لەسەر جیاكردنەوەی كڵێسا لە دەوڵەت كرا و پەرەیان بە كەلتوورێك دا –دیموكراسی- كە هەموو كەسێك ئازادی ئەوەی هەبێت مومارەسەی ئایینی خۆی بكات، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مەسافەیەكی زۆریان لە پێشە بۆ گەیشتن بە جیاكردنەوەی مزگەوت لە دەوڵەت، لەبەر ئەوەی ئیسلام زۆر باڵادەستە لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا. بە تێڕوانینی من چەند دەیەیەكی پێدەچێت بۆ ئەوەی جیهانی عەرەب و جیهانی ئیسلام بگەنە ئەو دۆخەی كە بتوانن هاوسەنگییەك لە نێوان فۆرمێكی دیموكراتی حوكمڕانی و ئایین بدۆزنەوە، ئەمە ماوەیەكی دوور و درێژی دەوێت و شەڕێكی دوور و درێژیشی لێدەكەوێتەوە، ئەمە شتێكی حەتمیە، چونكە زۆرینەی پیاوان و ئافرەتانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی هۆشیارن بە كەلتووری رۆژئاوا و لە مانای ئازادبوون و یەكسانی تێدەگەین و لە مانای ئومێد بە گەشەكردن و بەرەوپێشچوون تێدەگەن و یاخی دەبن لەو سیستمەی سیاسییەی لە ئارادایە تاوەكو دەگەنە ئەو ئەنجامە، بە راستی ئەمە ئامانجی بەهاری عەرەبی بوو، بەهاری عەرەبیش تەنها ئەو كاتە دەست پێدەكات كە دەوڵەت و سەرۆك وڵاتان و حكومەتە عەرەبییەكان بگەنە ئەو قەناعەتەی كە دەبێت وردە وردە دەست لە هەندێ دەسەڵات هەڵبگرن و دەسەڵاتی زیاتر بدەن بە هاووڵاتیان، بەڵام ئەمە دوای خوێنڕێژییەكی زۆر دروست دەبێت كە سەدان هەزار ئەگەر نەڵێم بە ملیۆنێك خەڵك لە ناو دەچن، بەهۆی ئەو شەڕەوە پێش ئەوەی ئەو سیستمە نوێیە بێتەئاراوە.
* دوای هەشت مانگ لە راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامی و سەرەڕای هێرشە ئاسمانییەكانی هاوپەیمانان لە دژیان، بەڵام هێشتا توانیویانە خاكی زیاتر داگیربكەن و لە دوای كەوتنی دووەم گەورەترین شاری عێراق، موسڵ و داگیركردنی لەلایەن داعشەوە، دەبینین میلیشیای شیعە دروست بوون، كە ئێستا میلیشیا شیعەكان لە لوبنان-حزبوڵڵا- و سووریا تاوەكو عێراق درێژ بوونەتەوە، ئێستا ئەگەر تەركیز لەسەر عێراق بكەین، ئایا تا چەند شەڕی شیعە و سوننە دەبێتە هۆی هەرەس پێهێنانی عێراق، بەتایبەت كە دەبینین ئەمریكاش هیچ كارێكی پێنەكرا بە هۆی دۆخی سووریاوە، كە لە ئەنجامدا داعش دروست بوو؟
- ئەوەی هاتۆتە ئاراوە لە دەركەوتنی داعش، ئەو راستییەی روون كردۆتەوە كە لە ئێستادا داعش دوژمنی سوننە و شیعەیە لە یەك كاتدا، بەو هۆیەشەوە ئێستا شەڕی راستەخۆ لە نێوان شیعە و سوننەدا راوەستاوە، لەبەر بوونی دوژمنێكی هاوبەش. راستە لەسەرەتادا داعش پێشڕەوی كرد، بەڵام ناتوانن لەوە زیاتر بەرەوپێش بچن و لە راستیدا لە ماوەی دوو تا سێ مانگی رابردوودا پێشڕەوییان نەكردووە. رەنگە بانگەشەی ئەوە بكەن كە خاكی زیاتریان بەدەست هێناوە، بەڵام لە راستیدا واقیعەكە وانییە، ئێستا ئەمریكا و ئەوروپا بە هاوكاری سعودیە و وڵاتانی كەنداو و ئەوەی جێی بایەخ و سەرسوڕمانە بە پشتیوانی ناڕاستەوخۆی ئێران، لە بەرامبەر