پرۆفیسۆر ماكس ئەبراهامۆ ئوستادی زانستی سیاسەتە لەزانكۆی باكووری رۆژهەڵاتی بۆستن و پسپۆر و تایبەتمەندە لە هۆكارەكانی شەڕی ناوخۆ، یاخیبوون، تیرۆریزم و وەڵامدانەوەی حكومەت بۆ چارەسەركردنی كێشەی تیرۆریزم، بۆ قسەكردن لەسەر ئەو بارودۆخەی ئێستا لە عێراقدا هاتۆتە ئاراوە و داڕمانی سوپای عێراق و داگیركردنی چەند شارێكی گەورە لەلایەن تیرۆریستانەوە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر ماكس ئەبراهامۆ ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* ئەمجارەیان لە عێراق و سوریا خەریكە تیرۆریزم ئاراستەیەكی دیكە وەردەگرێت، لەكاری خۆكوژییەوە بەرەو كۆنترۆڵكردنی شارە گەورەكان هەنگاویان هەڵگرتووە، ئایا خوێندنەوەی تۆ بۆ ئەم بارودۆخە تازەیەی عێراق چییە؟
- بواری شارەزایی من بریتییە لە دەرئەنجامە سیاسییەكانی تیرۆریزم، چونكە كاتێك تیرۆریزم هێرش دەكاتە سەر حكومەتێك، ئەوا مەبەستی ئەوەیە لە رووی سیاسییەوە باڵادەست بێت بۆ ئەوەی داواكاری و ئەجێندا سیاسییەكەی خۆی بهێنێتەدی. ئەمەش پێوەندی بە عێراقەوە هەیە، چونكە حكومەت لە شەڕدایە لەگەڵ هەموو جۆرە میلیشیا-تیرۆریستەكاندا. ئەوەی بۆتەهۆی ئەوەی عێراق حاڵەتێكی زۆر نائاسایی بێت، ئەوەیە كە زۆر نائاساییە تیرۆریستان باڵادەست بن، چونكە بە دەگمەن تیرۆریستان دەتوانن خاك كۆنتڕۆڵ بكەن و شاری گەورە كۆنتڕۆڵ بكەن. ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی قسە بكەین، ئەوا حكومەتەكان توانایەكی زۆر زیاتریان هەیە، ئەوان سوپایان هەیە و ژمارەیەكی زیاتریان لەبەردەستدایە. هەروەها بە گشتی تیرۆریستان كەمینەیەكن و بۆچوونەكانیان لە نێو بەشێكی بەربڵاوی خەڵكدا بوونی نییە، بە زۆری توانای ئەوە لە ئارادایە كە لەلایەن هێزەكانی حكومەتەوە تێكبشكێنرێن. ئەوەی لە عێراقدا بەدی دەكرێت، ئەم حاڵەتە نییە، بەڵكو پێدەچێت میلیشیاكان باڵادەست بن و دەست بەسەر شاری گەورەدا دەگرن و دۆخێكی پڕ لە توندوتیژی و مەترسیداریان دروست كردووە، كە نموونەیەكی زۆری-هاوشێوەی ئەمە- بوونی نییە لەبارەی ئەوەی میلیشیاكان بتوانن لەبەرامبەر حكومەتدا باڵادەست بن.
