پڕۆفیسۆر جۆشوا لاندیز ئوستادی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی ئۆكلاهۆما و تایبەتمەندە لەسەر سیاسەتی سووریا و عێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە دوای سەرهەڵدانی خۆپیشاندانەكانی سووریاوە وەك شرۆڤەوانێكی سیاسی لەسەر ئاستی جیهان بۆ رەوشی سووریا پەیوەندی پێوە دەكرێت، لە دوای دامەزراندنی خەلافەتی ئیسلامیش لەلایەن داعشەوە لەسەر پرسی خەلافەتی ئیسلامیش وەك چاودێرێك و شرۆڤەوانێكی جیهانی لێدوانی لێ وەردەگیرێت، بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی سووریا و عێراق و پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا دوای دروستبوونی هێزەكانی حەشدی شەعبی شیعە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر لاندیز ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* ئەوەی ئێستا لە كوردستاندا شانازی پێوە دەكەین، ئەو سەركەوتنانەیە كە هێزی پێشمەرگە بەدەستی هێناون، كە ئێستا زۆربەی خاكی باشووری كوردستان لەژێر دەسەڵاتی هەرێمی كوردستاندایە، بەڵام دەبینین سەركردەكانی حەشدی شەعبی رایدەگەیەنن كە هەر كاتێك بیانەوێت ئەوا دەچنە نێو كەركووكەوە، ئایا لە دوای كۆتایی هاتنی داعش لەگەڵ حەشدی شەعبی رووبەڕووی كێشە نابینەوە؟
-بە دڵنیاییەوە كێشەی كەركووك بەرمیلە بارووتە، بەم دواییە كۆنفرانسێكم هەبوو لەگەڵ پڕۆفیسۆرەكانی كۆلێژی جەنگی لە واشنتۆن دی سی، باس لەو هاوسەنگییە هەستیارە كرا كە دەبێت بهێندرێتەئاراوە لە پەیوەندی بە پرسی پێدانی چەك بە پێشمەرگە و هەروەها بە سوپای عێراق، ئەوانەی لە كۆلێژی جەنگی بوون رایانگەیاند ئەگەر چەكێكی زۆر بە پێشمەرگە بدرێت، ئەوا دەست بەسەر كەركووكدا دەگرن و ئەگەر چەكێكی زۆر بە بەغدا بدەن، ئەوا وەك گڵۆپی سەوز سەیری دەكەن بۆ پێشڕەویكردن بەرەو كەركووك. لەبەر ئەوەی داعش ناوچەكەی ناسەقامگیر كردووە، ئەوا پێشمەرگە و حكومەتی بەغدا داوا لە واشنتۆن دەكەن چەكی زیاتریان بدەنێ و هێزەكانیان بۆ بنیات بنێنەوە و شەراكەتی سەربازییان لەگەڵدا بكات، لەبەر ئەوە پێشبڕكێیەك هەیە بۆ بەدەستهێنانی چەكی باشتر بۆ باشتركردنی پێگەی خۆیان لە كەركووك. ئەمە پرسێكی زۆر مەترسیدارە بۆ ئەمریكا كە دەیەوێت شەراكەت لەگەڵ كورد و عەرەبدا بكات، بەڵام لە هەمان كاتدا هاوسەنگییە هەستیارەكە لە كەركووك تێكنەدات. لێدوانەكانی حەشدی شەعبی شیعە ورووژێنەرن و ئەوە روون دەكەنەوە كە بارودۆخەكە چەند هەستیارە.
