تیرۆریستانی داعش بە نییەت و بەدەستی ئەنقەست ویستیان دڕندایەتی و وەحشیگەری خۆیان پیشانی هەموو جیهان بدەن، بۆ ئەوەی وای پیشان بدەن كە هێزیكن تێكناشكێندرێن، هەر بۆیەش لە پیادەكردنی رەفتارە دڕندانەكانیان رەچاوی هیچ بنەمایەكی ئایینی و مرۆڤایەتییان نەكرد و تاوان و دڕندایەتییان گەیاندە ئاستی بێئەخلاقی لەبەرامبەر كوردانی ئێزیدی لە شنگال و كریستیانەكان لەناو موسڵ و ناوچەكانی دیكەی پارێزگای نەینەوا، لە بەرامبەر ئەم هێزە دڕندە و تاریكخوازەدا هێزی پێشمەرگەی كوردستان بۆ هەموو جیهانی سەلماند، تیرۆریستانی داعش ئەو هێزە نین كە تیكنەشكێندرێن و نەتوانرێت پاشەكشەیان پێ بكرێت، لە هەمانكاتیشدا سەلماندیان كە دەكارن تۆڵەی هەموو تاوانەكانیان لێبكەنەوە، دیارە تۆڵەكردنەوە تەنها لە بەرەكانی شەڕدا نەبووە، بەڵكو لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان و كۆمەڵگەی نیودەوڵەتی پێشمەرگە توانی هەیبەتی داعش تێكبشكێنێت، بۆ قسەكردن لەسەر ئەو تاوانانەی تیرۆریستانی داعش دژی كوردانی ئێزیدی و كریستیانەكان ئەنجامیان داوە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر ئان دۆگلاس ئوستادی زانستی سیاسەت لە زانكۆی «النجاح الوطنی» لە قاهیرە و تایبەتمەند لەسەر پرسی جینۆساید لە عێراق، ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* چۆن لە جینۆسایدكردنی كوردە ئێزیدییەكان لەلایەن داعشەوە دەڕوانیت، كە لەسەر دەستی ئەم تیرۆریستانە رووبەڕووی كوشتن و بڕین و بە كۆیلەكردن بوونەوە؟
ـ ئاشكرایە داعش لە چەندین جۆرە تاوانی نێودەوڵەتییەوە تێوەگلاوە، پێدەچێت بە راددەیەكی گەورە لە روانگەی بەڵگە هەلومەرجییەكانەوە، توخمی ئەنجامدانی جینۆساید لە ئارادا بێت. رەنگە ئێوەش ئەوە بزانن كە رێككەوتنی جینۆساید، رێگەگرتن لە جینۆسایدیش دەگرێتەوە. هەروەك – تاوانی جینۆساید- لایەنی نییەت و لایەنی هزریش لەخۆدەگرێت، بە دڵنیاییەوە پێدەچێت داعش ئەم حاڵەتەی بەسەردا جێبەجێ ببێت. هەروەها دەبێت ئاست و مەودای تێوەگلانەكەش لەبەرچاو بگیرێت، بەتایبەتی كە باسی سەدان هەزار قوربانی دەكەین. هەروەها دەبێت وریا بین لە پۆڵێنكردنی ئەوەی كە دەچێتە چ خانەیەكی تاوانەوە، بەدڵنیاییەوە لایەنە هزرییەكە ئامادەیە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەبێت بچەسپێندرێت. ئاستی دووەم بریتییە لە یەكلاكردنەوەی ئەمەو دیاریكردنی، ئەزموونی ئێمەش پێمان دەڵێت رێگەیەك نییە بۆ ئەنجامدانی ئەم كارە لە سایەی ئەم بارودۆخەی ئێستادا لە پێوەندی بە یاسای نێودەوڵەتیی تاوانەوە، چونكە رێگەیەك نییە بۆ هێنانە پێشەوەی ئەم كەیسە. رەنگە پێناسەكردنی جینۆساید هەندێ كاریگەری هەبێت، بەڵام من نازانم چۆن لەسەر ئەرزی واقیع هاوكاری ئەو كەسانە دەكات.