* تا چ راددەیەك گواستنەوە لە ئەنجامدانی توندوتیژی و خۆتەقاندنەوە لەلایەن ئەل قاعیدەوە بەرەو دامەزراندنی وڵاتێكی تیرۆریستی رووداوێكی مەترسیدارە؟ ئایا ئەمە شكستی حكومەتەكە نییە كە خاوەنی بودجەیەكی زەبەلاح و خاوەن سوپایەكی گەورە و چەكی پێشكەوتووە؟
- هەمیشە عێراق- ئەوەندەی من لەبیرمە كێشەی حكومڕانی هەبووە، چونكە هیچ كاتێك نەبووە خەڵك بە یەكڕیز پشتیوانی سەركردەیەك بكەن. بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ سەددام لە دەسەڵاتدا بوو، بەڵام بە دڵنیاییەوە نوێنەرایەتی بەرژەوەندی بەشی زۆری عێراقیەكانی نەدەكرد. ئێستاش مالیكی لە دەسەڵاتدایە، كە بە شێوەیەك لە شێوەكان خاوەنی پشتیوانی سیاسی نییە لەلایەن خەڵكی عێراقەوە، كەواتە بۆ چەندین دەیەیە كە حكومڕانی لە عێراقدا ناسەقامگیر بووە. ئەمەش پێوەندی بەو كێشەیەوە هەیە كە فرەییەكی زۆر لە وڵاتی عێراقدا هەیە، لەبەر ئەوە زۆر زەحمەتە سەركردەیەك هەبێت كە پشتیوانی بكرێت لەلایەن سەرجەم توێژەكانی كۆمەڵگەی عێراقیەوە. بە دڵنیاییەوە بارودۆخەكە لە سەددامەوە بۆ مالیكی بریتی بوو لە گۆڕانی پشتیوانیكردنەكە لە سوننەكانەوە بۆ شیعەكان. پێموایە بە راددەیەكی گەورە ناسەقامگیری لە عێراقدا شتێكی حەتمیە ئەویش بەهۆی ئەو دابەش بوونەی لە نێوان هاووڵاتیانی عێراقدا هەیە، لەگەڵ بوونی رەوت و تەوژمی تایەفەگەری.. كە پێموایە لە ئێستادا لە هەر كاتێكی دیكەی مێژووی هاوچەرخ خراپتر بووە و عێراقیەكانیش بوونەتە قوربانی توندوتیژی تایەفەگەری. پرسیاری جێی سەرنج لەلای خەڵك و زانا سیاسییەكان ئەوەیە چ شتێك هۆكاری سەرهەڵدانی تیرۆریزمە، و چ شتێك وا دەكات گرووپێكی میلشیای تیرۆریستی دروست بێت، بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ بۆچوونەكە وابوو كە تیرۆریزم، و بە تایبەتی تیرۆریزمی خۆكوژی، دەرئەنجامی داگیركاری دەرەكییە، چونكە تیرۆریزمی خۆكوژی نەبوو تاوەكو بوش بڕیاری نەدا بە داگیركردنی وڵاتەكە. لەبەر ئەوە بۆچوونەكە ئەوەبوو بە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا- لە عێراقدا- ئەوا پاڵنەری ئەنجامدانی هێرشی خۆكوژی لە ئارادا نامێنێت، بەڵام واقیعەكە ئەوەیە لەو كاتەوەی كە هێزەكانی ئەمریكا كشاونەتەوە، ئەوا هێرشی خۆكوژی رانەوەستاوە. كێشەكە ئەوەیە داگیركاری دەرەكی بووەهۆی خراپتربوونی هەڕەشەی تیرۆریزم، و كاتێك داگیركاریە دەرەكیەكەش كۆتایی هات، ئەوا بۆشاییەكی دەسەڵاتی دروست كرد كە بووە دۆخێكی لەبار بۆ ئەوەی هێرشی تیرۆریستی ئیستغلالی بكات، و من هیچ بیرۆكەیەكم نییە كە چۆن هێزە دەرەكیەكان هاوكاری وڵاتی عێراق بكەن. كاتێك ئێمە عێراقمان داگیركرد، ئەوا نەمانتوانی هەڕەشەی تیرۆریستی كەم بكەینەوە، و بگرە لە هەندێ رووەوە زیاترمان كرد، كاتێكیش لەو وڵاتە كشاینەوە، ئەوا بە هیچ شێوەیەك تیرۆریزم بەرەو كەمبوونەوە نەچوو، چونكە كەس نەبوو جڵەوەكە بگرێتەدەست و مالیكیش بێتوانا بوو لە سەركوتكردنی توندڕەوە سوننەكان، لەبەر ئەوە من لەم رووەوە گەشبین نیم بەوەی هێزە دەرەكیەكان كارێكیان پێ بكرێت. بە داخەوە ئەمە كێشەیەكی درێژخایەنە.
