پڕۆفیسۆر تەمەر مایەر، بەڕێوەبەری (سەنتەری رۆهاتین)ـە بۆ كاروباری جیهانی و تۆێژەرە لەسەر پرسەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تیرۆریزم، بۆ قسەكردن لەسەر پرسی مەترسییەكانی تیرۆیستانی داعش و گۆڕینی دیاردەی تیرۆریزم لە دیاردەیەكی نادەوڵەتییەوە بۆ بكەرێكی دەوڵەتی و دوودءڵی هەندێك لە دەوڵەتانەی لە ناو هاوپەیمانی دژی داعشدان سەبارەت بە چۆنیەتی بەشداریكردنیان لەم شەڕە و هەروەها رۆڵ و كاریگەر هێزی پێشمەرگەی كوردستان ئەم وتووێژمان لەگەڵ ئەو خاتوونە ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* پێش ئەوەی ناوی خۆیان بگۆڕن بۆ داعش، پێشتر تەنها كاراكتەرێكی تیرۆریستی غەیرە دەوڵەتی بوون، بەڵام لە ناوەڕاستی ساڵی 2014دا داعش خۆی وەك خەلافەت راگەیاند، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە دەبێت جیهان رووبەڕووی دەوڵەتێكی تیرۆریستی ببێتەوە، یان شەڕی لەگەڵدا بكات، كە ئەوە كارێكی ئاسان نییە، لەبەر ئەوەی خاكێكی بەربڵاویان لەبەردەستە و هەروەها هێزی مرۆیی و ئابوورییان هەیە، پرسیارەكە ئەوەیە تا چ راددەیەك داعش پێناسەی تیرۆری گۆڕیوە؟
- بە دڵنیاییەوە، داعش بە دوو شێوە ئەم كارەیان كردووە و گۆڕانكارییان بەسەر چەمكی تیرۆردا هێناوە. ئەو گرووپە تیرۆریستییانەی لە رابردودا بینیومانن، قەوارەیەكی بچووكتر و هەروەها مەیلێكی لۆكاڵییان هەبوو، كە بە زۆری -لە روانگەی رۆژئاواوە- گرێدەدرانەوە بە ئیتنۆناسیۆنالیزمەوە، بە گرووپە ئیتنۆناسیۆنالیستییەكانەوە، كاتێكیش گرووپە ئیتنۆناسیۆنالیستییەكان دەوڵەتیان نەبوو، هەروەها ئامرازێكیان نەبوو، روویان كردە تیرۆریزم و تیرۆریزمیش وەك چەكی كەسە بێ دەوڵەتەكان سەیر كرا. داعش جیاوازی لەم پرسەدا دروستكرد، بەوەی ئەوان پابەند نین بە شوێنێكی دیاریكراوەوە، بەڵكو دەیانەوێت خەلافەت لە هەموو شوێنێكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست بكەن، لەوێشەوە بۆ سەرتاسەری جیهان، بەرەو زەریای ئەتڵەسی، بەرەو باكووری ئەفریقیا و نەیجیریا و هەموو ئەو شوێنانە. پێموایە داعش یەكەم شت گۆڕیبێتی ئەوە نییە كە تیرۆریزم چۆنە و چ جۆرە تیرۆریزمێكە، بەڵكو ئەوەی گۆڕی كە پەیوەست نییە بە شوێنێكی دیاریكراوەوە و دەیەوەێ هەموو جیهان بگرێت. كاری دووەم كە كردبێتیان ئەوەیە تیرۆریزمیان بەرەو ئاستێكی دیكەی دڕندانەتر و دڵڕەقانەتر برد. ئەوان دەست لە هیچ ناپارێزن و لە هەر گرووپێكی تیرۆریستی خراپترن كە لە رابردوودا بەدیمان كردبێت.