* چۆن لە دەستدرێژیكردن و بەكۆیلەكردن و فرۆشتنی كچانی ئێزیدی دەڕوانن؟
ــ لە بنەڕەتدا پرسیارەكەی ئێوە دەربارەی رەفتاری داعشە لەگەڵ ئافرەتانی گرووپە ئیتنییە جیاوازەكان. خودی تاوانی جینۆساید تاوانێكی بایەلۆجییە، هەوڵدانە بۆ كۆتاییهێنان بە ژیانی كەسانێك، ئیدی چ گرووپێكی ئایینی، یان ئیتنی، یان نەتەوەیی بن، ئاشكرایە كە كاریگەریەكەی لەسەر ئافرەتانیش بەشێكە لە نییەتێكی گەورەتر، كە نییەتێكی ئاشكرا هەیە بۆ بینینی دەرئەنجامەكە، بە شێوەیەك لە شێوەكان ئەوە هەوڵێكە بۆ شپرزەكردن و تێكشكاندن و یاخود لەناوبردن، ئەم جۆرە تاوانە بەشێكە لە وێنەیەكی گەورەتر.
* ئایا ئەم رەفتارانەی داعش هیچ پێوەندییەكان بە ئەفسەرەكانی رژێمی پێشووی سەددامەوە هەیە؟
ـ پێموایە داعش بەرهەم و بەرئەنجامی ئەجێندای تایەفەگەری سەپێندراوی بیست ساڵی رابردووە بەسەر عێراقدا، بەلای منەوە لە ئێستادا داعش تەركیز لەسەر سووریا دەكات، وەك بەشێك لە هەوڵەكانی بۆ تێكدان و شپرزەكردنی جووڵە و بزاوتی خەڵك لەوێدا، ئەوەش كاریگەری هەبوو لەسەر عێراق. من هیچ زانیارییەكم نییە لەبارەی رژێمی پێشووەوە، ئەگەرچی پێكهاتەیەكی دیاریكراو بەرهەڵستی داعشیان نەكرد لە كاتی پێشڕەوییەكەیدا، لەبەر هەندێ هۆكار، هەروەك ئەوەی لەم هاوینەدا بینیمان كە هەندێ هەوڵدرا بۆ دووبارە دروستكردنەوەی هاوسەنگیی سیاسی پێش ئەوەی مالیكی دەستبەرداری دەسەڵات بێت. بەڵام لەو كاتە بەدواوە دەقاودەق روون بۆوە كە داعش چییە و باوەڕم بەوە نییە هیچ پێوەندییەكی بە سوپای پێشووی عێراقەوە هەبێت.
* هێشتا دادگای تاوانی نێودەوڵەتی ئیدانەی جینۆسایدی ئێزیدییەكانی نەكردووە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن دەكرێ ئەم كوشتارەی ئێزیدییەكان بهێندرێتە بەر ئەو دادگایە؟
ــ دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەوە بەدناوە كە دەستەوەستانە لە ئاست تاوانی گەورەدا، نموونەگەلی دیكە هەیە لە كاتی روودانی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیدا، هەروەها جینۆسایدیش لە شوێنەكانی دیكەی جیهان روویداوە و دادگای تاوانی نێودەوڵەتی هیچ كارێكی نەكردووە لە ئاستیاندا، مەبەستەكە ئەوەیە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی گوزارشت نییە لە یاسای تاوانی نێودەوڵەتی، بەڵام لە راستیدا دامەزراوەیەكە لە رووی سیاسییەوە سنوورداركراوە لەلایەن هێزە رۆژئاواییە سەرەكییەكانەوە، من وای نابینم هیچ شتێك بكرێت لەو رووەوە، ئەگەرچی رۆژئاوا هەڵڵایەكی زۆری دروست كردووە لەبارەی ئەوەی داعش نوێنەرایەتی دەكات. لەبارەی ئەوەی شتێك بكەن بۆ ئەوەی ئەو-كەیسە- بهێننە بەردەم ئەو دادگایە، ئەوا من لەو بارەیەوە بە گومانم، چونكە ئەمە دەبێتە پێشینەیەك، ئەگەر تۆ دەوڵەتێكی سەربەخۆ بیت، ئەوا دەتوانیت رازی بیت بە سیستمی دادگای دادی نێودەوڵەتی، ئەمەش واتە باسكردن لە تایبەتمەندییەكی جیهانی، پرسیاری دواتر ئەوەیە كێ بەرپرسیارە لەوەی روو دەدات، بەلای منەوە ئەگەرچی شەڕكەران لەسەر زەمینن و ئەگەرچی هێزەكانی داعش لەسەر زەمینن، ئەوا پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە، كێ هاوكاری كردوون لە رووی داراییەوە؟
