پڕۆفیسۆر سابت عەبدوڵڵا ئوستادی مێژووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زانكۆی یۆرك لە كەنەدا و بە رەگەز عێراقییە و خەڵكی بەغدایە و یەكێكە لەو ئەكادیمستە عێراقییانەی كە بە شێوەیەكی واقیعییانە سەیری بارودۆخی عێراق و پرسی كورد لە عێراقدا دەكات، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای عێراق و ناوچەكە و ئەو گۆڕانكارییە گەورانەی تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی ئیسلامی بەخۆیەوە دەیبینێت، ئەم وتووێژەمان ئەنجامداو بەمجۆرە راوبۆچوونەكانی بۆ گوڵان خستەڕوو.

* سەرەتا با لەو پرسیارەوە دەست پێبكەین وەك عەرەبێكی عێراقی چۆن سەیری پرسی كورد دەكەیت، بەتایبەتی لە ئێستا كە هەموو عێراق بە كوردستانیشەوە رووبەڕووی ئەو دوژمنە هاوبەشە بووینەوە كە تیرۆریستانی داعشن؟
- سەرەتا خۆشحاڵم قسە لەگەڵ گۆڤاری گوڵان دەكەم، دواتر وەك عەرەبێكی عێراق كە لە بەغدا گەورە بووم و هەمیشە ئەو بۆچوونەم هەبووە كە بۆ ئەوەی عێراق ببێتە وڵاتێكی پڕ لە ئاشتی و سەقامگیری، دەبێت دان بە تەواوی مافە نەتەوەییەكانی كورددا بنرێت، بە مافی بڕیاردانی چارەنووسیشەوە. راستە وەك عەرەبێك هەمیشە حەز دەكەم عێراق بە یەكگرتوویی بمێنێتەوە و كوردستان بەشێك بێت لێی، بەڵام باوەڕیشم بەوە هەیە كە پێویستە كوردەكان بێ هیچ جۆرە ناچاركردنێك خۆیان بڕیار لەسەر ئەو پرسە بدەن. سەبارەت بە پرسیارەكەتان، دوو شت هەیە لەبارەی داعشەوە كە دەبێت دانی پێدا بنێین، یەكێكیان ئەوەیە كە ئەمە مەترسیدارترین رێكخراوی تیرۆریستییە لە ناوچەكەدا هاتبێتە ئاراوە كە چەندین بزووتنەوەی فاشیست و نالێبوردەیی بەخۆوە بینیوە، دەتوانین بە رژێمەكەی سەددام حوسێن دەست پێ بكەین، خاڵی دووەم ئەوەیە كە تاكە رێگە بۆ تێكشكاندنی ئەم بزووتنەوەیە -بە رەچاوكردنی لاوازیی حكومەتی مەركەزی لە بەغدا- بریتییە لە هەوڵی دەرەكی و نێودەوڵەتی. من خۆشحاڵم كە هەوڵی چڕی هەندێ دەوڵەت دەبینم بۆ پشتیوانیكردنی پێشمەرگە و حكومەتی مەركەزی لە بەغدا و سوپای عێراق بۆ شەڕكردن لە دژی داعش. ئەم تیرۆریستانە دەبێت تێكبشكێندرێن، هیچ رێگەیەكی دیكەشمان لەبەردەمدا نییە.