* دوای لێدوانەكانی حەشدی شەعبی سەرۆك بارزانی سەردانی كەركووكی كرد، ئایا ئەم سەردانە چ پەیامێكی بۆ حەشدی شەعبی و بۆ خودی عێراق هەڵگرتووە؟
- گرنگە گفتوگۆ بكرێ و هێڵی زۆر روون دیاری بكرێت و پێگەیەك بۆ شارەكە دیاری بكرێت كە لە هەردوو لاوە مایەی قبووڵكردن بێت، بەپێچەوانەوە ئەوا دەبێتە گۆڕەپانی شەڕ و دەبێتەهۆی خراپبوونی پەیوەندیەكی بەغدا و هەولێر، خۆ ئەگەر -بارودۆخەكە- بتەقێتەوە، ئەوا كاریگەرییەكی زۆر خراپی لەسەر عێراق دەبێت. پەیوەندییەكانی بەغدا و كورد زۆر گرنگن بۆ ئایندەی عێراق و هەروەها بۆ ئایندەی كوردستانیش. ئەگەر هەردوولا لەسەر یەكلاكردنەوەی كەركووك و ململانێكردن لەسەر كەركووك رێككەون و دادپەروەری بۆ كورد و عەرەبەكانی كەركووك دەستەبەر بكرێت، ئەوا ئەمە نەك هەر گرنگی بۆ كەركووك دەبێت، بەڵكو بۆ شوێنەكانی دیكەی عێراقیش كە پێویستی بە لێتكتێگەیشتن و ڕێككەوتن هەیە، لەبری ئەوەی لایەنێك بەرژەوەندییەكانی خۆی بەسەر لایەنێكی دیكەدا بسەپێنێت، بە داخەوە شیعە لە ئاست سوننەكاندا سیاسەتێكی جیاكارییانەی پیادە كردووە و لە دەرئەنجامدا داعش توانیویەتی ئەو پەیوەندیە خراپە بۆ بەرژەوەندی خۆی ئیستیغلال بكات و زیانێكی زۆریش بە هەموو لایەك گەیاندووە.
*مالیكی سەرۆك وەزیرانی پیشوی عێراق و جێگیری سەرۆك كۆمار رۆڵی گرنگ و رابەرایەتی دەبینێت لە هێزەكانی حەشدی شەعبیدا، بەتایبەتی «عصائب اهل الحق» پرسیارەكە ئەوەیە تا چ راددەیەك مەترسی ئەوە هەیە ئەمە هێزە جێی سوپای عێراق بگرێتەوە و ئەمەش مەترسی ئەوە دروست دەكات، مالیكی وەك سەركردەی ئەم هێزە دووبارە دەسەڵات بگرێتەوە دەست، ئایا تا چەند ئەمە ئایندەی عێراق دەخاتە مەترسییەوە و بۆ هەرێمی كوردستان مایەی هەڕەشە دەبێت ؟
-بە داخەوە ئەمە ئەو دۆخەیە كە لە دوای تێكشكاندنی دەسەڵاتدارێتی سوننە بە سەر عێراقەوە هاتۆتە ئاراوە و هەلومەرجێك دروست بووە كە هەر كەسێك خۆی گرێدەداتەوە بە ناسنامە ئایینی و ئیتنییەكەیەوە و ناسنامەی عێراقی بوون لە ئارادا نەماوە. كێشەكە ئەوەیە ئایا كاركردنی ئەمریكا و پێشمەرگە لەگەڵ حكومەتی عێراقیدا دەبێتە هۆی دووبارە دروستكردنەوەی ناسنامەیەكی نیشتمانی عێراقی لە بری چەسپاندنی ناسنامەیەكی شیعەگەری تایفەگەری. كێشەی سەرەكی ئەوەیە سوپا كە بڕیار بوو نوێنەرایەتی دەستوور بكات و بەرگری لە دەستوور و لە ناسنامەی عێراقی بوون بكات، هەرەسی هێنا، لەبەر ئەوەی گرفتار بوو بەدەست گەندەڵییەوە، لە ئێستادا عێراق لە بارودۆخێكی خراپدایە، هۆكاری سەرەكیش ئەوەیە كەس نوێنەرایەتی عێراقی نەدەكرد، بەڵكو نوێنەرایەتی گرووپە تایفەگەرییە جیاوازەكانی دەكرد، میلیشیا شیعەكانیش زۆر سەركەوتوو بوون لە بەرپێگرتن بە داعش.
