پرۆفیسۆر ریچارد ئێچ شۆلتز ئوستادی سیاسەتی نێودەوڵەتییە لە كۆلیژی فلیچەر لە زانكۆی تافتس لە ئەمریكا و لەساڵی 1985ـەوە وانە و سیمینار بە قوتابیانی خوێندی باڵا لەم بوارانە دەڵێتەوە:(رۆڵی هێز لە پێوەندییە نێودەوڵەتیەكان، بەرەوپێشچوون لە بڕوابوونی سەربازیدا، بنەماو رەفتار لە كۆتاییهێنانی شەڕ، تیرۆری نێودەوڵەتی و ئاسایشی نەتەوەیی).پرۆفیسۆر شۆلتز یەكێكە لە ئەكادیمیە ناسراوەكان لەسەر ئاستی جیهان و پسپۆر لە سیاسەتی ئەمریكا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ قسەكردن لەسەر رۆڵی ئەمریكا لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئایندەی عێراق، گوڵان ئەم وتووێژە تایبەتەی لەگەڵ ئەنجامداوە كە ئەمە دەقەكەیەتی.

* كێشەی سەرەكی سەدەی بیست و یەك بریتییە لە بوونی دەوڵەتی شكستخواردوو و لاواز، لەبەر ئەوەی ئەم دەوڵەتانە بوونەتە پانتاییەك و زۆنێك بۆ پشێوی و ناسەقامگیری، كاریگەری هەیە و دەبێت لەسەر ئاسایش و ئاشتیی ناوچەكە و جیهانیش، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتی شكستخواردوودا بكەین لە سەدەی بیست و یەكدا؟ و چۆن رووبەڕووی ئەم كێشەیە ببینەوە؟
- ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی قسە بكەین، ئەوا بە بۆچوونی من، ئەمە دەبێتە یەكێك لە گەورەترین تەحەددیەكانی بەردەم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. چونكە ئەگەر سوریا وەك نموونە وەربگرین لەم رووەوە، ئەوا سوریا لە ماوەی پتر لە دوو ساڵی رابردوودا چۆتە دۆخی لاوازییەكی گەورەوە، و جیاوازی ناسنامەكانیش- لەم وڵاتەدا- سەریانكێشا بۆ ئەوەی ئەم شەڕە رووبدات، و لە راستیدا، پێدەچێت كۆتاییەك بۆ ئەو شەڕە لە ئارادا نەبێت، لەبەر ئەوە ئیدارەدانی دۆخێكی لەم شێوەیە پێویستی بە پابەندبوونێكی گەورەی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناتۆ دەبێت، هەروەها پێویستی بە پابەندبوونێكی گەورەی هێزە گەورەكانیش دەبێت. و یەكەم كارێكیش كە پێویستە- لەم رووەوە- ئەنجامی بدەن بریتییە لە كۆتایی پێهێنان بەم شەڕە. كە ئەم كارەش بەلای منەوە زۆر زەحمەتە.