* لەبەرامبەر مەترسی تیرۆریزمدا هەموو دەوڵەتێك بەرنامەی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیی هەموار كردۆتەوە، كەواتە خاڵی هاوبەشی نێوان نەتەوەكان بریتییە لە ستراتیژیەتی تیرۆریزم، بەتایبەتی دوای دروستبوونی داعش، پرسیارەكە ئەوەیە لەسەر بنەمای بەرەنگاربونەوەی تیرۆریزم، بەتایبەتی دوای كۆبوونەوەی ئەو هەموو دەوڵەتە بۆ شەڕكردن لە دژی داعش، چۆن بە جیهانی بوونی ئاسایشی نەتەوەیی دەبینیت؟
- تاكە رێگە بۆ بەدەستهێنانی دەرئەنجامێكی ئیجابی لەمەدا ئەوەیە تەنها وەك كێشەیەكی ئەمنی لێی نەڕوانین، بەڵكو لە بوارێكی بەرفراوانتردا، داعش بێئەندازە مەترسیدارە و دەبێت تێكبشكێندرێت، زۆر گرنگە ئەوەمان لە یاد بێت كە هۆكاری دروستبوونی داعش زۆر دوورترە لەوەی تەنها هۆكاری ئەمنی بێت. بەڵكو بۆ شكستی حكومەتەكەی پێشوو، -حكومەتەكەی مالیكی- دەگەڕێتەوە، لەوەی نەیتوانی هەستێك درووست دەكات كە هەمووان بەشدار بن و هەموو گەمەكار و پێكهاتە جیاوازەكان لە پرۆسەكەدا بەرژەوەندییان هەبێت. بەڵام وەك عەرەبەكانی سوننە ئاماژەی پێدەكەن، زیاتر لە ناوچەیەك هەستیان دەكرد پەراوێز خراون. كەواتە مەسەلەكە هەر تەنها مەسەلەی ئەمنی نییە، بەڵكو بریتییە لە مەسەلەی لێبوردەیی و بەشداریی هەمووان و بە دیموكراتیزەكردن. هۆكارێكی دیكەی درووستبوونی داعش داگیركاریی ئەمریكا و وێرانكردنی وڵاتەكە و بۆردمانكردنی مەترسیداری وڵاتەكە بوو، هەروەها ئەمریكا پلانێكی روونی واقیعی نەبووە بۆ چۆنیەتی ئیدارەدانی دۆخی دوای سەددام لە عێراقدا، كاتێك سەددام رووخا زۆر كەس خۆشحاڵ بوون، بەڵام هەر زوو ئاشكرا بوو كە رێگەیەكی روون و بەدیلێك نییە بۆ شوێنگرتنەوەی رژێمەكەی سەددام حوسێن، ئەمەش بۆشایی دروست كرد. مەسەلەیەكی دیكەی بەگژداچوونەوەی تیرۆریزم بریتییە لە هەستی بەرپرسیارێتی و بە حەزەر بوونی دەوڵەتە بەهێزەكان بە تایبەتی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، لە رووی ئەو توانای تێكشكاندن و وێرانكارییەی كە هەیەتی،چونكە هەموو كێشەیەك بە ئامرازی سەربازی چارەسەر ناكرێت.
* لە ئێستادا هاوكێشەكان دەگۆڕێن، هەر بۆ نموونە تاوەكو شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی، ئەمریكا و رۆژئاوا هاوپەیمانی عەرەبە سوننەكان بوون، بەڵام دوای بەدەستهێنانی دەسەڵات لەلایەن ئیخوان موسلمینەوە لە میسر و بردنەوەی حزبی ئیسلامی لە لیبیا و دروستبوونی داعش، دەبینین عەرەبە سوننەكان تەبا نین لەگەڵ ئەمریكا لە رووی ستراتیژیەتی بەرەنگاربونەوەی تیرۆریزمەوە، را و بۆچونی ئێوە لەم رووەوە چییە؟ ئایا ئەمریكا دەستبەرداری هاوپەیمانێتی لەگەڵ سوننەدا دەبێت بۆ ئەوەی ببێتە هاوپەیمانی شیعەكان؟