* ئایا داگیركردنی ئەم شارانە لەلایەن تیرۆریستانەوە شتێكی چاوەڕوان كراوبوو؟
- لە راستیدا ئەمە تەواو جێی سەرسوڕمانی بوو- بە هیچ شێوەیەك چاوەڕوان كراو نەبوو-، بە هەزارەها گرووپی تیرۆریستی هەبوون لە مێژووی هاوچەرخەدا، لە دوای كۆتایی ساڵانی شەستەكانی سەدەی رابردوەوە، كە ویستویانە لە رووی سیاسییەوە گەشە بكەن، بەڵام هەرگیز نەمبینیوە ئەوان بەرەوپێشچوونی سیاسی بەدەست بهێنن و شاری گەورە بگرنەدەست و ببنە هەڕەشە بۆ سەر حكومەت.
* ئەگەر دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) سەركەوتوو بن لە داگیركردنی بەشێكی عێراق و سوریا، ئەوا دەوڵەتی ئیسلامی دادەمەزرێنن و ئەوكاتە سوریا و عێراق وەك دوو وڵات نامێنن، ئایا دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ئەم وڵاتانە چ ئاكامێكی لێدەكەوێتەوە؟
- بە زۆری شێوازی كۆتایی هاتنی گرووپێكی تیرۆریستی، و شێوازی داكشانی هەڕەشەی تیرۆریستی لەسەر دەستی حكومەت روونادات، واتە ئەوە حكومەت نییە كە بە كوشتنی سەركردەكەیان یان بە گرتنی سەرجەم ئەندامەكانیان یاخود بە كوشتنی ئەندامەكانیان كۆتاییان پێ بهێنێت، بەڵكو ئەوەی روودەدات ئەوەیە گرووپە تیرۆریستیەكە خۆی خۆی دەكوژێت، چونكە كارەكان لە سنور تێدەپەڕێت و خەڵكانێكی زۆر دەكوژێت و خۆی لە خەڵكەكە دابڕێت. ئێوە ئەم حاڵەتە باش دەزانن، چونكە لە عێراقدا ئەوە خەڵكەكە بوو كە چەند ساڵێك پێش ئێستا دژی ئەل قاعیدە وەستایەوە، ئەمە باشترین گرەوە بۆ كۆتایی هێنان بە گرووپە تیرۆریستییەكان لە عێراق. چونكە تیرۆریستان بە كوشتنی خەڵكانێكی زۆر وا دەكەن خەڵكی لە دژیان بووەستنەوە و خۆیان رێك دەخەن لەسەر ئاستی شوێنەكانی خۆیان و ئەو كاتە پشتیوانییەكی كەمتر و كەمتر لە ئەندامانی ئەم گرووپانە دەكرێت. من پێموایە ئەگەری دابەش بوونی عێراق بۆ چەند ناوچەیەك لە ئارادایە، دابەش بوونێك كە رەنگدانەوەی فرەییە ئیتنییەكەی وڵاتەكە بێت. پێموایە لە مەودای دووردا توندڕەوەكان پشتیوانییەكی كەمتریان لێدەكرێت لەسەر ئاستی نەتەوەیی، پێموایە زۆربەی عێراقیەكان رقیان لەم توندڕەوانەیە. لەبەر ئەوە سنورداریەك هەیە لەبەردەم توانای-ئەم توندڕەوانەدا- بۆ بەدەستهێنانی ئەندامی نوێ. و ئومێدەكە ئەوەیە رەوتەكە پتر دژی توندڕەوەكان بێت و ئەمەش پشتیوانی جەماوەری بۆ ئەوان كەم بكاتەوە و لە كۆتاییدا ببێتەهۆی ئەوەی تەنیا لە ناوچەیەكی بچووكی وڵاتەكەدا پشتیوانی جەماوەریان هەبێت. لە مەودای دووردا، ئەگەرچی ئەم جۆرە تیرۆریستانە، بەشێكی وڵاتەكەیان كۆنتڕۆڵ كردووە، ئەوا پێموانییە بتوانن حكومڕانی بكەن، چونكە تیرۆریستان هیچ كارێكی باش ناكەن، ئەوان تەنیا وێرانكاری دەكەن و كۆمەڵگە بنیات نانێنەوە، چونكە كاتێك تۆ سەركردە دەبیت ئەوا پێویستت بە ژێرخان دەبێت، بە باج دەبێت، بە رەزامەندی خەڵك دەبێت، كە ئەمانە لەبەردەستی تیرۆریستاندا نین. من دەبینم تیرۆریستان خاكیان داگیر كردووە، بەڵام ئایا دەتوانن حكومڕانیان بكەن، ئەمە مەسەلەیەكی تەواو جیاوازە.
