پرۆفیسۆر ستیڤن ڤان ئیڤرا ئوستادی زانستی سیاسەتە لە زانكۆی ماسیۆشید ئینتەرناشناڵ تەكنۆلۆژی و، لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتیشدا تایبەتمەندە لە پرسەكانی دوور رێگرتن لەشەڕ و سیاسەتی دەرەوەی، ئاسایشی ئەمریكا و دەستێوەردانی ئەمریكا لەوڵاتانی جیهانی سێهەم، پرۆفیسۆر ئیڤرا تایبەتمەندە لە سیاسەتی نێودەوڵەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەروەها ستراتیژییەتی ئەمریكا لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بۆ قسەكردن لەسەر مەترسیەكانی تیرۆر و هێرشە تیرۆریستیەكەی هەفتەی رابردووی هەولێر، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر ئیڤرا سازكرد و بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان دەربڕی.

* دوای شەش ساڵ لە كەشێكی ئارام و سەقامگیر لە هەرێمی كوردستان، هێرشێكی خۆكوژی كرایە سەر هەولێر و ئەمەش ئاماژەیە بە زیادبوونی چالاكیەكانی ئەلقاعیدە و بۆتە مەترسیداترین هەڕەشە لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شامیان راگەیاندووە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا دەتوانێت ئەم ناوچەیە بكەنە مۆڵگەی خۆیان؟
- من ئەو رووداوەی هەولێرم بینی و جێی نیگەرانی بوو، لەبەر ئەوەی ئەلقاعیدە پێشتر هێرشی نەكردبووە سەر هەرێمی كوردستان. ئەمەش بە دوو دەرئەنجاممان دەگەیەنێت، یەكەمیان ئەوەیە ئەلقاعیدە رێكخراوێكی زۆر مەترسیدارە، ئایدۆلۆژیایەكی قێزەون و توندوتیژیان هەیە، بەرنامەیەكی بەربەری و ئامانجی بەربەرییان هەیە، ئەوان چۆنیەتی بەسەربردنی ژیان بەسەر هەموو كەسێكدا دەسەپێنن و تاكتیكی زۆر توندوتیژیان هەیە و پەرەیان بە ئایدۆلۆژیایەك داوە كە پاكانە و پاساویان بۆ دەهێنێتەوە لەوەی دەست لە بەكارهێنانی هیچ توندوتیژیەك نەپارێزن و سڵ لە كوشتنی مەدەنی و منداڵ و ئەنجامدانی تاوانی گەورە نەكەنەوە. پێیانوایە مافی ئەوەیان هەیە هەموومان بترسێنن و هەر توندوتیژیەك كە بیانەوێت ئەنجامی بدەن بۆ هێنانەدی ئامانجەكانیان، ئەوان رێكخراوێكی زۆر قێزەونن. ئەگەر ئەدەبیاتیان بخوێنیتەوە، ئەوا پەرەیان بە جیهانبینیەك داوە كە شەرعیەتیان پێدەدات چەكی كۆمەڵكوژ بەكاربهێنن، لەبەر ئەوە من بۆچوونێكی زۆر خراپم هەیە لەبارەیانەوە و بە هەڕەشەیەكی زۆر مەترسیداریان دادەنێم. هەروەها پێموایە وەك هەڕەشە دەمێننەوە، تا ئەو كاتەی ئایدۆلۆژیاكەیان تێكدەشكێنرێت. لە ماوەی چەند ساڵی رابردودا هەندێ كەس لە ئەمریكا باسیان لەوە دەكرد شەڕی ئەلقاعیدە كۆتایی هاتووە و چیتر ئەلقاعیدە بە شێوەیەی كە لە رابردودا هەبووە مەترسیدار نییە، لەبەر ئەوەی بن لادن كوژراوە و ئەلقاعیدە لە پاكستاندا تێكشكێنراوە. بۆچوونی من ئەوەیە هێشتا ئەلقاعیدە مەترسیدارە، هەروەك ئەوەی بینیمان لە هێرشەكەیاندا بۆ سەر هەولێر و هەروەك دەبینین كە بەردەوام لە سوریادا بەهێز دەبن، و بەردەوام وەك هەڕەشە دەمێننەوە تا ئەو كاتەی ئایدۆلۆژیاكەیان لە هەر كۆمەڵگەیەكی گەورە و گرنگی جیهانی ئیسلامیدا- یان هەر بەشێكی جیهاندا- بە زیندوویی بمێنێتەوە. و گرنگە خاوەن نیەتە باشەكان بەرهەڵستی ئەم ئایدۆلۆژیایە بكەن، دیراسەتی بكەن و مشت و مڕی لەبارەوە بكەن و پوچەڵی بكەنەوە، چونكە ئایدۆلۆژیایەكی