- هیوادارام ئەوەی ئێوە دەیڵێن وا نەبێت. یەكێك لە كێشەكانی گەڵاڵەكردنی سیاسەتی ئەمریكا لە ناوچەكەدا بریتییە لە سادەكردنەوەی مەسەلەكە و لێكدانەوەی داینامیكیەتی سیاسەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای تایەفەگەری، عێراق نموونەیەكی باشە لەم رووەوە، كاتێك ئەمریكا هاتە ئەم وڵاتەوە، پێیوابوو عێراق لە چەند پێكهاتەیەكی جیاواز پێكهاتووە، شیعە لە باشوور و سوننە لە ناوەڕاست و كوردەكان لە باكوور و گریمانەی ئەوەیان كرد كە لە سەردەمی سەددام حوسێن ئەوە حوكمڕانی سوننە بوو بەسەر هەموو لایەنێكی دیكەدا، بەڵام هەروەك دەزانین ئەمە زۆر ئاڵۆزتر بوو لەوە، خودی شیعەكان لەسەر چەندین بنەما دابەش بوون، حزبەكەی مالیكی، (حزبی دەعوە) لەگەڵ بزووتنەوەی سەدر دووچاری پێكدادان بوون، كەواتە ئەو گریمانەیەی كە شیعەكان یەكڕەنگن، ئەوەش راست نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە كوردەكان سەركەوتوو بوون لە درووستكردنی قەوارەیەكی ئاشتییانە، بەڵام تەنانەت لەوێش بارگرژی جددی هەیە، كە ئێوە تەواو هۆشیارن پێی، كەواتە ئەو گریمانە سادەیەش كە كوردەكان هەموو سەر بە یەك گرووپن و یەك بۆچوونی سیاسییان هەیە، وەسفكردنێكی ورد نییە و مەسەلەكە زۆر لەوە ئاڵۆزترە، تەنانەت چەندین كورد هەبوون لە دژی خەڵكی خۆیان هاوكاری سەددامیان دەكرد. كەواتە كورتكردنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ سیاسەتی تایەفەگەری بە هەڵەداچوونە. سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست ناوچەكەدا لەسەر بنەمای دوو خەمی سەرەكی بنیات نراوە، - بە دڵنیاییەوە چەندین بایەخدانی دیكە هەن- بەڵام دوو بایەخدانی سەرەكی هەیە، یەكەم هەناردەی بەردەوامی نەوت و نرخی جێگیری نەوت، دووەمیان بریتییە لە ئاسایشی ئیسڕائیل. لەم رووەوە پێموایە بۆ حكومەتی نوێی عەرەبی گرنگە بەتایبەتی ئەوانەی كە لە دوای بەهاری عەرەبییەوە هاتوونەتە ئاراوە، بەهاری عەرەبی دۆخێكی درووستكردووە كە كەس دەقاودەق دڵنیا نییە لە ئایندەدا چی روودەدات، واتە بزووتنەوەیەكی شۆڕشگێڕی گەورەیە، كە هێشتا لە رووی دەرئەنجامەكانەوە نادڵنیایی هەیە، زۆر كەس دەڵێن: بەهاری عەرەبی كۆتایی هاتووە، من بۆچوونم وانییە، ئەو هێزەی بەهاری عەرەبی بەڕێخست، رەنگە چەند دەیەیەكی بوێت پێش ئەوەی بە تەواوەتی دەرئەنجامەكانی بزانین. ئەوەی من ئومێدی بۆ دەخوازم، ئەوەیە كە پێویستە لە جیهانی عەرەبیدا و لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەگشتی فۆڕمی حكومەتێك دروست بێت كە بە شیعە، یان سوننە وەسف نەكرێت، بەڵكو پتر دیموكراتی بێت و كەس پەراوێز نەخات، ئەو كاتە دەتوانین بە شێوەیەكی ماقووڵتر مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتێكی بەهێزی وەك ئەمریكا بكەین، كە نە مامەڵەی دوژمنایەتی بێت و نە ملكەچی تەواو بێت، بەڵكو لەسەر بنەمای بەخشین و وەرگرتن بێت.
* پیشمەرگە رۆڵی گرنگیان بینیوە لە راگرتنی پێشڕەویی تیرۆریستان و شەڕكردن لە دژی داعش، ئایا تا چ راددەیەك گرنگە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەمە لە بەرچاو بگرێت و پشتیوانی پێشمەرگەش بكات؟