* لەسەر ئاستی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوپەیمانێتی دژی تیرۆر هەیە، بەڵام لە ئاست داعشدا هیچ بەرەیەك و هیچ هاوپەیمانێتیەك نابینرێت، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە ئاستی داعشدا بێدەنگە؟
- سیاسەتی دەرەوەی ئۆباما ناجێگیرە، لەسەرەتادا من لە سیاسەتی ئەمریكا تێگەیشتم لەبارەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمەوە، لە شەڕی دژە تیرۆردا ئێمە رامانگەیاند كە دژی هەموو جۆرە تاكتیكێكی تیرۆریزمین، چونكە خەڵكی بێتاوانی تێدا دەكوژرێت. چونكە ئەو كەسانە هەر كێیەك بن و هەر پاساوێكیشی بۆ بهێنرێتەوە ئەوا ئەمە هەڵەیە، من لەوە تێگەیشتم. بەڵام لە پێوەندیدا بە سوریاوە ئەوا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە ئاستی تیرۆردا رەق هەڵات. چونكە وەك ئێوەش دەزانن لە سوریادا ئەمریكا دووچاری تەنگژە بۆتەوە، چونكە لەلایەكەوە ئەسەد بە جۆرێك لە جۆرەكان دوژمنی ئەمریكایە، و هاوكاری حزبوڵا دەكات و لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی لێدەكرێت. لەبەر ئەوە لە تێڕوانینی ئەمریكاوە ئەو میحوەری شیعەیە، هەڕەشەیەكی ستراتیژییە. سەرەتا ئەسەد دیكتاتۆرێكە بێ ئەندازە نامۆراڵیە كە بە دەیان هەزار- و بگرە زیاتریش- خەڵكی بێتاوانی لە وڵاتەكەیدا كوشتووە، كەواتە ئەمریكا زۆر دژی ئەسەد بوو. بەڵام ئەسەد شەڕی لەگەڵ ئەو تیرۆریستانە كرد، كە هاوشێوەی ئەو تیرۆریستانەن كە ئێمە لە عێراقدا شەڕمان لە دژیان دەكرد دوای ئەوەی ئیدارەی بوش ئەو وڵاتەی داگیر كرد. ئۆباما بڕیاریدا كە تیرۆریستانی سوریا كێشەیەكی كەمتر دروست دەكەن بە بەراورد بە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵاتدا، لەبەر ئەوە خەڵكانێكی زۆر لە ئەمریكا پشتیوانی یاخیبوانیان كرد دژی ئەسەد، هەروەك رەنگە ئێوەش بزانن كە ئێمە پشتیوانی سەربازی بۆ هەندێ لە گرووپەكانی یاخیبوان دابین دەكەین، ئەوانەی بانگەشەی ئەوە دەكەن كە میانڕەوترن لە هەندێ گرووپی دیكەی وەك داعش، بەڵام لە راستیدا زۆر زەحمەتە لێكیان جیابكەیتەوە و داعش هەندێ لەو چەكانەی دزیوە كە ئێمە بە یاخیبوانی دیكەمان داوە، لەبەر ئەوە زەحمەتە ئۆباما پاساو بهێنێتەوە بۆ ئەوەی كە ئەو لەگەڵ پشتیوانیكردنی یاخیبووندایە لە سوریا و دژی یاخبوونیشە لە عێراق. لەبەر ئەوە ئێستا رەقهەڵاتنێك لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكادا هەیە، لەلایەكی دیكەوە خواستێكی كەم هەیە لە ئەمریكا بۆ دەستێوەردانێكی دیكە. بە شێوەیەكی بەربڵاو وا لە ئیدارەی بوش دەڕوانرێت- نەك تەنیا لەلایەن دیموكراتەكانەوە، بەڵكو لەلایەن كۆماریەكانیشەوە-، كە سیاسەتێكی باسك ئەستووری هەبوو كە بووەهۆی ئەوەی باجێكی گران بدرێت لە رووی ژیان و لە رووی بودجەوە، كە دەستكەوتێكی سنورداریشی بەدەست هێنا. دوای ئەوەش عێراقمان جێهێشت و عێراقیش باشتر نەبوو... یاخیبوونی تێدا دروست بوو، لەبەر ئەوە ئەمریكیەكان زۆر بایەخ بە دەستێوەردانی دەرەكی نادەن، زۆربەی ئەمریكیەكان ئێستا لەگەڵ ئەوەدان فڕۆكەی بێفڕۆكەوان بەكار بهێنێرێت، چونكە ئەمە دەبێتە هۆی زیاتر چەسپاندنی دەسەڵاتی ئەمریكا بە تێچوونێكی كەمتر. بەڵام من پێشبینی دەستێوەردانێكی بەرچاوی ئەمریكا ناكەم لە عێراقدا، لە بەشێكدا بەهۆی میراتی شكستخواردوی ئەمریكاوە، و لەبەشێكیدا بەهۆی ترس لە زیاتركردنی دەسەڵاتی شیعەوە، واتە نەك زیاتركردنی دەسەڵاتی مالیكی، بەڵكو ئێرانیش. ئەمریكا هەست دەكات دۆستێكی كەمی هەیە لە جیهانی ئیسلامیدا. چونكە نیگەرانی ستراتیژی هەیە لە پشتیوانیكردنی توندڕەوە سوننەكان و نیگەرانی هەیە لە پشتیوانیكردنی سەركردە شیعەكان و میلیشیا شیعەكاندا. لەبەر ئەم هۆكارانە ئەوا خواستێكی كەم هەیە بۆ دەستێوەردانی ئەمریكا.
* سیاسەتی هەڵەی حكومەت كەلێن بۆ ئەم جۆرە دۆخانە دروست دەكات، هۆكاری سەرەكی دۆخی سوریا و عێراق، ئەسەد لە هەڵبژاردنێكی رەمزیدا سەركەوتنی بەدەستهێنا، و مالیكیش دەیەوێت لە رێی هاوپەیمانێتیەكی بنكەفراوان دەسەڵاتی لە دەستدا بێت، ئایا مانەوەی ئەسەد و مالیكی لە دەسەڵاتدا مەترسیە بۆ سەر ئایندەی عێراق و سوریا؟
- پێموانییە مالیكی توانای كۆنترۆڵكردنی وڵاتەكەی هەبێت، بەڵام من نازانم كێ دەتوانێت كارێكی باشتر بكات، من سیاسییەكی دیكە شك نابەم كە سەركەوتووتر بێت. من باوەڕم وانییە هۆكارە راستەقینەكە لە سەركردەكاندا بێت، ئەگەرچی من دەزانم سەركردەكان كارێكی باشیان نەكردووە، بەڵكو عێراق كۆمەڵێك كێشەی سیستماتیكی و مەترسیداری هەیە كە دەبنەهۆی ئەوەی هەر سەركردەیەك لە ئاییندەدا دووچاری دژواری بێتەوە لە مەسەلەی حكومڕانیدا. پێموایە رەنگە باشترین گرەو بریتی بێت لە دابەشكردنی وڵاتەكە، چونكە ئەم وڵاتە زۆر دابەش بووە.