هەڵەیە، و بە هەڵە خوێندنەوەی ئایدیا ئیسلامیەكانە و ئەوانە بۆچوونە میانڕەوەكانی ئیسلام خراپ بەكار دەهێنن، بۆ نموونە ئەوان پاساو بۆ كوشتنی كەسانێك دەهێننەوە كە شەڕكەر نین، لە كاتێكدا ئەمە لە قورئاندا بە توندی قەدەغەكراوە و هێز بۆ دەستدرێژیكردن بەكاردەهێنن و دووبارە ئەمە لە قورئاندا بە توندی قەدەغەكراوە. لەبەر ئەوە من دەمەوێت لە بۆچوون و تێڕوانینەكانی ئەلقاعیدە تێبگەین لەپێناو رەتكردنەوە و پوچەڵكردنەوەیاندا، پێویستە بەرهەڵستی ئایدۆلۆژیا بەرفراوانەكەی ئەلقاعیدە بكرێت و تێكبشكێنرێت و دەبێت مێژووی تاوان و خراپەكارانیان ئاشكرابكرێن و لە ماوەی بیست ساڵی رابردودا هیچ كەس و لایەنێكی دیكە هێندەی ئەلقاعیدە موسڵمانیان نەكوشتوە.
* پێشتر ئەوان تەنها مۆڵگەیان لە ئەفغانستان هەبوو، كەچی ئێستا لە یەمەن و عێراق و سوریاشدا مۆڵگەیان هەیە و رۆژانە چالاكیەكانیان بەرفراوان دەكەن، وەك ئەوەی لە هەولێر روویدا- پلان و بەرنامەی باشی بۆ داڕێژرابوو، تا چەند ئەمە دەبێتەهۆی نیگەرانكردنی جیهانی بۆ ئەوەی دووبارە شەڕی دژە تیرۆر چالاك بكرێتەوە؟
- هیودارم دووبارە بەرەی دژە تیرۆر ئەكتیف بكرێتەوە، حاڵی حازر ئەمەریكیەكان سەرنجی پێویست ناخەنەسەر عێراق و پێموایە ئەمەش كارێكی خراپە و ئومێدەوارم ئەم هێرشە ببێتەهۆی بێداربوونەوەی خەڵك و لە راستیدا چەندەها هێرشی توندوتیژ هەبوونە كە دەبوو ببنەهۆی چالاككردنی خەڵك بۆ ئەوەی دژایەتی ئەلقاعیدە بكەن. ئێوە ئاماژەتان بە یەمەن و سوریا و عێراق كرد- كە ئەلقاعیدە چالاكە تێیاندا-، بەڵام ئەلقاعیدە كوشتارێكی گەورەی لە كینیا ئەنجامدا- كە لەلایەن ئەلشەبابی سۆماڵیەوە ئەنجامدرا كە سەر بە ئەلقاعیدەن و رێكخراوی سەر بە ئەلقاعیدە كوشتاریان لە نەیجیریا ئەنجامدا و رەنگە رێكخراوێكی سەر بە ئەلقاعیدە تەقینەوەكەی كڵیسای پاكستانی ئەنجامدابێت لە هەفتەی رابردودا كە نزیكەی 80 مەسیحی كوشت، هەروەها دە رۆژ پێش ئێستا هێرشی كردە سەر پرسەیەكی شیعەكان لە بەغدا و بە تەقینەوەیەك 100 كەسی كوشت. كەواتە ئەلقاعیدە هاووڵاتیە ئاساییە بێتاوانەكان دەكوژێت لە سەرتاسەری جیهانی ئیسلامیدا. هەروەها لە بەهێزبووندایە. لەبەر ئەوە من هاوڕام لەگەڵتاندا كە پێویستە ئەوەی پێی دەوترێت «شەڕی دژە تیرۆر» چالاك بكرێتەوە و دەبێت پێی بوترێت «شەڕی ئەلقاعیدە» و نابێت تەنها شەڕ و تەقەكردن بێت و پێویستە شەڕی ئایدیاكانیش لە خۆبگرێت، ئەمریكا زۆر خراپ بووە لە شەرحكردنی ئەوەی بۆچی ئەلقاعیدە رێكخراوێكی مەترسیدارە و ئاشكراكردنی تاوانەكانیان، ئاشكراكردنی زیانەكانیان، نەك دژی رۆژئاواییەكان، بەڵكو دژی موسڵمانەكان، پەردەلادان لەسەر شێواندنی ئیسلام كە ئەلقاعیدە سەرقاڵە پێیەوە و ئاشكراكردنی درۆكانیان لەبارەی مێژوو لە بارەی سروشتی ئیسلام و ئەخلاقیەتی ئیسلامیەوە. لەبەر ئەوە من شەڕی ئایدیام دەوێت لە دژی ئەلقاعیدە. و خەڵكە نیەت باشەكان دەست بە پرۆسەیەكی پەرورەدەیی بكەن و جیهان ئاشنابكەن بەوەی ئەم رێكخراوە چەند شەڕانیە و و ئایدۆلۆژیا و ئایدیاكانیان چەندە هەڵەیە، كەواتە پێویستە ئایدیاكەیان تێكبكشێنرێت و تۆماری تاوانەكایان ئاشكرا بكرێت، بۆ ئەوەی هەموو كەس تێبگات كە ئەلقاعیدە چ بیركردنەوەیەكی هەڵەی هەیە و چەند رێكخراوێكی دڕندە و بەربەریە.