* ئەگەر میلیشیا بووبێتە بڕیار بەدەست لە عێراقدا، ئایا چ ئایندەیەك چاوەڕوانی وڵاتەكە دەكات؟
- ئەوە دۆخێكی زۆر خراپە و ئەوە نیشانەی پرسیاری گەورەیە لەسەر عێراق، ئایا ناسنامەیەكی عێراقی دروست دەكرێت، یاخود دۆخەكە بەو شێوەیە بەردەوام دەبێت كە دابەشبوون لەسەر بنەمای ئیتنی و تایفەگەری و ئایینی درێژە بكێشێت. لە ئێستادا عێراق دابەش بووە بۆ سێ دەوڵەت، دەوڵەتی سوننە و داعش، دەوڵەتی شیعە و دەوڵەتی كورد. چۆن ئەم دۆخە پێچەوانە بكەیتەوە و متمانە بنیات بنێیت؟ ئەمە كارێكی زۆر قورسە، لەبەر ئەوەی ئەو چەك و مەشقەی بە عێراق دەكرێت دەبێتە هۆی بەهێزبوونی شیعەكان و سەرەڕای ڕۆڵی ئێرانیش لەم بەهێزبوونەدا. ئەمریكا دەسترۆیشتوویی ئەوەی نییە عەبادی ناچار بكات سازشی گەورە بكات، خۆ ئەگەر بتوانێت ناچاری بكات سازشی گەورە بكات، باشە، لەبەر ئەوە خۆزگەم دەخواست دەرئەنجامێكی ئیجابی ببینم.
* كاتێك كوردستان لەلایەك شەڕی تیرۆریستانی داعش دەكات، لەلایەكی دیكەشەوە حكومەتی عێراق بودجەكەی لێبڕیوە، ئایا چ ڕێگەچارەیەك هەیە و كورد چ بەدیلێكی دیكەیان لە بەردەمدا هەیە؟
- ئومێدم دەكرد وەڵامەكەم بزانیایە. بەداخەوە هەموو شتێك لە عێراق و سووریادا بە ئاقار و ئاڕاستەیەكی هەڵەدا دەڕۆن، لاوازبوونی متمانەی نەتەوەیی و بەهێزبوونی ناسنامەی ئایینی و ئیتنی دەبینین. ئەمە لە سووریادا روودەدات كە سوپا بۆتە ئامرازی دەستی رژێمە شیعە عەلەوییەكە و بەداخەوە لە بەغدا روودەدات و بەدڵنیایەوە ئەوە لە كوردستاندا روودەدات لە پەیوەندی بە پێشمەرگەوە، ئێستاش لە نێو كوردەكانی سووریاوە روو دەدات، لە پەیوەندی بە پەیەدە و ئەوانی دیكەوە، ناوچەكە بەرەو دابەشبوون و هەرەسهێنانی ناسنامەی نەتەوەیی هەنگاو دەنێت. ئەگەر لەو ئاڵایە بڕوانیت كە یاخیبووانی سوننە هەڵیدەگرن، ئەوا ئەو ئاڵایە نییە كە دوو ئەستێرەی تێدایە، بەڵكو ئاڵایەكی رەش و سپیە و ئەمەش ئاڵای سوننەیە و ئەمەش بۆتە جێگرەوەی ناسیونالیزمی سووری. تاكە لایەنێك كە مەودایەكی نەتەوەییان هەیە بریتین لە داعش و بەرەی ئەل نوسرە و پارتی ئیسلامی، كە هەر سێ ئەم گرووپەش ئاڵای رەشی ئیسلامیان بەرز كردۆتەوە، ئەمەش ئەوە دەردەخات كە زۆر زەحمەتە میلی كاتژمێر بگەڕێنیتەوە بۆ دواوە و پرۆسەكە پێچەوانە بكەیتەوە و ناسنامەیەكی نەتەوەیی هاوبەش بنیات بنێیتەوە، بە چەشنێك خەڵكی لە سایەی ئاڵای نەتەوەییدا شەڕ بكەن. زۆر زەحمەتە ببینین ئەم متمانەیە بنیات بنرێت، من نازانم چۆن ئەمە روودەدات، بەڵام دڵنیام كورد رێگە نادەن میلیشیا شیعەكان بچنە خاكی ئەوانەوە، خەڵكانێكی دیكە و ئەمریكا قسەیان لە بارەی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە كرد، بەڵام ئەوان شكستیان هێنا لە هێنانەدی دابەشكردنی دەسەڵاتدا، شكستی هێنا لەو كاتەدا كە خۆی لەسەر ئەرزی