دكتۆر ڤینسێنت دوراك، وانەبێژی بواری سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سیاسەتی گەشەپێدان و تیرۆر و توندوتیژیی سیاسییە لە قوتابخانەی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی دوبلن UCD لە ئێرلەندا. توێژینەوەكانی سەرنج دەخەنە سەر چەندین بابەتی سەرەكیی سیاسەتی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانە چاكسازیی سیاسی، ڕۆڵی كۆمەڵگەی مەدەنی، كاریگەریی ئەكتەرە دەرەكییەكان لە ناوچەكەدا، هەروەها دینامیكییە سیاسییە ئاڵۆزەكانی یەمەن. بۆ قسەكردن لەسەر كێشەسەرەكییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نەبوونی شەرعیەتی سیاسیی تەواو بۆ سیستمە سیاسییەكان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ئەنجام دا.

 

* ئایا پاشەكشەی حزبوڵڵا و حەماس و تا ڕادەیەك حوسییەكان، لەپاڵ پێگەی ئاڵۆزی میلیشیاكانی عێراق، نیشانەی داڕمانی بنەڕەتیی ستراتیژیی هەرێمیی بەرەی مقاوەمەن، یان ئەمە تەنیا خۆگونجاندنێكی كاتی و تاكتیكییە لە بەرانبەر گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكاندا؟ ئایا بەرەی مقاوەمە لە بەردەم پاشەكشەیەكی مێژووییدایە، یان دووبارە ڕێكخستنەوەی هێز؟

- ناكرێت خوێندنەوە بۆ هاوكێشە سیاسی و سەربازییەكانی ئێستای ناوچەكە بكرێت، بەبێ ئەوەی وەك «داخوڕانێكی بنەڕەتی و ستراكتۆری» لە ستراتیژیی هەرێمیی ناسراو بە (بەرەی مقاوەمە) پۆلێن نەكرێت. قەبارەی ئەو گورزە كوشندانەی بەر كۆڵەكە سەرەكییەكانی ئەم بەرەیە كەوتوون (بەرەی مقاوەمە)، بە تایبەت حەماس لە غەززە و حزبوڵڵا لە لوبنان، وای كردووە چەمكی «سەركەوتن» لە فەرهەنگی سیاسیی ئەواندا لە «هەڕەشەی ستراتیژیی دەرەكی»یەوە بگۆڕێت بۆ تەنیا «مانەوەی فیزیكی» و پاراستنی پاشماوەی هەژموونی ناوخۆیی. ئەم گۆڕانكارییە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی كە ئەو دوو ئەكتەرە چیتر ناتوانن لە ئایندەیەكی پێشبینیكراودا وەك هێزێكی كاریگەری خاوەن دەستپێشخەری، یان هەڕەشەیەكی مەترسیدار بۆ بەرژەوەندییەكانی ڕۆژئاوا دەربكەونەوە.

هاوكات، حزبوڵڵا لە ناوخۆی لوبناندا لەژێر گوشارێكی سیاسی و جەماوەریی بێ وێنەدایە، كە ئەمەش توانای مانۆڕی سەربازی و سیاسی لێ زەوت كردوون. ئەوەی زیاتر ئەم گەمارۆدانە ستراتیژییەی قورس كردووە، لێكەوتە پڕ مەترسییەكانی ڕووخانی ڕژێمی ئەسەدە لە سووریا، ڕووداوێك كە زۆر جار كەم بایەخ دەكرێت، لە كاتێكدا سووریا تەنیا هاوپەیمانێكی دەوڵەتیی ئاسایی نەبوو، بەڵكو شاڕەگی لۆجستی و جیوپۆلیتیكی كۆماری ئیسلامیی ئێران بوو كە تارانی بە كەناراوەكانی دەریای ناوەڕاستەوە دەبەستەوە. ئەو بۆشاییە گەورەیەی بەهۆی نەمانی پێگەی سووریاوە دروست بووە، نە بە چالاكییەكانی حوسییەكان لە یەمەن و نە بە میلیشیاكانی عێراق پڕ نابێتەوە، چونكە هیچ كام لەمانە خاوەنی سەروەریی دەوڵەتی و تایبەتمەندیی جیوگرافیی سووریا نین، بۆ گواستنەوەی هەژموون.