* بەشێكی دیكەی مەسەلەكە پەیوەست بە ناكۆكی شیعە و سوننەوە، كە دەبینین چالاكیە خۆكوژیەكان زیادبوونە و رۆژانە بە دەیان كەس لە سوریا و عێراقدا خۆیان دەتەقێننەوە، ئێستاش شەڕەكە لە عێراقدا بەرەو شەڕی تائیفی دەڕوا و بەرەو ئەوە دەچێت بپەڕێتەوە بۆ ئێران و ڵاتانی دیكەی عەرەبی و ئایا ئەگەر ئەم شەڕە رووبدات هەموو ناوچەكە ناگرێتەوە و نابێتە رووداوێكی مەترسیدار؟
- من هاوڕام لەگەڵ هەموو ئەوانەی ئاماژەتان پێكرد، من زۆر نیگەرانم لەبارەی ئەو شەڕە ناوخۆییەی لە عێراقدا كە رووی لە زیادبوونە...پێویستە لە عێراقدا رێككەوتنی دابەشكردنی داهات و دەسەڵات لە نێو سێ پێكهاتە سەرەكیەكەیدا بێتەدی – شیعە و سوننە و كورد-. بۆچوونی من ئەوە بووە كە حكومەتەكەی مالیكی ئەدای هەڵەی هەبووە و ئامادە نەبووە ئەم دابەشكردنە لەگەڵ سوننەدا بكات و ئەمەش دەرفەتێكی بە سوننە رادیكاڵەكان داوە كە دووبارە دەسەڵاتەكەیان ببوژێننەوە و پاساویان داوەتە دەستیان. ساڵ و نیوێك پێش ئێستا زۆر خراپ رەفتاری كرد لەگەڵ سوننە میانڕەوەكاندا و كاتێكیش بەم شێوەیە رەفتاری كرد، ئەوا پتر گوێیان بۆ رادیكاڵەكان گرت. من ساڵێك پێش ئێستا نووسیم كە پێویستە ئەمریكا ئامۆژگاری مالیكی بكات و بگاتە رێككەوتنێك بۆ دابەشكردنێكی یەكسان لەگەڵ سوننەدا و نابێت وەك كەسانێكی ئاست نزم مامەڵیان لەگەڵدا بكات و ئەگەر ئەم كارە بكات، ئەوا پاشەكشە بە میانڕەوەكان لە جیهانی عەرەبی سوننە دەكات و بەڵگە و پاساوی ئەلقاعیدە بەهێز دەكات. بەڵام ئەو سیاسیە میانڕەوەكانی سوننەی دەستگیردەكرد و دوو ساڵ پێش ئێستا هەندێ لە گرنگترین كەسایەتیەكانی سوننەی دەستگیركرد. پێموایە ئەوە سیاسەتێكی زۆر خراپ بوو. دەبێت ئەوە قبوڵ بكات كە ئەم دابەشبوونە لەگەڵ سوننەدا بكات، دابەشبوونی دەسەڵات لەگەڵ سوننە میانڕەوەكاندا، ئەگەر ئەم كارە نەكات، ئەوا دەروازیەك بۆ ئەلقاعیدە دروست دەكات. تاكە رێگایەك بۆ ئایندەی عێراق بریتییە لەوەی هەر سێ پێكهاتەكە لەسەر دابەشكردنی دەسەڵات و داهات رێكبكەون و كەس هەژموونی نەبێت و كەس هەوڵی باڵادەست بوون نەدات. پێش هاتنی ئەمریكا- لە ساڵی 2003- سوننەكان داوای حكومڕانی و باڵادەستبوونیان بەسەر ئەوانی دیكەدا دەكرد. لە ماوەی ئەم چەند ساڵەی رابردودا شیعەكان داوای باڵادەستیان كردووە- بەلای كەمەوە بەسەر سوننەكاندا-. ئەگەر من لە جێی سەركردە كوردەكان بم ئەو ئامۆژگاریەی شیعەكانم دەكرد- بە دڵنیاییەوە ناكرێت ئەوە بەسەریاندا بسەپێنن كە چی بكەن و چی نەكەن- كە دەسەڵات و داهات دابەش بكەن لەگەڵ عەرەبە سوننەكاندا، لەبەر ئەوەی ئەگەر وانەكەن ئەوا شەڕ لە عێراقدا روودەدات و ئەلقاعیدە دێتە عێراقەوە و رادیكاڵەكان دەسەڵاتی