* ئێستا نزیكەی ملیۆنێك و 500 هەزار ئاوارە لە هەرێمی كوردستاندان، هەروەها بەپێی ئاماری رێكخراوەی UNHCR نزیكەی 16 ملیۆن ئاوارە و پەنابەری عێراقی هەن، بەڵام ئەوەی سەرنج دەدرێت ئەوەیە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەك پێویست یارمەتیدەر نەبووە، ئایا هۆكارەكە ئەوەیە توانای ئەم كارەی نییە، یاخود ئایدیۆلۆژیای بیرۆكراتی وای لێدەكات لە ئاستی پێویستدا نەبێت؟
ـ ئەمە پرسیارێكی ئاڵۆزە و من هاوڕام لە گەڵتاندا، جگە لە قسەی جوان دەبێت نەتەوە یەكگرتووەكان توانای ئەوەی هەبێت چارەسەری ئەو ئێش و ئازارانە بكات، لە رووی سیاسییەوە ئەگەر نەتەوە یەكگرتووەكان دەستێوەردان بكات، ئەوا لە پێناو ئەجێندایەكدایە، هەروەها ئەگەر دەستێوەردان نەكات و چاوی دابخات و دەستەوەستان بوەستێت، ئەوەش هەر گوزارشتە لە بوونی ئەجێندایەك. نەتەوە یەكگرتووەگان لە سەدەی بیست و یەكدا بەو شێوەیە نییە كە ئومێد دەكرا لە سەرووی ئەم بارودۆخانەوە بێت، نەتەوە یەكگرتووەكان شوێنكەوتەی خواست و مەرجەكانی هێزە گەورەكانە، ئەگەر نەتەوە یەگكرتووەكانیش هاوكاری ئەو خەڵكانە نەكات، ئەوا ئەمە بەسەردا تێپەڕبوون نییە، بەڵكو سیاسەتە.
* لە پارێزگای دهۆكدا ئاوارەكان لە نزیكەی 500 قوتابخانەدا نیشتەجێ بوون، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە 200 هەزار منداڵ لە خوێندن بێبەش كراون، ئەمە سەرەڕای منداڵی ئاوارەكان، واتە نە منداڵی پارێزگاكە و نە منداڵی ئاوارەكان بەهرەمەند نابن لە پرۆسەی خوێندن، ئایا ئەمە كارەساتێك بۆ نەتەوەیەك دروست ناكات؟
ـ ئێمە ئەم دۆخەمان لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا لە عێراق بینیوە، كە تێكشكاندنی پرۆسەی خوێندن بەشێك بووە لە تێكشكاندنی نەتەوەكە، لێرەدا من هەوڵ دەدەم بگەڕێمەوە بۆ وێنە گەورەكە، ئەگەرچی ئێستا ئێمە لە نێو قەیرانێكی بەپەلەداین. وەك ئەوەی من دەیبینم، ئەویش ئەوەیە داعش بەرهەمی ئەجێندایەكی تایەفەگەرییە لە جیهانی عەرەبی و لە عێراقیشدا، بەهۆی هۆكارە جیوپۆلەتیكی و جیۆئابوورییەكانەوە بەرپاكراو پێدەچێت ئەو ئەجێندایەش لە پەرەسەندندا بێت، لە نێو هەموو ئەوانەش بەهاری عەرەبی روویدا، كە لە بەشێكیدا دەكرێت وەك هەوڵێك لەلایەن خەڵكانی عەرەب و لە بەشە جیاوازەكانی جیهانی عەرەبدا بۆ ئەوەی ببنە خاوەن سەروەری. لە سووریاشدا كە شەڕی سەرتاسەری و شەڕی ناوخۆیی روویدا و پەرەدرا بە گرووپگەلێكی دیاریكراو و لەو دۆخەشدا داعش بەهێز بوو، ئەمەش بۆ وڵاتە عەرەبییە پرۆ ڕۆژئاواییەكان دەگەڕێتەوە، وەك سعودیە و قەتەر و ئەوانی دیكە، كە داراییان بۆ ئەو گرووپە دابین كردووە و ئێستاش بۆی دابین دەكەن و بەرپرسیارن لەوەی ئەو گرووپە ئەنجامی دەدات و ئەو پشتیوانییەش بەردەوامە. پرسیارە جەوهەرییەكەش ئەوەیە ئایا كاریگەری داعش و كردەوەكانی لە مەودای دووردا چییە؟ لە سووریادا ئەوەی وەك شۆڕشی خەڵك دەستی پێكرد، ئێستا ئەگەر ئەم نەتەوەیە بە هەر فۆرمێك رزگاری بێت، ئەوا وەك موعجیزە دێتە بەرچاو. ئێستاش ئەگەر لە سیاقەكەدا بمانەوێ بزانین ئەمانە لە كوێوە سەرچاوەیان گرتووە، لەگەڵ ئاڕاستەی واقیعەكە وەك ئەوەی لە ئێستادا ئێمە دەیبینین، هەروەها ئەوەی ئەجێندایان چییە، ئەوا بۆ هەموو ئەمانە عێراق مەسەلەیەكی سەرەكییە، زۆر كەس پێیانوابوو عێراق دەستی بە بەهاری خۆی كردبوو، پێش ئەوەی محەمەد -بوعەزیزی- لە تونس ئاگر لە خۆی بەربدات.