ئەگەرچی لە ڕووی تیۆرییەوە ئەگەری ئەوە كراوەیە كە ئێران لە مەودایەكی دووردا هەوڵی بونیادنانەوەی تۆڕە هەرێمییەكەی بدات، بەڵام واقیعی ئێستا ئاماژە بەوە دەكات كە قووڵایی زیانەكان ڕێگرن لە هەر چاكسازییەكی خێرا. لە ڕاستیدا، دۆخەكە گەیشتووەتە ئاستێك كە چیتر ناتوانرێت تەنانەت مانەوەی خودی كۆماری ئیسلامییش بەو شێواز و پێكهاتەیەی ئێستای وەك دەستكەوتێكی مسۆگەر و حاشاهەڵنەگر سەیر بكرێت، بەڵكو ئێستا خودی تاران لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی وجوودیدایە.

* لە توێژینەوەكانتاندا دەربارەی هاوبەشبوونی دژەیی، سیستمە سیاسییەكان وەك هاوسەرگیرییەكی زۆر ناچاری وەسف دەكرێن، كە لە وڵاتانی وەك لوبنان و یەمەن هەیە. بە ڕوونی لە عێراقی دوای ساڵی 2003شدا ئەم نموونەیە دەبینرێت. بە بۆچوونی ئێوە، ئایا ڕێكخستنەكان بە شێوەی بنەڕەتی سەقەتن، یان دەتوانن بگۆڕدرێن بۆ حوكمڕانییەكی دامەزراو و بەردەوام لە كاتی گونجاودا؟

- بە بۆچوونی من، دابەشبوونە بنەڕەتییەكان كە لە ڕێكخستنەكانی حوكمڕانیی هاوبەش و دەستووریدا هەیە و زۆرجار لە كۆتایی ماندووبوونی ناوخۆیی، هەروەها لە كاریگەری، یان فشاری دەرەكی سەرچاوە دەگرن، كە وایان لێدەكات ئەم سیستمانە بە شێوەیەكی بنەڕەتی شلۆق و ناپایدار بن. زۆرجار ڕێكخستنەكان دۆخی هەنووكەیی لە كاتێكی دیاریكراودا قوفڵ دەكەن و شێوەیەكی سەختی دابەشكردنی دەسەڵات دامەزرێنن، كە گۆڕانكاریی تێدا زۆر سەختە، هەرچەندە سیاسەت بەردەوامە لە گۆڕان و پەرەسەندن. كاتێك ئەم سیستمە دەتوانێت توندوتیژی و كێشەكان كۆنتڕۆڵ بكات، بێگومان گرنگ و سوودبەخشە، بەڵام زۆرجار هەلومەرجی گەشەی دینامیكی، سیاسەتی سرووشتی كەم دەكات و ڕێگەی درووستبوونی دامەزراوەی حوكمڕانییەكی بەردەوامتر، گونجاوتر و وەڵامدەرتر بە پێویستی و داواكارییەكانی خەڵك قەبارەدار ناكات.

* عێراق لە ناوچەكەدا دۆخێكی زۆر ئاڵۆزی هەیە و هاوسەنگیی نێوان ئێران، ئەمریكا و چەندین گرووپی چەكداریی نادەوڵەتی دەپارێزێت. لەم هەلومەرجەدا، بەپێی بۆچوونی ئێوە، ئایا عێراق هێشتا دەتوانێت ئەم هاوسەنگییە بپارێزێت، یان لە مەترسیی ئەوەدایە ببێتە گۆڕەپانی سەرەكیی شەڕی وەكالەتی وەك لوبنان و سووریا؟

- عێراق بێگومان لە مەترسیی ئەوەدایە زیاتر تێوەگلاو ببێت لە ململانێ ناوچەییەكاندا، بە شێوەیەك كە دەتوانێت كاریگەرییەكی زۆر ناپەسند و هەڕەشەدار لەسەر ئاستی سیاسی و ئابووریی وڵات دروست بكات، ئەم مەترسییە بە تایبەتی پەیوەستە بە بەردەوامبوونی شەڕ و گەرمبوونی ڕووبەڕووبوونەوەكانی ناوچەكە و هەروەها بە ڕەفتاری میلیشیا چەكدارەكانی پشتیوانی ئێران لە ناوخۆی عێراقدا، كە دەتوانن بە هەڵسوكەوتی خۆیان دۆخەكە زیاتر ئاڵۆز بكەن. ئەگەر ڕووبەڕووبوونەوەكان كەم ببنەوە، یان ڕێگەیەك بۆ كۆتاییهێنانیان بدۆزرێتەوە، بێگومان ئاستی مەترسی و ناپەسندییش كەم دەبێتەوە، بەڵام بەردەوامبوونیان دەتوانێت عێراق بكاتە گۆڕەپانی سەرەكیی شەڕی بەوەكالەت.