داعشدا پێشڕەوی دەكەن. بە تێڕوانینی من داعش لە مەودای دووردا سەركەوتوو نابێت، رەنگە بتوانن بۆ دوو تا چوار پێنج ساڵی دیكە شەڕ بكەن، بەڵام لە كۆتاییدا ناتوانن بەرەنگاری ئەو هەموو هێزانە ببنەوە كە دەیانەوێت داعش تێكبشكێنن، هەر كاتێكیش داعش لە گۆڕەپانەكەدا نەما، ئەوا ناكۆكی لە نێوان شیعە و سوننە سەرهەڵدەداتەوە و شەڕی سوننە و شیعە دەست پێدەكاتەوە، بەڵام لە ماوەی چەند مانگ یان چەند ساڵی داهاتوودا دەبێت هێزی پیادە هەبێت كە بەشێكی لە عێراق و بەشێكی لە ئوردن و هەروەها لە سعودیە و بە هەمان شێوە ئەمریكا و ئەوروپیەكان پێكهاتبێت بۆ تێكشكاندنی داعش، هێشتا كارێكی زۆر ماوە بكرێت، بەڵام هیچ رێگەچارەیەكیان نییە تەنها ئەوە نەبێت لە مانگەكانی داهاتوودا پەرە بە هێزی خۆیان بدەن، چونكە داعش تەنها دژی شیعە و سوننە نییە، بەڵكو دژی رۆژئاواشە، هەر لەبەر ئەوەشە ئەگەری سەركەوتنی داعش بە هیچ شێوەیەك ئەگەرێكی گەورە نییە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە ئەمریكا و ئەوروپا و وڵاتە عەرەبییەكان لە هەنگاوەكانیان بۆ رووبەڕووبوونەوەی داعش زۆر سستن. ئێستا ئەوان دركیان بەوە كردووە كە هەنگاو هەڵگرتن بەو سستییە سەركەوتنی بە دوادا نایەت و دەبێت بە زووترین كات هێزی زیاتر بخەنەگەڕ بۆ ئەوەی داعش هیچ دەرفەتێكی نەبێت خاكی زیاتر كۆنتڕۆڵ بكات.
* هەرێمی كوردستان رووبەڕووی دوو بارودۆخ بۆتەوە، لەلایەكەوە ئەمریكا هاوكار بوو لە پێكهێنانی حكومەتی عێراقدا- بە سەرۆكایەتی عەبادی- لە كۆتایی ساڵی 2014دا بۆ دووبارە رێكخستنەوەی پرۆسەی سیاسی لە وڵاتەكەدا، كەچی دوای چەند مانگێك دەبینین كێشەكانی نێوان كوردستان و عێراق دروست بوونەتەوە، پرسیارەكە ئەوەیە كاتێك كوردستان لەلایەك شەڕی تیرۆریستانی داعش دەكات، لەلایەكی دیكەشەوە حكومەتی عێراق بودجەكەی لێبڕیوە، ئایا جگە لە سەربەخۆیی كورد هیچ بەدیلێكی دیكەیان لە بەردەمدا هەیە؟
- ناتوانرێت لە ئێستادا عێراق وەك وڵاتێكی تەواو یەكگرتوو رێكبخرێتەوە، باشترین رێگەچارە بۆ عێراق جۆرێكە لە فیدڕاڵیزم، بە تێڕوانینی من كوردەكانی عێراق لە بنەڕەتدا لە زۆر لایەنی جیاوازەوە سەربەخۆن- تەنها بە ناو نەبێت- لە حكومەتی عێراق. پێموایە هۆی شەڕی شیعە و سوننەوە، هەروەها بەهۆی ئەو شەڕەی لە ناو عێراقیشدا دەگوزەرێت، ئەوا كورد كاری خۆیان دەكەن و هەروەها ئێستا لە سووریاش كوردەكان زیاتر و زیاتر خۆبەڕێوەبەری «ئۆتۆنۆمی» خۆیان بەهێزتر دەكەن، بەڵام ئەگەر بپرسین ئەم پرۆسەیە تا چەند بە خێرایی هەنگاو بەرەو سەربەخۆیی تەواو هەڵدەگرێت؟ ئەوا دەبێت چەند شتێك لەبەرچاو بگرین، ئایا هەڵوێستی حكومەتی نوێی عێراق چی دەبێت، نەك حكومەتەكەی عەبادی كە بتوانێت مامەڵە لەگەڵ بارودۆخەكەدا بكات لە پەیوەندی بە سوننەكانەوە، چونكە نەك هەر تەنها كورد خاوەنی خۆبەڕێوبەری دەبن، بگرە رەنگە بەرەو دروستكردنی دەوڵەتیش هەنگاو هەڵبگرن، بەڵكو سوننەكانیش جارێكی دیكە رازی نابن بگەڕێنەوە بارودۆخی پێشوو، بەڵكو ئەوانیش چاویان لە خۆبەڕێوەبەرییە بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی راستەوخۆ لەلایەن شیعەكانەوە- لە ناوەند و باشوورەوە- حوكمڕانی نەكرێن، لەبەر ئەوە رەنگە عێراق دابەش بێت، بۆ سێ وڵات، كە رەنگە هەندێ رایەڵ گرێیان بداتەوە بە حكومەتی مەركەزییەوە-زۆر بە توندی نا-، ئەویش لە پەیوەندی بە پرسی دابەشكردنی داهاتی نەتەوە بۆی هەیە هاوكارییەكی زۆر بكەن لە بواری بەرگریدا، بەڵام تەنانەت ئەوەش زۆر زەحمەت دەبێت، بەڵام بەهۆی شەڕی ناوخۆیی سووریاوە كورد پێگەی خۆیان چەسپاندووە و چیتر ئامادەنین بگەڕێنەوە بۆ دۆخی پێشوو، چاویان لە دووبارەكردنەوەی مۆدێلی عێراقی و لە ئاستێك لە خۆبەڕێوەبەرییە. كێشەی كورد لە ئێستادا- كە ئەمەش گەورەترین كێشەیە- ئەوەیە بۆچوونی ناكۆك بە یەكیان هەیە و هاوڕانین لەگەڵ یەكدا، بۆ نموونە هیچ رێككەوتنێك نییە لە نێوان كوردی عێراق و كوردی سووریا، یان كوردی عێراق هەمان بۆچوون و تێڕوانینان نییە لەگەڵ كوردی توركیادا، كەواتە كوردی عێراق و سووریا و توركیا و ئێران رێكنكەوتوون لەسەر ئەجێندایەكی هاوبەش، ئەوە گەورەترین لاوازیە و جێی داخێكی زۆرە، بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە روونادات، حاڵی حازر كورد حوكمڕانیە خۆبەڕێوەبەرییەكانی خۆیان زیاتر و زیاتر دەچەسپێنن. ئەگەر عێراق بەردەوام بەرەو لەبەرەیەك هەڵوەشانەوە بچێت و ئەگەر شەڕی شیعە و سوننە بەردەوام بێت، ئەوا كوردی عێراق دەگەنە ئەو قەناعەتەی كە دەبێت سەربەخۆ بن. خاڵێكی دیكە كە دەمەوێت زیادی بكەم ئەوەیە توركیا كە هەمیشە بەرهەڵستی سەربەخۆیی كوردی عێراقی دەكرد، ئێستا هەڵوێستی خۆی گۆڕیوە و راستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ كوردی عێراقدا دەكات و رەنگە ئێستا پتر كراوە بن بەسەر ئەو ئەگەرەدا كە ئەگەر كوردی عێراق سەربەخۆ بوون، ئەوا چیتر بەرهەڵستی نەكەن، چونكە ناكۆكییەكی زۆریان هەیە لەگەڵ حكومەتی شیعەی مەركەزی لە عێراق. لەبەر ئەوە ئەم داینامیكیەتە گۆڕاوە و ئەو داینامیكیەتە جیوپۆلەتیكییە بۆ ماوەیەك درێژە دەكێشن، تاوەكو مەسەلەكان یەكلا دەكرێنەوە.
* دواوتەت بۆ گۆڤارەكەمان چییە؟
- پەیامی من بۆ كوردی ئەوەیە یەكگرتوو بن، فێر بن سازش بۆ یەكتری بكەن و بەهێزترین رێگەچارە و تاكە رێگەچارەیەكیش لەبەردەمیاندا بۆ ئەوەی براوە بن و بە سەركەوتوویی لەم شەڕە بێنە دەرەوە، ئەوەیە فێربن چۆن سازش بكەن بۆ یەكتر و ئەگەر بتوانن ئەو كارە بكەن، هیچ شتێك رێگرییان لێناكات لە بەدەستهێنانی ئەوەی دەیانەوێت بەدەستی بهێنن. كێشە گەورەكە ئەو وڵاتانەیە كە كوردیان بەسەردا دابەشكراوە، هەروەها كێشەكە ئەوەیە كورد ناتوانن بگەنە رێككەوتن لەسەر ئەجێندایەكی هاوبەش. پەیامی من ئەوەیە بیر لە ئایندە بكەنەوە و بیر لە منداڵەكانتان بكەنەوە و بیر لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانتان بكەنەوە و یەكگرتوو بن.