زیاتریان دەبێت. من نیگەرانم لەوەی مەترسی شەڕەكە لە عێراق خراپتر بێت و بپەڕێتەوە بۆ سوریا و حاڵی حازر پەلدەهاوێت. من دڵنیانیم كێ دەبێت میانگیری بكات بۆ هێنانەدی چارەسەرێكی ئاشتیانە لە عێراقدا، بەڵام پێویستە تێگەیشتنێك لە نێوان شیعە و سوننەی عێراقدا بێتەئاراوە كە لەسەر بنەمای دابەشكردن بێت و هەردوولا بە شێوەیەك پەیوەندیەكانیان دابڕژێنەوە كە رێزگرتنی دوو لایەنە لە خۆبگرێت.
* ئایا پێویستە هاوپەیمانەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە، وەك سعودیە و توركیا و قەتەر و هەرێمی كوردستان بەرەیەكی دژە تیرۆر دروست بكەن لە ناوچەكەدا؟
- بەڵێ، من دەمەوێت- ئەوەندەی دەكرێت- هەموو كەس هاوكاربێت لە دژایەتیكردنی تیرۆر، بە تایبەتی ئەلقاعیدە، هەندێ لە سەركەوتنەكان بەسەر ئەلقاعیدەدا بەهۆی هاوكاری هەموو ئەو وڵاتانەوە بووە كە ئێوە ئاماژەتان پێكردن، ئێمە هاوكاریەكی باشمان لە نێواندایە لە بواری هەواڵگریدا. ئەمە هۆكارێكە بۆ لەناوبردنی سەركردە باڵاكانی ئەل قاعیدە، واتە هاوكاری كراین، لەلایەن سعودیە و ئەردەن و ئەوانی دیكەوە، هاوكاری بە زانیاری هەواڵگری. و من هیوادارم لەسەر ئاستێكی بەرفراوانتر هاوكاری بكرایە، و من دەمەوێت سعودیە هاوكاری زیاتر بكات و رێگە لەو هاووڵاتیانەی بگرێت كە دارایی بۆ قوتابخانە جیهادیەكان، كە ئایدیای جیهادی بڵاودەكەنەوە و دارایی بۆ رادیكاڵەكانی سوریا دابین دەكەن، ئەلقاعیدە جێی پێیەكی باشی لە سوریادا هەیە ئەمەش دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ئەوەی چی بكەین لە سوریادا، پێموایە تاكە چارەسەر بریتییە لە سازشكردن چونكە ئەگەر رەوتی رووداوەكان بە سروشتی بڕۆن، ئەوا ئەلقاعیدە دەسەڵات دەگرێتەدەست و ئەو كاتە عەلەوی و مەسیحیەكان دەردەكەن و دووبارە كارەساتێكی مرۆیی دیكە یەخەمان دەگرێت، مامەڵەیەكی باش لەگەڵ كورددا ناكەن، بەڵام پێموایە كوردەكان قەڵایەكیان بنیاتناوە كە دەتوانن بەرگری لێبكەن، لەبەر ئەوە من دەمەوێت سازشكردن لە سوریادا هەبێت و ئەمریكا كاری لەسەر بكات. با راشكاو بین، ئەسەد كەسێكی زۆر خراپە، بەڵام پێموانییە پێویست بەوە بكات داوای لێبكەین دەسەڵات جێبهێڵێت و پێم وایە دەبێت تەنها تەركیز لەسەر سازشكردن بكەینەوە بۆ ئەوەی بگەینە چارەسەرێك و هەموو لایەك پێی رازی بن. رەنگە ئەمە شێتانە دەركەوێت، بەلەبەرچاوگرتنی ئەو هەموو خراپەكاریەی روودەدات، بەڵام ئەگەر بگەڕێیتەوە بۆ مێژو ئەوا شەڕە ناوخۆییە- ئیتر لەسەر ئاستێكی بەرتەسك یان بەرفراوان خراپەركاریان تێدا روودابێت- ئەوا بەهۆی سازشكردنەوە كۆتاییان پێهێنراوە، لەبەر ئەوە نابێت نائومێد بین كە شەڕی سوریاش بەهۆی سازشەوە كۆتایی پێبهێنرێت.