- رۆڵی پێشمەرگە لە شەڕكردن لە دژی داعش بەڕاستی پاڵەوانانایە، وەك عێراقییەك و كەسێكی ناسیونالیستی خوازیاری ئەوە نیم ئەمریكا لە رووی سەربازییەوە دەستێوەردان لە عێراقدا بكات، بەڵام داعش جیاوازە، من پشتیوانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی –بە سەركردایەتی ئەمریكا- دەكەم بۆ هێرشە ئاسمانییەكانیان لە دژی داعش، لەبەر ئەوەی داعش حاڵەتێكی جیاوازە و بێئەندازە شەڕانییە و زۆر مەترسیدارە، داعشەكان چەندین تاوانیان ئەنجام داوە لە دژی ئێزیدی و مەسیحییەكان كە دەكرێت بە جینۆساید دابنرێت، تەنانەت لەگەڵ ئەو سوننانەشدا كە هاوڕانین لەگەڵ لێكدانەوەی توندڕەوانەی ئەوان بۆ ئیسلام و دەیانەوێت وڵاتەكە بەرەو رۆژگاری سەدەكانی ناوەڕاست ببەن كە تێیدا كۆیلایەتی پیادەكراوە، ناكرێت رێگە بەمە بدرێت. لەم رووەوە گەرچی شتێكی خۆش نییە داوای هاوكاری لە ئەمریكا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بكەین، بەڵام لە راستیدا ئێمە پێویستمان بەو یارمەتییە هەیە. من پشتیوانی لە هێرشە ئاسمانییەكان دەكەم و زۆر خۆشحاڵم و شانازی دەكەم كە حكومەتی كوردستان لە باكوورەوە هەڵوێستێكی یەكلاكەرەوەی لە شەڕی دژی داعش گرتۆتەبەر، هەروەها خۆشحاڵم كە حكومەتی مەركەزی لە بەغدا گەیشتە رێككەوتن لەگەڵ حكومەتی كوردستان، نەك تەنها لەبارەی داهاتی نەوتەوە، بەڵكو لە رووی هاوكاری سەربازیشەوە لە شەڕی دژ بە داعشدا، ئەمە نیشانەیەكی باشە بۆ پەیوەندییەكی پڕ لە هاوكاری كە تەنها لە پرسی داعشدا كورت نەبێتەوە و لاپەڕەیەكی نوێ بكرێتەوە لە پەیوەندی نێوان بەغدا و هەرێمی كوردستان لەسەر بنەمای رێزگرتن و لێكتێگەیشتن، نەك ئەوەی لە رابردوودا بینیمان كە پەیوەندیی ملكەچپێكردن بێت.
* دەبینین بەری ئەلنوسرە كە لقێكی رێكخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدەیە لەلایەن توركیا و سعودیە وەك تیرۆریست مامەڵەیان لەگەڵدا ناكرێت، بەڵكو وەك لایەنێكی موعارەزە دەیانبینن، پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا چۆن دەكرێت شەڕی داعش بكرێت لە كاتێكدا بەشداربووانی هاوپەیمانێتی دژی دەوڵەتی ئیسلامی برەو بە رێكخراوێكی سەر بە ئەلقاعیدە دەدەن؟
- من هاوڕام لەگەڵتاندا، پێگەی توركیا جێی داخە، ئەوان لە پەیوەندی بە شەڕی ناوخۆیی سووریا هەڵوێستێكی سەرسەختانە دەگرنەبەر، كە بنەمایەكی هەڵەی هەیە. پێموایە ئەوەی حكومەتی بەغدا و حكومەتی هەولێر كردوویانە لە پەیوەندی بە مامەڵەكردنیان لە ئاست شەڕی ناوخۆیی سووریادا باشترە. دەبێت بە شێوەیەكی گشتی بۆچوونمان ئەوە بێت كە ئەمە پرسێكە پەیوەندی بە سوورییەكانەوە هەیە و، خوازیارین و ئومێد دەكەین كە دۆخێك دروست بێت دەنگی سوورییەكان ببیسترێت و حكومەتێكی دیموكراتی دروست بێت. بەڵام پێموایە تێوەگلانی راستەوخۆ یان لایەنگیری كردنی لایەنێك خزمەت بە بارودۆخەكە ناكات. زۆر هەڵەیە كە توركیا باوەڕی وابێت بەرەی ئەلنوسرە هاوپەیمانە لە شەڕی دژی ئەسەد لە ناوچەكە. بڕوانە دوای رووخانی سەددام حوسێن و هەروەها دوای رووخانی چەند رژێمێكی عەرەبی بەهۆی راپەڕینی جەماوەرییەوە، كە پێ دەنێتە رۆژگارێكی زۆر مەترسیدار و بۆشایی دەسەڵات و پشێوی زۆر هەیە. سیستمە كۆنەكە راماڵدرا، بەڵام هێشتا سیستمە نوێیەكە نەیتوانیوە خۆی دابمەزرێنێت، واتە پێ دەنێینە قۆناغێكی كاتییەوە كە گوزارشتكردنێكی توندڕەوانەی مەترسیدارە كە بۆتە دروشم، ئایا چی وایكردووە داعش، یان بەرەی ئەلنوسرە سەرنجڕاكێش بن؟ لە بنەڕەتدا ئەوان داوای یاسا و نیزام دەكەن، ئەوان دەڵێن: ئێمە نیزام دەچەسپێنین، هەرچەندە دڵڕەقانە و سەركوتكارانە بێت، بەڵام نیزامە. بەداخەوە خەڵكانێك هەن زۆر پەرۆشانە پێویستیان بە نیزام هەیە، كە تەنانەت ئامادەن پاڵپشتی گرووپە مەترسیدارەكانی وەك داعش و بەرەی ئەلنوسرە بكەن. مەسەلەكەش لە رێگەی سەربازییەوە چارەسەر نابێت، دەبێت كۆتایی بە پشێوی بهێندرێت لە رێی هەوڵی پڕ لە هاوكارییەوە و فۆرمێكی لێبوردەتری سیاسەت و سیاسەتێكمان دەوێت كە رێز لە بۆچوونەكان بگرێت، لەبری ئەوەی بۆچونگەلێكی دیاریكراو سەركوت بكات. كەواتە من هاوڕام لەگەڵتاندا كە ناكرێت بەرەی ئەلنوسرە بە هاوپەیمان دابندرێت، ئەمە فاشیزمێكی نوێیە كە ئیسلام وەك ئایدیۆلۆژیای خۆی بەكار دەهێنێت. ئێمە رزگارمان بوو لە دەستی سەددام حوسێن كە فاشیستێكی مەترسیدار بوو كە ناسیۆنالیزمی عەرەبی كردبووە چەكی دەستی خۆی، ئێستا فاشیزم بەرگێكی نوێی پۆشیوە، لە بنەڕەتدا ئەمە هەمان بزووتنەوەیە كە لە ناسیۆنالیزمی عەرەبییەوە گۆڕاوە بۆ توندڕەوی ئیسلامی و لە بنەڕەتدا هەمان چارەسەر دەخەنەڕوو كە بریتییە لە ترساندن لە پێناو چەسپاندنی نیزامدا، ئەمەش قابیلی ئەوە نییە بواری پێ بدرێت و نابێت بواری پێ بدرێت.
* دوا وتەت چییە؟
سەرەتا من داوای لێبوردنتان لێدەكەم، چونكە خوازیار بووم ئەم چاوپێكەوتنەم بە كوردی لەگەڵ ئێوە بكردایە، من حەزم بە فێربوونی كوردی كردووە و كاتێك لە عێراق بووم یەكێك لە خۆشترین ساتەوەختەكان كە عێراقییەكان پێی خۆشحاڵ بوون، بریتی بوو لە سەرەتای ساڵانی حەفتاكان و حەفتا و یەك بوو كاتێك رێككەوتن كرا لەگەڵ مەلا مستەفای بارزانی كە حوكمی زاتی لە كوردستان دامەزراند، بڕیاریش بوو زمانی كوردی لە سەرتاسەری عێراقدا بخوێندرێت، ئێمەش وەك منداڵی قوتابخانەكان خوازیاری ئەوە بووین زمانی كوردی فێر بین و هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی لە وڵاتەكەدا دانی پێدابنرێت. ئەوە دەرفەتێكی گەورە بوو بۆ ئەوەی وڵاتەكە بەرەو چارەسەرێكی ئاشتییانە بڕوات، بۆ ئەوەی بەرەو ئایندەیەك بڕۆن هەردوولا بەشداربن، بەداخەوە كەسێكی فاشیستی وەك سەددام حوسێن ئەمەی لەباربرد. كەواتە داوای لێبوردن دەكەم كە ئەمە چاوپێكەوتنەم بە كوردی نەكرد لەگەڵتاندا، بە هیوای ئەوەی لە ئایندەدا بتوانم. دووەم بەڕاستی دەمەوێت سڵاو بنێرم بۆ خەڵكی كوردستان بۆ ئەو دەستكەوتانەی بەدەستیان هێناوە، ئەمە تەقریبەن موعجیزەیە كە بەو هەموو هێزە دوژمنە دەورە درابێت، با خۆمان فریو نەدەین، هەر تەنها رژێمی سەددام نەبوو كە كوردی سەركوت كرد، بەڵكو هەموو وڵاتێكی دەوروبەریان دوژمنی كورد بوون. كەواتە دەربازبوون لەم دۆخە بێئەندازە مەترسیدارە كە ئەو هەموو توندوتیژی و پشێوی و توندڕەوییەی لەخۆ گرتووە، هەرێمی كوردستان كە هەرێمێكی بچووكە توانیویەتی دورگەیەك لە سەقامگیری بپارێزێت، ئەمە بابەتێكی سادە نییە و لە راستیدا پاڵەوانی مەزنی ئەم مەسەلەیە خەڵكی هەرێمی كوردستانن، ئەمە شتێكە من شانازی پێوە دەكەم.