پرۆفیسۆر یوسی میكلبێرگ تۆژەری باڵایە لە ئامۆژگای چاتام هاوس بۆ دیراساتی كاروبای نێودەوڵەتی لەبەریتانیا و پسپۆر و تایبەتمەندە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرۆسەی ئاشتی نێوان عەرەب - ئیسرائیل، هەروەها تۆژەری باڵاشە لە پرۆگرامەكانی دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا، بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی سوریا و ئەو بارودۆخە نالەبارەی رووبەڕووی گەلی سوریا بۆتەوە كە مەزندەی ئەوە دەكرێت گەورەترین كارەساتی مرۆیی لێ بكەوێتەوە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر میكلبێرگ ئەنجامداوەو بەمجۆرە بۆ گوڵان هاتۆتە ئاخاوتن.

* بارودۆخی سوریا بەرەو كارەساتێكی مرۆیی دەڕوات، لەبەر ئەوەی ژمارەیەكی زۆری خەڵكی ئەو وڵاتە بوونەتە پەنابەر و خەڵكانێكیش بە چەكی كیمیایی هێرشیان دەكرێتەسەر و دەكوژرێن، پرسیارەكە ئەوەیە تاكەی جیهان بێدەنگ دەبێت لە ئاست ئەم كارەساتە؟
- ئەمە شەڕی ناوخۆییە لە سوریا و ماوەی دوو ساڵە بۆتەهۆی ئەوەی نزیكەی 100 هەزار كەس بكوژرێن و زیاتر لە ملیۆنێك كەس ئاوارە بن، ئەو بانگەشانەی باس لە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی دەكەن و باس لەوە دەكەن دەبێت جیهانیش هاووڵاتیانی مەدەنی بێتاوان بپارێزێت، ئەو ئەركە دەخاتە ئەستۆی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئیلتزامی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی-بە پاراستنی خەڵكی بێتاوانەوە، واتە مەسەلەكە هەر ئەوەنییە مافی ئەوەیان هەیە بیانپارێزن، بەڵكو ئەركیانە بیانپارێزن، هەر بۆیە ئەوەی ئێستا دەیبینین ئەوەیە كە ئەو بارودۆخەی زیاتر لە دوو ساڵە درێژەی كێشاوە لە سوریا، ئێستا پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەڵوێستێكی روونی هەبێت، واتە راشكاوانە هەڵوێستی خۆی دیاری بكات بەوەی ئایا هەڵوێستی چی دەبێت پێویستە چی بكرێت، ئەگەر كارێك نەكرێت، ئەوا هەموومان تاوانمان هەیە لەوەی لە سوریا روودەدات.
* ئەگەر بارودۆخی سوریا لەسەر ئاستی سیاسیی بووبێتە هۆی جەمسەرگیری لەنێوان رۆژئاوا و روسیادا، بەڵام ئێستا دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە روانگەی كارەساتی مرۆییەوە سەیری بارودۆخەكە بكات، نەك لە روانگەی ئەم جەمسەرگیری و دابەشبوونی بەرژەوەندیە نێودەوڵەتیەكانەوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە كۆی دەنگی چی بكات بۆ چارەسەركردنی ئەم كارەساتە مرۆییە؟
- هەروەك پێشتر باسم كرد كێشەیەكی مرۆیی گەورە هەیە كە پێویست بەوە دەكات ئەم شەڕە بووەستێنرێت، لەڕاستیدا بەرژەوەندی ناكۆك بە یەك هەیە لە نێوان ئەمریكا و ئەوروپا و روسیا و چین و توركیا و سعودیە و قەتەر كە بۆتە هۆكاری ئەوەی نەتوانن بگەنە بڕیارێك. بەڵام ئەمە بارودۆخێكە بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بۆ سیستمی نەتەوە یەكگرتووەكان، چونكە ئەگەر نەتوانن ئەم شەڕە خۆێناویە بوەستێنن و لەسەر ئەوە نەگەنە رێككەوتن كە چۆن بەرەیەكی یەكگرتوو دروست بكەن بۆ وەستاندنی، ئەوا نیشانەی پرسیار لەسەر نەتەوە یەكگرتووەكان دروست دەكات. دەقا و دەق نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ئەوە دروست بوو كە مامەڵە لەگەڵ ئەم جۆرە كێشانەدا بكات، ئەگەر ئەمەی بۆ نەكرێت، ئەوا ئەو كاتە دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە هەڵوێستی خۆیدا بچێتەوە لە ئاست نەتەوە یەكگرتووەكان و لەئاست ئەنجومەنی ئاسایش و لە ئاست ئەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ بارودۆخێكی لەم شێوەیە بكەین كە هەڵوێستی هاوبەش نییە، بەڵام گومان لەوەدانییە كە پێویستە تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی بوەستێنرێت كە لە سوریادا روودەدات، ئەگەر ئەم كارە نەكەن، ئەوا ئۆباڵەكە دەكەوێتە ئەستۆی هەموومان، ئۆباڵی ئەو هەموو كوشتنە و رەنگە ئۆباڵی بەكارهێنانی چەكی كیمیاییش و ئۆباڵی ئەشكەنجەدانی خەڵك و بێ و ماڵ و حاڵكردنی خەڵكیش.