* لە راپۆرت و لێكۆڵینەوەی سەنتەرەكانی توێژینەوە لەبارەی دەوڵەتە شكستخواردووەكان و دەوڵەتە لاوازەكانەوە، هەروەها لەبارەی دۆزینەوەی چارەسەری ریشەیی و بنەڕەتی بۆ كێشەی ئیتنی، ئەم سەنتەرانە ئاماژە بەوە دەكەن كە هۆكارەكە بریتییە لەو نەخشەیەی- كە بە سایكس-پیكۆ ناسراوە- كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دانرا و ئەم وڵاتانەی ئێستای دروست كرد، ئەم سەنتەرانە ئاماژە بەوە دەكەن كە سایكس پیكۆ كۆتایی هاتووە، و لە ئێستادا پێویستە سەرلەنوێ ئەم نەخشانە دابڕێژرێنەوە بۆ ئەوەی ئەم گرووپە ئایینی و ئیتنیانە بتوانن ببنە خاوەنی ناسنامەی خۆیان و دانیان پێدابنرێت، راو بۆچوونی ئێوە چییە؟ ئایا بە گۆڕانی ئەم نەخشەیە ئەم كێشانە كۆتاییان دێت و چارەسەر و یەكلا دەبنەوە؟
- راستییەكە ئەوەیە كە ئەو رێككەوتنە ئەو سنوورانەی دروست كرد كە ئێستا ئێوە پێیان ئاشنان، لە چوارچێوەی ئەو سنوورانەشدا ناسنامەی جیاواز و گرووپی جیاواز هەن، ئەمەش بە مانای ئەوە نییە كە ناتوانن پێكەوە بژین و سیستمێك پێك بێنن كە لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا بێت، چونكە ئەمە لە بەشەكانی دیكەی جیهاندا روویداوە. پێموایە كێشەكە- بەتایبەتی دوای جەنگی دووەمی جیهان ئەوە بووە كە دەوڵەتەكانی ئەو ناوچەیە لەلایەن دیكتاتۆرەكانی بەڕێوە بردراون، ئەم دیكتاتۆرانەش لەبری ئەوەی فرەییەكی سیاسی دروست بكەن و چوارچێوەیەكی یاسایی بۆ دابنێن، كە رەنگە هەندێ جار لە فۆرمی سیستمی فیدراڵیدا بێت، بەڵام ئەوان ئەم كارەیان نەكرد.
لەبەر ئەوە لە ئێستادا بەم دەرئەنجامە گەیشتووین، بەڵام دەتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ سایكس پیكۆ و بڵێیت ئەمە سەرەتای كێشەكە بوو، ئەمە ماوەیەكی زۆر پێش ئێستا بوو، بۆ نموونە، بە بۆچوونی من دەكرا لە ساڵی 2008ـەوە كاتێك ئاستی توندوتیژی دابەزی دەرفەتێك لە ئارادا بوو بۆ ئەوەی دەست بە پرۆسەیەكی سیاسی بكرێت كە لە ماوەی 4 بۆ 5 ساڵدا هەل و مەرجێكی سیاسی وا دروست بكرایە كە فیدراڵیزم و سەروەریی یاسا بهێنرایەتە ئاراوە.
بە داخەوە، هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد ئەمە پێویستی بە لایەنی سێیەم و بە ناوبژیوان هەبوو، كە دەكرا ئەمریكا و هەندێ لە دەوڵەتە دیموكراسیەكانی ئەوروپا ئەم رۆڵەیان ببینیایە، رۆڵی ئاسانكاری ببینن، لەبری ئەوەی پاشەكشە بكەن. بەڵام هەل و مەرجێكی سیاسیت هەبوو كە هەوڵی بەدەست بەسەرداگرتن دەدرا، لەبری ئەوەی كار بۆ سازشكردن بكرایە. ئەمە وەڵامێكی ئاڵۆزە، بەڵام ئەمە تێڕوانین و دیدگای منە، دەتوانیت ئاوڕ بۆ دواوە بدەیتەوە و بڵێیت بارودۆخی دوای جەنگی دووەمی جیهان بەرپرسە لەم كارە. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە ناتوانیت پرۆسەیەكی سیاسیت هەبێت كە سەربكێشێت بۆ سیستمێك كە لەسەر بنەمای سەروەری یاسا بنیات بنرێت، كە تێیدا ناسنامە جیاوازەكان دەتوانن رێكبكەون لەسەر كۆمەڵێك رێسای سیاسی هاوبەش.