* جیهان بەو دەرئەنجامە گەیشتووە كە ناكرێت تەنیا لە رێی هێزی سەربازییەوە داعش لە ناوببردرێت، یەڵكو پێویست بە بەشداریكردنی هێزەكانی دیكەش دەكات، بۆ نموونە: دەوڵەتە ئیسلامییەكان، كە لە دوای راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسلامییەوە لە لایەن داعشەوە، نەیانتوانیوە كۆنفرانسێك بگرن، بۆ یەكێتی زانایانی جیهانی ئیسلامی بۆ ئەوەی هەڵوێستی خۆیان لە ئاست داعش دەربڕن، یاخود ئیدانەی كارەكانی بكەن، ئایا تا چ راددەیەك گرنگە دەوڵەتە ئیسلامییەكان لە هاوپەیمانێتی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی بەشدار بن؟
- سەرەتا با پێناسەی ئەوە بكەین، دەوڵەتە ئیسلامییەكان كێن، یەكەم شت كە پێویستە ئەنجامی بدەین ئەوەیە بزانین ئایا دەوڵەتە ئیسلامییەكان كێن؟ ئایا ئێمە باسی پاكستان دەكەین، یان باسی سعودیە، یان وڵاتانی دیكەی موسڵمان كە دەچنە خانەی پێناسەكەی ئێوەوە؟ بەڵام ئایا لە هەمان خانەی بۆ نموونە: (میسر، یان ئەردەن)دان؟ لەبەر ئەوە دەبێت وریا بن لە پێناسەكردنی ئەوەی كامانە وڵاتی ئیسلامین. درووستكردنی پاكستان بۆ ئەوە بوو ببێتە وڵاتی سەرجەم موسڵمانان لە جیهاندا، بەڵام ئەمە سەركەوتوو نەبوو، بەڵام ئەمە ئەركی وڵاتی میسر و ئەركی وڵاتی ئەردەن نییە، ئەمە ئەركی وڵاتی سووریا نییە، ئەمە ئەركی وڵاتی لوبنان نییە. لەبەر ئەوە دەبێت وریا بن لە پێناسەكردنی ئەوەی كامە دەوڵەتی ئیسلامییە. بەلای منەوە پێویستە پرسیارەكە ئەوە بێت، ئایا دەبێت تێڕوانینی دەوڵەتە عەرەبییەكان، نەك تەنها موسڵمانەكان، لە ئاستی داعشدا چی بێت؟ پێموایە ئەوە پرسیارێكی راستەقینەیە.
* لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەند وڵاتێكی كەمی موسڵمان چوونەتە نێو هاوپەیمانی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی، زۆربەی ئەندامانی دیكەی هاوپەیمانێتییەكە وڵاتی مەسیحی و سەر بە رۆژئاوان، تا چ راددەیەك ئەمە دەبێتە هۆی گۆڕینی شەڕەكە بۆ شەڕی نێوان ئیسلام و مەسیحییەت؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە، پێموایە ئەگەر دەوڵەتە ئیسلامییەكان دەیانەوێت وەك دەوڵەتی خاوەن سەروەری بمێننەوە، ئەوا دەبێت شەڕی داعش بكەن، چونكە بیرۆكەی پشت داعش ئەوەیە بە هەموو جیهانی ئیسلامیدا بڵاو ببێتەوە و یەك خەلافەتی ئیسلامی رابگەیەنێت، لە خەلافەتیشدا چیتر سیستمی دەوڵەتان بوونی نامێنێت. پێموا نییە پێویست بەوە بكات دابەشبوونێك لە نێوان جیهانی مەسیحی و جیهانی ئیسلامیدا بكرێت. ئەگەر دەوڵەتە خاوەن سەروەرییەكانی جیهانی عەرەبی و پاكستان و ئازەربایجان و كازاخستان و قیرغستان و هەموو دەوڵەتە ئیسلامییەكان لەگەڵ سیستمی دەوڵەتدا بن، ئەوا شەڕی داعش دەكەن و دەبێت شەڕی داعش بكەن، چونكە ئەگەر ئەمە شەڕە نەكەن، ئەوا دەوڵەتیان نامێنێت.
* چۆن رێگری لەو وڵاتانە دەكرێت كە بە شێوەیەكی پەنهانی هاوكاری دارایی داعش، یان پشتیوانی دەكەن؟
- پێموایە بە دوو رێگە ئەم كارە دەكەن، لە قەتەر بڕوانن، من دڵنیا نیم، بەڵام خوێندوومەتەوە كە قەتەر پشتیوانی دەكات و هاوكاری دەكات، لە هەمان كاتدا زۆر گرنگە كە قەتەر بەردەوام وەك ئەندامێكی سیستمی دەوڵەت بمێنێتەوە. من نازانم، بەڵام رەنگە ئومێدی ئەوە بكەن كە لە ئاستێكدا كۆنتڕۆڵی هەندێ چالاكیی داعش بكەن لە رێگەی دابینكردنی دارایی بۆ هەندێ لە چالاكییەكانیان، كە من بەڕاستی نازانم، بەڵام پێموایە دابەشبوونی نێوان ئیسلام و مەسیحییەت كارێكی بەڕاستی مەترسیدارە و پێموا نییە ئەمەش راست بێت.