* بۆ كۆنتڕۆڵی مەترسی تیرۆریزم لە سوریا و عێراق، تا چ راددەیەك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادەیە پشتیوانی كەشی دیموكراتی بكەن كە لە ژێر هەڕەشەدایە، بۆ ئەوەی بەردەوامبن لە گەشەكردن، بە تایبەتی لەو وڵاتانەی لە سەرەتای بە دیموكراتیكردندان؟
- من هاوڕام لەگەڵتاندا، كوردستان یەكێكە لەو شوێنانەی كە باشترین حكومڕانی دەكرێت لە ناوچەكەدا، و ئەمەش بۆتەهۆی ئەوەی ببێتە جێی متمانە و نیەتی باشی رۆژئاوا. گومانی تێدانییە ئەو كۆمەڵگەیەی بەهۆی رێسا دیموكراتیەكان و سەروەری یاسا و رێزگرتن لە كەمینەكانەوە حكومڕانی دەكرێت پشتیوانی زیاتر دەكرێت لەلایەن رۆژئاوا. ئەوەشتان لەبیر بێت كە رۆژنامەكانی ئەمریكا بەباشی روماڵی روداوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناكەن و نازانن كێ چاكە و كێ خراپە، بەڵام تێڕوانینێكی گشتیان هەیە لەبارەی كوردەوە كە بەباشی حكومڕانی دەكرێن و رەفتاری ئاشتیانەیان هەیە لە ئاست دراوسێكانیاندا، ئەمەش لە بەرژەوەندی كوردایە، كە دیموكراتی هەبێت و بەباشی حكومڕانی بكرێت و سەروەری یاسا و رێزگرتن لە مافی كەمینەكان هەبێت و حكومڕانیەك هەبێت گەندەڵی نەكات. هۆكاری سەرەكی ئەوەی ئەمریكا پشتیوانیەكی گەورەی موعارەزەی سوری ناكات، ئەوەیە كە بە باشی دیموكراتی نین و بە باشی رێكخراو نین، ئەو مۆدێلەی كوردەكان دروستی دەكەن زۆر لە بەرژەوەندی كوردەكاندایە، پێموانیە زۆرێك لە ئەمەریكیەكان هۆشیاربن بەو دەستكەوتە ئیجابیانەی كوردەكان بەدەستیان هێناوە و درك بەوە ناكەن كوردستان نمونەیەكی باشە و بە راددەیەكی گەورە بەهۆی رێسا دیموكراتیەكان و سەروەری یاساوە حكومڕانی دەكرێن و من ئاموژگاری سەركردە كوردەكان دەكەم و بەشێك لە پارە و كاتی خۆیان تەرخان بكەن بۆ ئەوەی دەستكەوتەكانیان بە رۆژئاوا ئاشنا بكەن، راستە داهاتەكە زۆر نیە و سەرچاوەكان كەمن...بەڵام دەبێت كورد تا راددەیەك رۆژئاوا ئاشنا بكات بەو شێوە حكومڕانیەی هەیانە... ئاشنایان بكەن بە دەستكەوتە دیموكراتیەكانی كوردستان، بە سەروەری یاسا لە كوردستاندا...هەروەها پێموایە كوردەكان پێویستە میانیگری بكەن لە نێوان شیعە و سوننەكانی عێراقدا، لەبەر ئەوەی بوونی تەبایی و ئاشتی لە نێوان شیعە و سوننەدا لە بەرژەوەندی كورددایە، و كوردستان پێویستی بە ئاشتی شیعە و سوننەیە و پێموایە دەبێت پێشنیاری میانگیری بكەن لە نێوانیاندا... دەبێت چارەسەرەكەش لەسەر بنەمای سازشكردن بێت و كوردەكانیش لە هەر كەسێكی دیكە باشتر لەعەرەبەكانی عێراق تێدەگەن و دەتوانن ببنە میانگیرێكی باش.