* ئەگەر وەك نموونە لە بارودۆخی سوریا بڕوانین، ئەوا دەبینین كە هێشتا جیهان ناتوانێت هیچ شتێك بكات لە ئاست سوریادا، هەروەها ئاشكرایە كە ئەم وڵاتە لەڕووی ناوخۆییەوە دابەش بووە، بەشێكی بەدەست رژێمەكەی ئەسەد و بەشێكی بەدەست گرووپە تیرۆریستیەكانەوە و كوشتن و خوێنڕێژی و توندوتیژی بەردەوامە لەو وڵاتەدا، هەروەها نیوەی زیاتری خەڵكی وڵاتەكە ئاوارەن، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی جیهان هیچ كارێك ناكات بۆ سنوورداركردنی ئەم كارەساتە مرۆییە و بۆچی تەماشاكارە؟ و بۆچی نەتەوە یەكگرتووەكان بێدەنگە لە ئاست ئەم هەموو كوشتار و كارەساتانەدا و بۆچی هەڵوێستی نییە بۆ سنوورداركردنی ئەم كارەساتە مرۆییە؟
- من دەڵێم لە زۆر رووەوە سوریا بۆتە هێزێك-هێزێكی موگناتیسی- بۆ كێشكردنی توندڕەوەكان، بە تایبەتی ئەو گرووپانەی بە شێوەیەك لە شێوەكان گرێدراون بەرێكخراوی ئەلقاعیدەوە. چونكە بەلای ئەم گرووپانەوە-سوریا- بۆتە گۆڕەپانێكی سەرەكیی شەڕكردن. لە راستیدا لە ساڵی 2003دا ئەو گۆڕەپانە سەرەكیەی شەڕكردن بەلای ئەو گرووپانەوە بریتی بوو لە عێراق، هەروەك ئێوە دەزانن و لە یادتانە كە ئەوان لە دوای دەستێوەردانی ئەمریكا و ناردنی هێز لە 2007 و 2008، لەلایەن هێزەكانی عێراق و ئەمریكاوە تێكشكێنران و ناچاریان كردن پاشەكشە بكەن- لە عێراق-، بەڵام ئێستا ئەوان دەگەڕێنەوە بۆ سوریا، و بڕوانە چی روودات و ئەوان شوێنێكی وەك سوریا وەك ئەگەرێك بۆ سەركەوتنێكی گەورە سەیر دەكەن. ئەگەر ورد بینەوە، ئەوا لە زۆر رووەوە ئەمە هەمان وێنای ئەوانە كە لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردودا بۆ ئەفغانستان هەیانبوو، كاتێك پێیانوابوو ئەوان شكستیان بە هێزێكی گەورە و مەزن-سوپەرپاوەر- هێناوە. لەبەر ئەوە ئێستا ئەوان بە دوای ئەو شوێنانەدا دەگەڕێن كە پێیانوایە دەتوانن سەركەوتنێكی گەورەی تێیدا بەدی بهێنن. و پێموایە ئەوان حاڵی حازر بەم شێوەیە سەیری سوریا دەكەن، بڕوانە ژمارەی توندڕەوەكان گەیشتۆتە چەند لەو وڵاتەدا؟
* ئەزموونی عێراق ئەوەی پیشان داوە كە كێشە ئیتنی و ئایینیەكانی وڵاتان بە رووخاندن و لەناوبردنی رژێمە دیكتاتۆریەكان و بنیاتنانی سیستمێكی نوێ چارەسەر نابن، واتە مەسەلەكە ئەوەندە ئاسان نییە، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر ئەمریكا وەك سوپەر پاوەرێك نەتوانێت كێشەی دەوڵەتە شكستخواردوو و لاوازەكان چارەسەر بكات، بۆچی رێگانادات نەتەوەكانی ئەم وڵاتە خۆیان بڕیار لە چارەنووسی خۆیان بدەن، بۆ نموونە ئەگەر كورد دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان دەوێت، ئیتر بۆچی نەیانبێت؟