*كورد بەڕاستی و بوێرانە توانیویانە شەڕی داعش بكەن و داینامیكیەتی شەڕەكە بگۆڕن و هێرشەكانی رابگرن، ئایا تا چ راددەیەك گرنگە كە جیهانی ئازاد ئەم هەڵوێستەی كورد لەبەرچاو بگرن؟
- بەدڵنیاییەوە، دەبێت ئەو هەڵویستەی كورد لەبەرچاو بگیرێت و ئەو كارەش بكرێت، من بۆ چەندین ساڵ چاودێری نەهامەتی كوردەكانم كردووە، بەڕاستی پێموایە لە ئێستادا خەڵكی تێدەگەن. یەكەم، خەڵكی لە كاتی هێرشكردنە سەر هەڵەبجەدا لە هەشتاكاندا تێگەیشتن و كوردەكان بایەخێكی زۆریان پێدراوە، شایستەی ئەوەشن كە بایەخێكی تەفزیلكراویان پێدراوە لەلایەن جیهانەوە و باوەڕم وایە ئەوەش بەردەوام دەبێت. پێموایە كوردەكان كارێكی زۆر باش دەكەن و پێشمەرگە كارێكی زۆر سەرسوڕهێنەر دەكەن، من پشتیوانییان دەكەم، نەك هەر من، بەڵكو زۆر كەسی تریش. بارودۆخی كورد جیاوازە و شتێكی دیكەیە و ئێوە كارێكی زۆر باش دەكەن.
* كوردانی ئێزیدی رووبەڕووی كۆمەڵكوژی بوونەوە و دەستدرێژی كرایە سەر ئافرەتەكانیان و فرۆشران، وەك مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵدا نەكرا، كە ئەمەش بە بەر چاوی جیهانەوە روویدا، هەموو ئەمانە لە سەدەی بیست و یەكدا روویداوە و هەر شتێك رووبدات ئەوا راستەوخۆ جیهان لە چەند خولەكێكی كەمدا لێی ئاگادار دەبێتەوە، ئایا تا چەند پێویستە جیهان ئیدانەی ئەم كارە بكات و ئەم تاوانانە بە جینۆساید بناسرێ، چونكە تەنها بوونی نییەتێك بۆ لە ناوبردنی نەتەوەیەك بەسە بۆ ئەوەی بە جینۆساید بناسرێت؟
- من هاوڕام و باوەڕم وایە تاوانەكانی داعش لە شنگال جینۆساید و پاكتاوی نەژادی و بە دڵنیاییەوە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بوون. دەكرێت ئەم گفتوگۆیە بەرینە ئاستێكی دیكەوە و بڵێن پێویستە ئەو كەسانەی بەرپرسیارن لە دادگای نێودەوڵەتی بۆ تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی لە لاهای دادگایی بكرێن.
* قوربانییانی شنگال تا چ راددەیەك دەتوانن لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دادگای نێودەوڵەتی داوای قەرەبوو بكەن؟
- دادگای نێودەوڵەتی قەرەبوو نادات، هیچ كاتێك دادگاكان قەرەبوو نادەنەوە، بەڵكو دەتوانن حوكم بدەن بەوەی كە دەبێت ئەم گرووپە قەرەبوو بدات، بەڵام ئەم گرووپە دەوڵەت نییە، میكانیزمێكی نییە بۆ ناچاركردنی بە قەرەبووكردنەوە، دادگا ئەمە ناكات و ئەمە كاری دادگا نییە، دادگا رایدەگەیەنێت كە تۆ تاوانباریت و ئەمە سزاكەتە و دەبێت زیندانی بكرێت و سەرەڕای ئەوەش دەبێت قەرەبوو بدەیتەوە بەو كەسانە. بەڵام میكانیزمێك نییە بۆ ئەوەی بیگرینەبەر بۆ ئەوەی قەرەبووكە بدرێتەوە. دادگا قەرەبوو نادات، جیهان قەرەبوو ناداتەوە، بەڵكو دەبێت ئەنجامدەرانی تاوان قەرەبوو بدەنەوە، ئەوەش كارێكی سەختە. پێموایە دەبێت ئەو كارە بكرێت. من بیر لەوە دەكەمەوە كە لە رواندا روویدا، یان ئەوەی لە چیللی روویدا، یاخود ئەوەی لە بەلقان كە ئەو خەڵكانە هێندرانە بەردەم دادگای نێودەوڵەتی بۆ ئەو بەرپرسیارێتییەی هەیانبوو لە كوشتنی بە كۆمەڵدا، بەڵام رانەگەیەندرا كە جیهان دەبێت قەرەبوو بكاتەوە، یان كێ ئەو قەرەبووە بداتەوە.