* پێشتر ناوچە كوردییەكانی سوریا ئارام بوون، بەڵام ئێستا بەهۆی كۆمەڵكوژییەكانی جەبهەی ئەلنوسرەوە خەڵكی لەو ناوچانە هەڵدێن و تەنیا لە هەفتەی رابردوودا 100 هەزار ئاوارە هاتنە نێو هەرێمی كوردستانەوە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن دەبێت بێدەنگی ببینین لە ئاست كۆمەڵكوژی بەشێكی نەتەوەی سوریا لەلایەن ئەل قاعیدەوە؟
- ئەمە پرسیارێكی جیاوازە و پرسیارێكی گرنگیشە كە بریتییە لە پرسی دەستێوەردانی هێزە دەرەكیەكان لە سوریا، تێوەگلانی جیهادی و ئیسلامیە جیهادی و ئوسوڵیەكان لەم شەڕە ناوخۆییەدا.. یەكێك لە كێشەكانی شەڕی ناوخۆیی سوریا بریتییە لە نەبوونی یەكڕیزی لە نێوان سوریەكان- ئیتر كورد بن یان مەسیحی یان سوننی- لە ئاست رژێمەكەی ئەسەددا، ئۆپۆزسیۆن لە سەرەتاوە یەكڕیز نەبوون و هەر لایەك بە تەنیا هەوڵی رووخاندنی رژێمەكەی ئەسەدی داوە و هەرلایەك بە تەنیا تێڕوانینی خۆی بۆ ئەو رژێمە گەڵاڵەكردووە كە دواتر دروست دەبێت. بە داخەوە ئەمەش دەرفەتی دروستكرد كە جیهادیەكان بێنە ناوەوە كە ئەجێندای جیاوازیان هەیە، لەبەر ئەوەی ئەوان سوریایەكی باشتریان ناوێت، بەڵكو دەیانەوێت- ئەگەر گوزارشتەكە راست بێت- تێڕوانینی جیهادیزم و توندڕەوی خۆیان بۆ دەرەوە هەناردە بكەن، پێموایە ئەمە مەترسیەكی راستەقینەیە و پێویستە بەرگری لێبكرێت.
* بۆچوونتان چیە لەبارەی دروستكردنی ناوچەیەكی ئارامەوە، لەبەر ئەوەی كێشەی نەبوونی خزمەتگوزاری و برسێتی هەیە و هاوكاریەكانیش بەهۆی شەڕ و ناسەقامگیرەوە وەك پێویست ناگەنە خەڵكەكە، تا چەند كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت ناوچەیەكی ئارام لە ناو سوریادا دروست بكات؟
- ئەمە تەنیا پەیوەست نییە بە ناوچەیەكی ئارامەوە، بەڵكو بە دروستكردنی ناوچەیەكی دژە فڕینەوە بۆ ئەوەی مەدەنیە بێتاوانەكان بپارێزرێن، مەسەلەكە لای رۆژئاوا و بەشەكانی دیكەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوەنییە لە دروستكردنی ناوچەی دژەفڕین و پاراستنی- خەڵكەكە- دەستپێبكرێت بۆ ئەوەی دواتر پتر دەستێوەردان بكرێت تادەگاتە گۆڕینی رژێمەكە، وەك ئەوەی لە لیبیا روویدا، چونكە ئەمە مەسەلەیەكە روسیا و چین دژی دەوەستنەوە، لەبەر ئەوەی ئەمە كێشەیەكی ئاڵۆزترە، چونكە سوریایە. بەڵام ئەگەر ئەمە نەكرێت، ئەوا نەك هەر شەڕەكە درێژ دەبێتەوە، بەڵكو خەڵكێكی زیاتر دەكوژرێت و خەڵكێكی زیاتر ئاوارە دەبێت لە ناوخۆ و دەرەوەدا.