* عێراق بە ئاڵۆزترین و مەترسیدارترین كاتدا تێدەپەڕێت، لەبەر ئەوەی لە ئێستادا دابەش بوونێكی گەورە و راستەقینەی ئیتنی و تایەفەگەری هەیە، ئەمەش عێراقی لاواز كردووە، ئایا تا چەند هەرەسهێنانی عێراق، دەبێتەهۆی دروستبوونی زۆنی تیرۆر كە مەترسی لەسەر سەرجەم جیهان دروست دەكات؟
- ئەوە مایەی كێشەیەكی مەترسیدار دەبێت، چونكە دەوڵەتی شكستخواردوو پەناگەیەكن بۆ تیرۆریستان، زۆر ئاسانە تیرۆریستان هێرشێكی بچووك بكەن، چونكە دەتوانیت هێرش بكەیتە سەر خەڵكانێك كە كۆبوونەوەتەوە، لە بازاڕدا، و لە دوكان و سینەماكاندا، ئەمە كارێكی زەحمەت نییە لە هیچ وڵاتێكی دنیادا، چونكە تیرۆریستان توانایان هەیە بە ئەندازەیەكی بچووك زیان بگەیەنن، تەنانەت لە وڵاتێكی خۆسەپێنی وەك چینیشدا... لەبەر ئەوە حكومەتەكان نەیانتوانیوە رێگری لە هێرشە تیرۆریستیە بچووكەكان بكەن، دەوڵەتە شكستخواردووەكان مەترسیدارن، لەبەر ئەوەی كارئاسانی دەكەن بۆ هێرشێكی تیرۆریستی گەورەتر. ئەو بیرۆكەیە لە ئەمریكادا هەیە كە رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر روویان نەدەدا، ئەگەر ئەفغانستان پەناگەی بۆ هەموو جۆرە تیرۆریستان دەستەبەر نەكردایە، بۆ ئەوەی پێكەوە كۆببنەوە و مەشق بكەن و پلان دابنێن و كاتی خۆیان وەربگرن و پارە دابین بكەن، رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر گرانترین هێرشی تیرۆریستی بوون لە مێژووی هاوچەرخدا لە رووی تێچوونەوە، كە ئەم هێرشەش پێویستی بە هەوڵی چەندەها كەس هەبوو بێ ئەوەی چاودێری بكرێن، لەبەر ئەوەی ئیستغلالی دەوڵەتی شكستخواردووی كرد لە ئەفغانستان. پێم وایە رەنگە هەمیشە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رووبەڕووی هەڕەشەی تیرۆریزم ببێتەوە و هەمیشە نزیكن لە هەڕەشەی تیرۆریزمی نێودەوڵەتیەوە، بەڵام بوونی دەوڵەتی شكستخواردوو ئەوەندەی دیكە هەڕەشەكە سەختتر دەكات. چونكە دەبێتە دەرفەتێك بۆ ئەوەی پێكەوە كۆببنەوە و مەشق بكەن و پلان دابنێن و كاتی خۆیان وەربگرن و پارە دابین بكەن، و هێرشێكی پێشكەوتوو ئەنجام بدەن، ئەمەش نەك تەنیا عێراقیەكان نیگەران دەكات، بەڵكو هەر كەسێك نیگەران دەكات كە بایەخ بە تیرۆریزم دەدات.