* ئایا ناچاركردنی مەسیحی و ئێزیدییەكان بە گۆڕینی ئایینی خۆیان دەچێتە خانەی چ تاوانێكەوە، هەروەك چۆن دەكرێت قەرەبووی ئەم قوربانییانە بكرێتەوە؟
ـ من نازانم كەس هەبووبێت هەنگاوی هەڵگرتبێت بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو كەسانە، (لێرەدا من بۆچوونی شەخسی خۆم دەردەبڕم) پێموایە هەموو ئەو عێراقییانەی لە ماوەی بیست ساڵی رابردوودا ئێش و ئازاریان پێگەیشتبێت دەبێت قەرەبوو بكرێنەوە، بەڵام نابینم ئەوە رووبدات. جۆرەها تاوان روویان داوە، بەڵام ئێوە وەك كەسێك پرسیار لە من دەكەن كە كارم لەسەر پرسی جینۆساید كردووە، ئەمە دەچێتە خانەی جینۆسایدەوە، جینۆسایدیش سەرەتا نییەتێك لە خۆدەگرێت و دواتر تاوانی سیستماتیكی. هەموو تاوانەكان لە سایەی یاسای نێودەوڵەتیدا، ئەگەر تاوانی سیستماتیكی بوون و نییەتێكی دیاریكراو لە خۆبگرێت، ئەوا وەك ئەوەی ئێمە تێگەیشتبین ئەوا دەكرێت بچێتە خانەی جینۆسایدەوە. هێرش كردنەسەر گرووپێكی ئایینی، یان نەتەوە یاخود نەژادی وەك ئەوەی هەیە، بریتییە لە بناغەی تاوانی جینۆساید. پرسیارەكە ئەوەیە كاتێك بەم شێوەیە پێناسەی دەكەیت، ئەوا چ كاریگەرییەكی دەبێت؟ ئێمە چەندین ساڵ بە وردی شیكردنەوە بۆ بارودۆخی عێراق دەكەین و ئەوەمان خستۆتەڕوو كە روودانی جینۆساید تێیدا مومكین بووە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش دڵنیا نین لەوەی هاوكاری تاقە قوربانییەكمان كردبێت لەو بارودۆخەدا لە عێراق. هەرچەندە پێناسەی یاسایی گرنگە، بەڵام ئەوەش گرنگە لە سروشتی ئەوە تێبگەین كە روودەدات بە شێوەیەكی راستەوخۆ، لە رووی تێگەیشتن لەوەی كێ چەكیان پێدەدات و كێ لە رووی داراییەوە پشتیوانییان دەكات. ئەوانە مەسەلەگەلێكی گرنگن، بەتایبەتی دێینە سەر ئەو دژیەكییە مەزنەی لە هاوپەیمانێتی دژ بە داعشدا هەیە، یان ئەو وڵاتانەی كە دارایی بۆ ئەو رێكخراوە دابین دەكەن. كەواتە ئەمە پرسیارێكی بەرفراوانترە كە بكرێت. ئایا چ روودەدات كاتێك ئەمریكا پاڵنەری ئەو تایەفەگەرییەی ناوچەكە بێت؟ سعوودیەت هەیە كە دارایی بۆ ئەو گرووپانە دابین دەكات، قەتەرت هەیە كە دارایی بۆ ئەو گرووپانە دابین دەكات لە نێو ئەو هاوپەیمانێتیەی دژ بەو گرووپە دامەزراوە.
* دوا وتەتان چییە؟
ـ پێویستە بە هەموو شێوەیەك بەرگری لە مافەكانی مرۆڤ بكەین، پێویستە ئەو بەرگرییەش سنوورە نەتەوەییەكان یاخود سنووری ئیتنی و ئایینی و نەژادی و هەر شتێكی دیكە تێپەڕێنێت، پێویستە هەمو مرۆڤەكان لەم مافانە بەهرەمەند بن بە چاپۆشین لە هەموو ئەو پۆڵێنكردنانەی سەپێندراون بەسەریاندا، ئەمە زۆر گرنگە لە ناوچەكەدا و زۆر گرنگە لەوەی لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی روویداوە.