* حكومەتی هەرێمی كوردستان كە ژمارەی دانیشتووانەكەی پێنج ملیۆن كەسن، ئێستا نزیكەی دوو ملیۆن ئاوارەی سووریا و عێراق و ئێزیدی و مەسیحی رووی تێكردووە، هەروەها بەهۆی ئەو گەمارۆ ئابوورییەی لەلایەن بەغداوە خراوەتە سەری، ئیمكانیەتی ماددیشی زۆر سنووردارە، هاوكارییە نێودەوڵەتییەكانیش لە ئاستێكی نزمدا بوون، سەرەڕای نزیكبوونەوەی وەزری زستان كە كۆمەڵێك كێشەی دیكە دروستدەكات، ئەگەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و رۆژئاوا نایانەوێت جارێكی دیكە سەربازەكانیان بنێرنەوە بۆ ئەم ناوچەیە، خۆ دەتوانن هاوكاری مرۆیی رەوانە بكەن و رێگە لە كارەساتێكی مرۆیی بگرن، بۆچی لەو بوارەدا كەمتەرخەمی دەكەن؟
- كێشەیەكی مرۆیی زۆر گەورە هەیە لە پەیوەندی بە ئاوارەكانەوە لە ئەردەن و جیهانیش بەڕاستی هاوكار نییە، پێموایە ئەوە هۆكارێكی دیكەیە بۆ ئەوەی داوای بكرێت، بەڵام دەبێت واقیعی بین، ئاوارەیەكی زۆر هەن لە جیهاندا لە ئێستا ئاوارەكانی سووریا لە ئەردەن زیاتر لە ملیۆنێك كەس دەبن و نەتەوە یەگكرتووەكانیش ئەوە دەكات كە لە توانایدایە و ئەوەش هەموو شتێكە و وڵاتان كارێكی زۆر ناكەن، كارێكی راستە ئەگەر بیكەن، بەڵام گومانم هەیە لەوەی جیهان بەو ئاڕاستەیەدا بڕوات.
* دەبینین هاوپەیمانەكانی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا بە تایبەتی توركیا و وڵاتانی كەنداو هاوكاریەكی زۆری ئەمەریكا لە شەڕی دژ بە داعشدا ناكەن، یاخود هاوكاری بەرەی ئەلنوسرە دەكەن كە بەشێكە لە ئەلقاعیدە، ئایا ئەگەر هاوپەیمانەكانی ئەمەریكا جیددی نەبن لە شەڕی داعش ئەوا ئەمە چی دەگەیەنێت؟
- نەخێر، پێم وانیە ئەوەی ئێوە دەیڵێن راستە، پێم وایە ئەمەریكا دەیەوێت شەڕی داعش بكات، بەڵام ئەمەریكا لە دۆخێكی ئاڵۆزدایە، چونكە ئەگەر شەڕی داعش بكەن ئەوا دەكرێت ئەمە وەك پشتیوانیكردنی ئەسەد لێكبدرێتەوە. كەواتە مەسەلەكە سادە نیە، مەسەلەكە رەش و سپی نیە، ئەگەر شەڕی داعش بكەن مانای وایە پشتیوانی ئەسەد دەكەن، بەڵام چۆن پشتیوانی ئەسەد دەكەن؟ چونكە ئەسەدیش خەڵكەكەی خۆی دەكوژێت. لەبەر ئەوە پێم وایە ئەمەریكا لە دۆخێكی دژواردایە، چونكە ئەگەر چالاكانە شەڕی داعش نەكات، بە مانای ئەوە نایەت كە نایەوێت شەڕی داعش بكات.
* بەڵام توركیا مەرجی ئەوەی هەیە كە دەبێت كار بۆ لە ناوبردنی رژێمەكەی ئەسەد بكرێت؟
- پێم وایە هەمو كەس هۆشیارە بە داعش و مەترسی هەیە لە داعش، ئەمەریكا مەترسی هەیە و ئەردەن و توركیا مەترسیان هەیە و هەمو كەس مەترسی هەیە. هەمویان هەڵوێستی جیاوازیان هەیە، بەڵام ئەگەر شەڕی داعش بكەن، ئایا لەم شەڕەدا هاوكاری كێ دەكەن؟ پێم وایە ئەوە پرسیارێكی ئاڵۆزە و من نامەوێت لێرەدا بەرگری لە كەس بكەم بەڵام لەوە تێدەگەم كە بۆچی ئەمە دۆخێكی دژوارە.
* دوا پەیامت چیە؟
بە بەهێزی بمێننەوە، ئێوە راستن لە شەڕەكەتاندا، بەردەوام بن لە شەڕەكەتاندا، بە بەهێزی بمێننەوە.