لە هەمان كاتدا، چارەسەركردنی قەیرانی سیاسی لە بەغدا و كۆتاییهێنان بە دۆخی بنبەستی پێكهێنانی حكومەت، ڕۆڵێكی زۆر گرنگ دەبینێت. ئەگەر حكومەتی بەغدا بتوانێت یەكڕیزیی سیاسی دروست بكات، دامەزراوەكان بەهێز بكات و كۆنتڕۆڵی ڕاستەقینەی ئەمنی و سیاسی بەدەست بهێنێت، دەتوانێت ئاستی كاریگەریی هێزە دەرەكی و چەكدارە نادەوڵەتییەكان كەم بكاتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر بنبەستیی سیاسی بەردەوام بێت و دەسەڵاتی ناوەندی لاواز بمێنێت، ئەوا مەترسییەكە زیاتر دەبێت و عێراق زیاتر لە ناو ململانێ ناوچەییەكاندا دەتوانێت ببێتە گۆڕەپانی ڕووبەڕووبوونەوەی وەكالەتی و بێ شكۆیی درێژخایەن.

* بەڕوونی دەستوەردانی هێزە دەرەكییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕۆڵێكی بڕیاردەری هەیە، وەك لە یەمەن و عێراق دەبینرێت. بەپێی بۆچوونی ئێوە، ئایا ئەم دەستتێوەردانانە دامەزراوەكانی دەوڵەت و ئاستی جێگیری بەهێز دەكەن، یان دابەشبوون و لاوازیی سەروەریی درێژخایەن قووڵتر دەكەن؟

- لە مێژووی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆر سەختە نموونەیەكی ڕوون بدۆزرێتەوە كە تێیدا دەستتێوەردانی هێزە دەرەكییەكان كاریگەرییەكی ئەرێنی و بەردەوامی لەسەر بەهێزكردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت و سەقامگیریی سیاسی هەبووبێت. زۆربەی ئەم دەستتێوەردانانە لە ڕاستیدا بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ پشتگیریی ڕژێمە دەسەڵاتدار و ئۆتۆكراتییەكانیان كردووە، كە ئەمەش بەهۆی پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژی و سیاسییەكانیان بووە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەردەمی كۆلۆنیالی و هەروەها قۆناغی دوای كۆلۆنیالی لە كاتی شەڕی سارد، دەبینرێت كە زۆرجار هێزە گەورەكان بە شێوەیەكی سیستماتیك كاریان كردووە بۆ دابینكردنی هاوسەنگیی ستراتیژی بە بەهای لاوازكردنی دامەزراوە ناوخۆییەكان و سنوورداركردنی سەروەریی نەتەوەیی.

لە قۆناغی نوێتردا، دەستتێوەردانی ئەمریكا لە عێراق و كاریگەریی درێژخایەنی لەسەر سیستمی سیاسی و دامەزراوەكانی دەوڵەتدا، نموونەیەكی دیارە كە چۆن دەستتێوەردانی دەرەكی دەتوانێت شێوازی حوكمڕانی بگۆڕێت و هەلومەرجێكی نوێی هاوسەنگیی هێز دروست بكات. هەروەها، دوای ڕاپەڕینی بەهاری عەرەبی لە ساڵی 2011، فرەیی ئەو هێزانەی كە لە ناوچەكەدا تێوەگڵاون ــ لە هێزە ناوچەییەكانەوە بگرە تا هێزە نێودەوڵەتییەكان ــ زۆرجار بە ئاكامێكی نەرێنی كۆتایی هاتووە و كاریگەرییەكی خراپی لەسەر سەقامگیری و بنیادنانی دامەزراوەی دەوڵەت هەبووە. ئەمە بە تایبەتی وڵاتانی كەنداو دەگرێتەوە، كە بە پشتگیریی دارایی، سیاسی و هەندێك جار ئەمنی، ڕۆڵێكی بەرچاویان لە ئاراستەكردنی ڕووداوە سیاسییەكان و قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكاندا بینیوە، كە لە كۆتاییدا زیاتر بە لاوازبوونی دامەزراوەكان و سنوورداربوونی سەروەریی نەتەوەیی كۆتایی هاتووە. ئەم دۆخە بە ڕوونی لە لوبنان بۆ ماوەیەكی درێژ دەبینرێت، هەروەها لە یەمەن و عێراقیش بە شێوەیەكی بەرچاو هەیە. لە ڕووی تێوریدا، لەوانەیە شتێكی هاوشێوە لە داهاتوودا لە ئێرانیش ڕوو بدات، ئەگەر هەمان هەلومەرجی سیاسی و دامەزراوەیی بەردەوام بمێنێت.

* لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا قسە لە قەیرانی حوكمڕانی و شەرعیەت دەكرێت. بەپێی بۆچوونی ئێوە، ئایا ئێمە مەزندەی گۆڕانێكی هێواشی سیستمی دەوڵەت بۆ شێوەی دەسەڵاتی دابەشبوو و تێكەڵاو دەكەین، یان تەنیا لاوازبوونی درێژخایەنی دامەزراوەكان دەبینین؟

- ڕاستییەكە زۆر ئاڵۆز و فرە ڕەهەندە. لە یەك لایەنەوە، قەیرانی سەقامگیریی حوكمڕانی و كێشەی شەرعیەت بۆ ماوەی دەیان ساڵە بەشێكی سەرەكیی لە كێشەكانی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێكدەهێنێت. ئەمەش پێش هەموو شت پەیوەندیدارە بەوەی پێی دەگوترێت «هەستانەوەی ئیسلامی»، كە لە كۆتایی ساڵانی 1970ـەوە، وەك وەڵامێك بۆ قەیرانی سیاسی و كۆمەڵایەتی سەیر دەكرا، هەمان چوارچێوەی شیكردنەوەش دەتوانرێت بۆ هەڵچوونەكانی بەهاری عەرەبی لە 2010/2011 بكرێت.

ئەم ئاراستەیە ئەوە دەخاتە ڕوو كە دەوڵەتەكانی ناوچەكە (یان ڕژیمە حاكمەكان) لەوانەیە لەوە زیاتر توانای خۆڕاگری و مانەوەیان هەبووبێت لەوەی كە لە سەرەتادا پێشبینی دەكرا. لە هەمان كاتدا، لە هەندێك شوێنی دیاریكراودا دەبینرێت كە بەردەوامیی كێشەكانی دەسەڵاتی ناوەندی وای كردووە، دامەزراوەكانی دەوڵەت لاواز ببن و شێوازی نوێی حوكمڕانی دروست ببێت، كە زۆرجار بە «حوكمڕانیی تێكەڵاو» یان «هایبرید» ناو دەبرێت.

* لە نووسینەكانتاندا باس لە كۆمەڵگەی مەدەنی دەكەن وەك هێزێكی ناڕازی لە سیستمە دیموكراتیك و نادیموكراتیكەكان، لە زۆربەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كۆمەڵگەی مەدەنی لە ناوچەیەكی نێوانی و نادیاردا كاردەكات، نە تەواو سەربەخۆیە و نە تەواو لەژێر دەسەڵاتدایە. بە بۆچوونی ئێوە، ئایا ئەمە دەرخەری ئەوەیە كە هەڵچوونەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەمیشە ژێردەستەی دینامیكی هێزە گەورەكانن، یان مەرجی ڕاستەقینە هەن بۆ ئەوەی ببنە ئاكامی سیاسیی بەردەوام؟

- ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە كۆنترین قۆناغەكانی سەردەمی كۆلۆنیالییەوە تا ئەمڕۆ، بەردەوام بە هەڵچوونی مەدەنی ناسراوە، بەڵام سیستمە حاكمەكان لە سەرەتاوە هەوڵیان داوە كۆمەڵگەی مەدەنی كۆنتڕۆڵ و سنووردار بكەن، بە تایبەتی كاتێك ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بە چالاكیی سیاسییەوە تێوەگلا بوون، كە لەوانەیە هەستیار، یان كێشەدار بن. ئەمە وەك بە بەرفراوانی و ڕوونی تۆمار كراوە، لە نێوان دوو كۆتایی دەستبەسەركردن و هاوبەشكردندا دەخولێتەوە.

ڕژێمەكان هێشتا بەردەوامن لە بەكارهێنانی ئەم ڕێگەیانە، كە ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەكان زۆر ئاڵۆز بێت، لە هەمان كاتدا، گرنگە بڵێین كە لە ناو كۆمەڵگەی مەدەنی لە سەرانسەری ناوچەكە و لە ناو هەر یەكێك لە كۆنتێكستەكاندا جیاوازییەكی فكری و ئایدیۆلۆژیی بەرفراوان هەیە، ئەمە وا دەكات زۆرجار تەنیا ئامانجە هاوبەشە سنووردارەكان لە خۆیان بگرن، وەك داواكاریی گشتی بۆ چاكسازی، گۆڕانكاریی سیاسی و كەمكردنەوەی قەیرانی ئابووری، بەڵام كەمتر ڕێككەوتن هەیە لەسەر شێوازی جێبەجێكردنی ئەو ئامانجانە لە ڕووی سیاسی و پراكتیكییەوە، هەر بۆیە گۆڕینی هەڵچوونی جەماوەری بۆ پڕۆژەیەكی سیاسیی كرداری لە زۆربەی شوێنەكانی جیهاندا زۆر سەخت و دژوارە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لەو ڕاستییە بێبەش نییە.