- ئەگەر باسی ئەزموونی ئەمریكا لە عێراقدا بكەین، ئەوا پێموایە ئەزموونی ئەمریكا یەكێكە لە شكستە سەرەتاكان و دەتوانین بەم شێوەیە راڤەی بكەین، بەڵام دواتر بەهۆی زیادكردنی خێرای هێز و هەوڵ و كۆششەكانی هێزی مارینزەوە لە كۆتایی ساڵی 2008دا، عێراق لە دۆخێكی پتر سەقامگیردا بوو. لەو كاتەدا ئێمە بە گۆڕانكاری لە ئیدارەی ئەمریكادا تێپەڕین-ئیدارەی ئەمریكا گۆڕا-، و ئەو حكومەتەش، كە ئێستاش لە دەسەڵاتدایە، ویستی بكشێتەوە و پاشەكشە بكات لە عێراقدا و لە كۆتاییدا ئەم كارەشی هەر ئەنجامدا. من خۆم ئەمە بە هەڵەیەكی ستراتیژی دادەنێم، چونكە پێویست بوو ئەمریكا لە عێراقدا بمایاتەوە، بۆ ئەوەی وەك ناوبژیوانێك لە نێوان سێ بەشەكەی عێراقدا كاری بكردایە، و هاوكاری – ئەم وڵاتەی- بكردایە بۆ ئەنجامدانی گۆڕانكاری سیاسی، چونكە ئەم گۆڕانكارییە سیاسییە كاتێكی زۆری دەوێت و پێویستی بە ناوبژیوانە، و هەستی من ئەوەیە ئەمریكا عێراقی جێهێشت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەرگای بۆ ئێران خستەسەر پشت و دەرگای بە رووی جیهادییەكاندا واڵا كرد بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ ئەم وڵاتە، و ئێستاش هەردووكیان لەو وڵاتەدان. تەنیا بەشی سەقامگیری عێراق كە هەبێت، بریتییە لە بەشە كوردیەكەی.
* هەرێمی كوردستان كێشەی لەگەڵ حكومەتی مەركەزیدا هەیە، و شەڕ و توندوتیژی لە بەشەكانی دیكەی عێراق بەربڵاون و بوونەتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر سەقامگیری هەرێمی كوردستان، و ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی لێی بڕوانین، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەمریكا ناتوانێت كێشەكانی عێراق چارەسەر بكات و یەكلایان بكاتەوە، و زۆرێك لە شارەزایان پێیانوایە تەنیا چارەسەری كێشەی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی مەركەزی بریتییە لە سەربەخۆیی، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی هانی جیابوونەوەی هەرێمی كوردستان نادرێت؟
- لەبەر ئەوەی دووبارە دەگەڕێنەوە بۆ سیاقی عێراق لە رێی گرتنەبەری ئەم پێگەیەوە. و حكومەتی ئێستای واشنتۆن دەیەوێت خۆی لە دەستێوەردان لە كاروباری ناوچەكە وەرنەدات، بەڵام نایانەوێت هانی جیابوونەوەی كوردەكانیش بدەن، ئەوان هەرگیز ئەم بڕیارە سیاسییە نادەن، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو سیاسەتانەی لە ئێستادا دەیگرنەبەر كە بریتییە لە تێوەنەگلان لە ناوچەكە. بۆ نموونە كاتێك ئەوان هەڵوێستێكی توندیان گرتەبەر و هۆشداریان دا ئەگەر هاتوو حكومەتی سوریا هێڵی سوور ببەزێنێت و چەكی كیمیایی بەكار بهێنێت، ئەوا كاردانەوەی سەربازیان دەبێت، بەڵام رژێمەكەی ئەسەد ئەو هێڵە سوورەی بەزاند و چەكی كیمیایشی بەكارهێنا و كاردانەوەی سەربازیشمان نەبینی. لەبەر ئەوە ئەمە پێمان دەڵێت كە واشنتۆن بە نیاز نییە هەوڵی گرتنبەری ئەم رۆڵە چالاكە بدات، و دان بە مافی كوردستانیشدا نانێت بۆ ئەوەی جیا ببێتەوە.