* حاڵی حازر بەشێكی گرنگی موعارەزەی سوری ئیسلامیە توندڕەوەكانن، ئەمەش بە مانای ئەوەدێت دوای رووخانی رژێمەكەی ئەسەد سوریا دەبێتە مۆڵگەی تیرۆریستی، ئایا ئاییندەی سوریا چۆن دەبێت لە نێوان دەوڵەتی شكستخواردوی ئەسەد و دەوڵەتی ئەل قاعیدە لە سوریای دوای ئەسەددا؟
- ئەمە پرسیارێكی باشە، من پێموایە ئەگەر ئەسەد بڕووخێت، ئەوا لە كۆتاییدا خەڵكی سوریا ئیسلامی و جیهادیەكان رەتدەكەنەوە، پێموانیە گرتنەدەستی سوریا لەلایەن هێزە دەرەكیەكان و جیهادیەكانەوە هێندەی دابەشبوونی سوریا دژوار بێت كە تێیدا تائیفەكانی شەڕی یەكتر بكەن. بەڵام ئەمە تەحەددیەكە لەبەردەم خودی خەڵكی سوریادا، تەحەددی بەردەم مەسیحی و سوننی و عەلەویەكان- ئەوان لایەنگری ئەسەد نین- و كوردە، كە هەوڵی بنیاتنانی سوریایەكی نوێ بدەن كە دەوڵەتی هەموو هاووڵاتیان بێت و ئۆتۆنۆمی بە گرووپە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بدەن و سوریا بنیات بنێنەوە كە بوونی دەوڵەتێكی شكستخواردو فاشیل رەتبكەنەوە، كەس ناتوانێت زەمانەتی سەركەوتن بكات، بۆیە لەم حاڵەتەدا ئومێدەكە ئەوەیە هێزە دەرەكیەكان یارمەتی لایەنەكان بدەن بۆ ئەوەی سوریایەكی سەركەوتوو بنیات بنێنەوە، بەڵام ئێمە باسی پرۆسەیەكی دوورودرێژ و دژوار دەكەین...
* باس لەوە دەكرێت كە پێكهاتەكانی سوریا ناتوانن لە هەمان وڵاتدا پێكەوەبژین، و پێشبینی ئەوە دەكەن كە دوای رووخان و هەرەسهێنانی رژێمەكەی ئەسەد، ئەم وڵاتە لەبەریەكهەڵوەشێت و دابەش بێت بەسەر چەند وڵاتێكدا، بە چەشنی ئەوەی لە یۆگسلافیای پێشوودا بینیمان، كەواتە پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر سوریا دابەش بێت، ئایا چ كاریگەری و ئاسەوارێكی لێدەكەوێتەوە لە پەیوەندیدا بە ناوچەكەوە؟
- ئەمە بە بەلقانكردنی سوریایە، كە شەڕە ناوخۆییەكە درێژە دەكێشێت و هەر لایەنێك هەوڵی ئەوە دەدات كە كۆنتڕۆڵی خاك و سەرچاوەكان بكات.. و ئەمەش مەترسی ئەوەی لێدەكرێت پەلبكێشێت بۆ لوبنان. لە راستیدا ئەمە خراپترین سیناریۆیە كە پێویستە رێگە لە روودانی بگیرێت. لەبەر ئەوە پێویستە گفتوگۆ لەنێوان هەموو تائیفەكاندا و هەوڵبدەن خۆیان لەم دەرئەنجامە لابدەن. یەكێك لە كێشەكان لە ماوەی رابردوودا ئەوەبووە كە هەر كاتێك لایەنەكان لە دەرەوە كۆبوونەوەیان كردووە، ئەوا نەیانتوانیوە بگەنە زەمینەیەكی هاوبەش بۆ ئەوەی رێكبكەون لەسەر رۆژگاری دوای ئەسەد، ئەمەش یەكێكە لە ئاستەنگەكانی بەردەم رووخاندنی ئەسەد. پێویستە بە هاوكاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كار لەسەر ئەمە بكرێت، واتە رێگە لە بە بەلقانكردنی سوریا بگیرێت- لە دوای رووخانی رژێمەكەوە-.
* لەم بارودۆخەدا ئایا هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانێت هاوكاری كوردەكانی سوریا بكات؟
- پێموایە هەرێمی كوردستان دەتوانێت رۆڵێكی گرنگ ببینێت، لەبەر ئەوەی لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا یەكگرتوویی هەبووە لە ناوچە كوردییەكاندا، هەروەها توانراوە لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی رابردوودا گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی بهێنرێتەدی. لەبەر ئەوە پێموایە دەكرێت هاوكاربێت لە چارەسەركردنی كێشەكانی سوریا بەگشتی، هەروەها هاوكار بێت بۆ سوریای دوای ئەسەدیش، ئەمە بێجگە لەوەی نموونەیەكی باشیش دەبێت بۆ ناوچە كوردییەكانی سوریا، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هاووڵاتیانی سوریا نموونەیەكی باش و سەركەوتوو لە هەرێمی كوردستان بۆ بونیادنانەوە دەبینین، لەبەر ئەوەی هەرێمی كوردستان كارێكی زۆری لەسەر گەشەپێدان كردووە و وەبەرهێنانی لە پەروەردەدا كردووە و وەبەرهێنانێكی زۆر و گەشەكردنی ئابووری بەدی دەكرێت، ئەمە لە زۆر رووەوە نموونەی بنیاتنانەوەیە لە دوای شەڕەوە و ئەمەش زۆر گرنگە بۆ سوریای دوای ئەسەد و كوردەكانی سوریاش.