واقیع بوونی هەبوو، دەسەڵات و دەستڕۆیشتوویی هەبوو، ئێستا دەسەڵاتی نەماوە و ناتوانێت عەبادی، یان مالیكی، یان حزبی دەعوە ناچار بكات دەسەڵات دابەش بكەن، لەبەر ئەوەی ئەگەر حكومەتی عێراق بڵێت چاوەڕێ دەكەین، ئەوا لەم چاوەڕوانییەدا داعش بەهێز دەبێت و ئەمریكاش دەیەوێت شەڕی داعش بكات، كەواتە پێویستی بە شەریكێك دەبێت، هەم لەگەڵ پێشمەرگە و هەم لەگەڵ میلیشیا شیعەكان، كە ئەوان شەڕە راستەقینەكە دەكەن. عەبادی و ئەوانی دیكە لە پێگەیەكدان بتوانن سووپا لەسەر بنەمای دەسەڵاتی شیعەكان بنیات بنێنەوە، سوننەكانیش داوای ئەوە دەكەن راستەوخۆ چەكیان لەلایەن ئەمریكاوە پێ بدرێت، ئەوان ئەمەیان دەوێت، بەڵام ئەمریكا ناتوانێت راستەوخۆ چەكیان بداتێ.لەبەر ئەوەی سوننەكان داوای سەربەخۆیی سیاسی و راددەیەكی گەورە لە ئۆتۆنۆمی دەكەن وەك باجی شەڕكردنی داعش، واشنتۆنیش ناتوانێت بەڵێنی ئەمەیان پێبدات، هەروەك لە بەڵێنەكەیدا لە بەرامبەر هێزەكانی سەحوە دەركەوت كە بۆ ماوەی چەند ساڵێك سەرقاڵی بنیاتنانیان بوو، بەڵام دواتر پشتی تێكردن و دەستبەرداریان بوو. لەبەر ئەوە ئەمریكا لە دۆخێكدایە كە تەنها دەتوانێت چەك بداتە بەغدا و بەغداش ئەو چەكانە دەداتە دەست ئەو شیعانەی كە متمانەیان پێدەكات، ئێستاش باس لە هێزی بەرگری نیشتمانی دەكرێت لە سوننەكان و بەغداش كارێك دەكات كە رێگە نەدات ئەو هێزانە زۆر دەستڕۆیشتوو بن، چونكە ئەگەر وابێت ئەوا داوای دەوڵەت دەكەن.
* هەمیشە ئەمریكا جەختی لەسەر یەكێتی عێراق كردۆتەوە، بەڵام ئایا دوای دەركەوتنی داعش و دەوڵەتی ئیسلامی و شەڕی ناوخۆیی لە عێراقدا هەڵوێستی ئەمریكا لە ئاست سەربەخۆیی كوردەكاندا گۆڕانكاری بەسەر نەهاتووە؟
- پێموا نییە ئەمریكا هەڵوێستی گۆڕابێت، -بەلای كەمەوە بە شێوەیەكی رەسمی-، ئەگەر كەسێك عەسایەكی بەدەستەوە بێت و بە راوەشاندنێك ئەوە بەدەست بێنێت كە دەیەوێت، ئەوا لۆجیكییە كە بوار بدرێت بە دروستبوونی دەوڵەتێكی سوننە لە دەوروبەری بەغدا بەرەو حەلەب درێژ بووبێتەوە و ئەو دەوڵەتەی داعش لە ناوچەكەدا دروستی كردووە، دەوڵەتێكی سوننەیە. من نازانم بۆ سووریا، بەڵام لە عێراقدا ئەمریكا هەوڵ دەدات هاوكاری شیعە بكات بۆ دەستەبەرداگرتنی ناوچەی سوننەكان، ئەمەش زۆر زەحمەتە، چونكە لۆجیك پێمان دەڵێت: ئەوەی لە ماوەی دەیەی رابردودا روویداوە، بریتی بوو لە دروستكردنی دەوڵەتێك لەسەر بنەمای ناسنامەی ئایینی. ئایا ئەمەش بە مانای سەربەخۆیی زیاتر بۆ كورد، هەروەها سەربەخۆیی زیاتر بۆ سوننەكان دێت، بە چەشنێك كە موسڵ و حەلەب ببنە پایتەختی دەوڵەت، بە دڵنیاییەوە ئەوە روونادات و ئەمریكا كار بۆ ئەوە ناكات و ئەمریكا كار لەسەر ئەوە دەكات عێراق بەو سنوورە نێودەوڵەتییانەی ئێستایەوە بمێنێتەوەو نەتەوە یەكگرتووەكانیش ناتوانێت بڕیارێكی وا دەربكات.