* چەندین كارەسات روو دەدەن و بەردەوامیشن، ئایا كەی كۆتایی بەم كارەساتانە دەهێنرێت؟
- كێ دەزانێت، كەس نازانێت بارودۆخی سوریا چۆن دەشكێتەوە. حكومەتەكەی ئەسەد دەتوانێت كۆنتڕۆڵی چەند ناوچەیەكی دیاریكراو بكات، و هاوكاری لە ئێران و حزبوڵا وەردەگرێت و هەروەك ئێوەش دەزانن میلیشای شیعە هەن لە عێراقدا كە عێراق رێگەیان پێدەدات بتوانن كۆنتڕۆڵی چەند ناوچەیەكی دیاریكراو بكەن. ناوچەكانی دیكە لە ژێر كۆنتڕۆڵی سوپای سوری ئازاددان یان لە ژێر كۆنتڕۆڵی جیهادیەكاندان، هیچ یەكێك لەو سێ لایەنە توانای بردنەوەیان نییە، ئەوەی دەتوانن بیكەن ئازاردانی یەكتری و كاولكاری و زیادكردنی ژمارەی پەنابەرانە.
* بەهۆی ئەو بارگرژیەی لە نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی مەركەزیدا هەیە، هەروەها لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان خاوەنی سەرچاوەیەكی زۆر و زەوەندی وزەیە كە دەكرێت و دەتوانرێت هەناردەی دەرەوە بكرێت، ئەوا لەم ساتەوەختەدا و لەم قۆناغەدا كوردەكان لە هەموو كاتێك زیاتر متمانەیان بە خۆیان هەیە بۆ ئەوەی هەنگاو بەرەو جیابوونەوە بنێن و جاڕی سەربەخۆیی بدەن، توندوتیژی و شەڕ لە ناوەڕاست و باشووری عێراق بوونەتە هۆی سەرچاوەی هەڕەشە بۆسەر سەقامگیری و خۆشگوزەرانی و گەشەكردنی هەرێمی كوردستان، ئایا تا چ راددەیەك جیابوونەوە و جاڕدانی سەربەخۆیی شتێكی مومكینە لەم كاتەدا، ئایا هەل و مەرجەكە لەبار و گونجاوە؟ راو بۆچوونی ئێوە چییە لەم رووەوە؟
- پێموایە لە رووی ئەمری واقیعەوە دەوڵەتی كوردی لە ئارادایە، مەسەلە سیاسییەكە ئەوەیە كاتێك جاڕی سەربەخۆیی یان جیابوونەوە دەدەیت، ئایا تا چ راددەیەك دەتوانیت دانپێدانان بەدەست بهێنیت، بەلای منەوە زەحمەتە دانپێدانانی لایەنێكی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و لایەنەكانی دیكەی وەك هێزە گەورەكان بۆ ئەم كار و هەنگاوە بەدەست بهێنیت، چونكە دوودڵییەك هەیە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكان و لایەنەكانی دیكەوە، چونكە ترسی ئەوەیان هەیە ئەگەر رێگە بە كورد بدرێت، ئەوا ئەوانی دیكەش هەمان داواكاریان دەبێت. ئەو راستیەتان لەیاد بێت كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای دەوڵەتەكان بنیات نراوە، كە هەموو ئەم دەوڵەتانەش لە رووی پێكهاتەوە هەمەڕەنگن، لەبەر ئەوە دانپێدانانی سیاسی زۆر ئاڵۆزە، لەبەر ئەوە تەنانەت ئەگەر بتوانن ئەم كارەش بكەن و بتوانن لە عێراق جیا ببنەوە، ئەوا هێشتا بەدەستهێنانی دانپێدانانی سیاسی زۆر ئاسان نابێت.
من هیوادارم سەردانی هەرێمی كوردستان بكەم و بیبینم، لەبەر ئەوەی چەند قوتابییەكی كوردم هەن كە باسی ئەوەم بۆ دەكەن كوردستان چەند گەشەی كردووە.