تیۆری (بە مێكردنی ئایندە) وەك بەشێك لە بیرۆكەكانی فرانسیس فۆكۆیاما-ی بیرمەند، دەروازەیەكی دیكەی كردەوە بۆ ئەوەی لە لایەن هەردوو رەگەزەوە بایەخی زیاتر بە بەشداری ئافرەت لە دروستكردنی سیاسەتدا بدرێت. ئەگەرچی ئاماژە بۆ ئەوە دەكرێ كە ئەم بیرۆكەیە مێژوویەكی كۆنتری هەیە، نموونەش بەوە دەهێننەوە كە ژنانی ئیسپانیا لە (1936) بە دامەزرانی رێكخراوی ژنانی ئازاد لەو بوارەدا كاری بەرچاویان كردووە، بەڵام ئەوانیش دواتر پەراوێز خران. لەو كاتەوە تا هەنوكە ئەو بزاڤە بەردەوامە و لە ئێستاشدا لە ئاستی وڵاتانی پێشكەوتوودا هەوڵێكی زیاتر دەبینرێ بۆ بە مێینەكردنی سیاسەت و جەخت لەوە دەكرێتەوە كە سیاسەتی مێینە نەرمترە و دەستكەوتی زیاتری بۆ وڵات دەبێت، لە كوردستانیش ژمارەیەك لە نوخبەی كۆمەڵگە لەو بوارەدا كاری بەرچاویان كردووە و كۆمەڵگەكەیان بەو ئاراستەیەدا هان داوە، بەڵام خانمی سیاسەتمەداری كورد هێشتا ژمارەیان زۆر كەمە و ئەو رەخنەیەشیان رووبەڕوو دەبێتەوە كە بە عەقڵی پیاوانە سیاسەت دەكەن و هەوڵیان نەداوە بە عەقڵی خۆیان سیاسەت دروست بكەن. هەر لەو بارەیەوە بەشداربووانی ئەم راپۆرتە بەرچاوڕوونی زیاترمان پێ دەدەن.

پیاوانی سیاسەتمەدار حەزدەكەن ئافرەت تێكەڵی سیاسەت بێت، بەڵام بەو مەرجەی وەك پیاو بیربكاتەوە، نەك وەك ژن، ژنانیش كە تێكەڵی سیاسەت دەبن، بۆ ئەوەی پیشانی بدەن هیچیان لە پیاو كەمتر نییە، لە پیاو پیاوانەتر بیردەكەنەوە، ئەمە لە كاتێكدا پێویستە ژنی سیاسەتمەدار تایبەتمەندییەكانی خۆی لە سیاسەتمەداری پیاو جیابكاتەوە، بەڵام مێژوو شاهیدی دەدات زۆر خانم هەن لە مێژووی دەوڵەتداری و سیاسەتدا كە لە پیاو پیاوانەتر حوكمڕانییان كردووە، یان لانیكەم بە عەقڵی پیاوانەوە سیاسەتیان كردووە. بۆ نموونە ( ئەندیرا گاندی سەرۆك وەزیرانی هیندستان، مارگرێت تاتچەر سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا، گۆڵدا مایر سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، بەنازیر بۆتۆ سەرۆك وەزیرانی پاكستان، تانسۆ چیللەر سەرۆك وەزیرانی توركیا، هەروەها بارك كۆن هی سەرۆكی ئێستای كۆریای باشوور و چەندانی دیكە....). لێرەدا پرسیار ئەوەیە كە كام لەو ئافرەتانە كە لەو پۆستە بەرزانە بوون وەرچەرخانێكیان لە بیركردنەوەی ژن بۆ سیاسەت دروست كردووە؟ یان كام لەوان تایبەتمەندییەكانی ژن لە عەقڵی ساسییاندا رەنگی داوەتەوە. ئەوانیش زۆر جار وەك پیاو بە توندی سیاسەتیان كردووە. هەر بۆ نموونە مارگرێت تاتچەر بڕیاری شەڕی بۆ داگیركردنی فۆكلاند داوە، گۆڵدا مایر بڕیاری شەڕی ئۆكتۆبەری 1973ی داوە، ئێستاش بارك كۆن هی سەرۆكی كۆریا هیچ دوور نییە بڕیاری شەڕ لەگەڵ كۆریای باكوور بدات. پرسیار ئەوەیە: ئەگەر گۆڵدا مایر و مارگریت تاتچەر مەبەستیان بوایە و ژنانە بیریان بكردایەوە، ئایا نەیاندەتوانی ئەو كێشەیە بە دیالۆگ چارەسەر بكەن؟ بێگومان دەیانتوانی، لە بەر ئەوەی هەر دوو كێشەكە دواتر بە دیالۆگ چارەسەر كراون. باشترین نموونە ئەوەیە لە دوای ساڵی 1973وە تا ئێستا هیچ سەرۆك وەزیرانێكی ئیسرائیل بڕیاری شەڕی دژی وڵاتێكی عەرەبی نەداوە، كەواتە ئەمانە ئەگەرچی گەیشتوونەتە بەرزترین پلەی دەوڵەتداری و سیاسەت، بەڵام بە عەقڵ ژنانە سیاسەتیان نەكردووە. لەبەرامبەر ئەمەدا ئایا سەرۆكێكی ئافرەت هەیە جێگەی دەستی لە بیركردنەوەی سیاسیی ژناندا دیاربێت؟ لە وەڵامدا دەكرێ ئاماژە بە خاتوو میشیل باشلیە بكەین كە لە 2006-2010 سەرۆكی چیلی بووە و لە هەڵبژاردنەكانی دیسەمبەری 2013 جارێكی دیكە بە سەرۆك هەڵبژێردراوەتەوە. ئەگەر پرسیار بكەین بۆ ئەم خانمە سەرۆكە وەك ژن بیردەكاتەوە؟ هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەم خانمە لە ناو ژان و ئازارەكانی ژنانەوە فێری سیاسەت بووە. خانم باشلیە، پەروەردەی ئەو رێكخراوەی ژنانە كە ئەركی پەروەردەكردنی خێزانیان كەوتبووە سەرشان، لەبەر ئەوەی پیاوەكانیان لە سەردەمی دیكتاتۆر بینۆشی زیندانی، یان بێسەروشوێن كرابوون. بۆیە ئەگەر سەیری ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی چیلی بكەین، دەبینین رێژەی ژنانی وەزیر هاوشانە لەگەڵ رێژەی پیاوانی وەزیر. ئەوەش وایكردووە ریزبەندی چیلی لە نێو 19 وڵاتەكەی ئەمریكای لاتینی زۆر بەرز بێت و لە سەر پلەی یەكەم ململانێی مەكسیك و ئەرژەنتین و بەڕازیل بكات، چاودیرانیش وا بۆی دەچن لە ماوەی سەرۆكایەتی دووەمی خانم باشلیە، چیلی زۆر پێش بەڕازیل و مەكسیك بكەوێت.
لێرەوە گرنگە خانمانی كوردستان لەسەر جیاوازی نێوان میشیل باشلیە سەرۆكی چیلی و باراك كۆن هی سەرۆكی ئێستای كۆریای باشوور، چاودێرییەكی ورد بكەن و بەردەوام ئاگاداری شێوازی دەوڵەتداریی هەردووكیان بن. ئەم دوو خانمە سەرۆكایەتی دوو دەوڵەت دەكەن، هەر دوو دەوڵەتەكە لە ناوچەكانی خۆیان شەڕ لەسەر پلەی یەكەم دەكەن، بۆ نموونە ئێستا كۆریای باشوور دەیەوێت پێش ژاپۆن بكەوێت، هەروەها چیلی دەیەوێت پێش مەكسیك و بەڕازیل بكەوێت. ئەمە گرنگە لەبەر ئەوەی سەرۆكی دوو دەوڵەتی پێشكەوتوو، یەكێكیان لەوپەڕی رۆژهەڵات، ئەوی تریان لەو پەڕی رۆژئاوا، لە یەك كاتدا سەرۆكایەتی دەكەن. ئەم دوو نموونەیە زەمینەیەكی باش دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی لە نێوان سیاسەتمەداری ژن وەك ژن، لە گەڵ سیاسەتمەداری ژن وەك پیاو جیاوازی بكەین، كە هەموو ئاماژەكان بەرەو ئەو ئاراستەیەن چیلی سەردەمی باشلیە زۆر جیاوازی دەبێت لە چوار ساڵی رابردوو، بەڵام كۆریای باشووری سەردەمی خاتوو بارك كون هی جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ سەرۆكی پش خۆی نابێت.
هەر سەبارەت بە ناوەرەۆكی ئەم راپۆرتە خانزاد سەعدی، چالاكی بواری مافەكانی ئافرەتە و لە دەستپێكی قسەكانیدا هۆكاری كەمیی ژمارەی ئافرەتی سیاسەتمەدار دەگەڕێنێتەوە بۆ «پێكهاتەی حزب و لایەنە سیاسییەكان لە كوردستان» و رایوایە «حزبەكان لە سەرەتاوە لەسەر دەستی پیاوان و بۆ بەرژەوەندی و بەهێزكردنی پێگەی خۆیان دامەزراون.» هاوكات دەڵێت: «بە درێژایی خەبات و بزاڤی سیاسی و شۆڕشەكانی كوردستان، ئافرەتی كورد لە كاری رێكخستن بوونی هەبووە و لە شاخیشدا پێشمەرگایەتی كردووە، بەو پێیەش دەبوایە ئەمڕۆ لە رووی دەسەڵات و هێز و قەبارەی سیاسی، پێگەی لە پیاو كەمتر نەبێت، بەڵام بەداخەوە ئەو كات و ئێستاش ئافرەتی كورد هەر پاشكۆ بووە، لەبەر ئەوەی كوردستان بەشێكە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عەقڵییەتی پیاوسالاری تا ئێستاش لەنێو كۆمەڵگەیانەدا هەیە و رەنگە بەهێزتریش بووبێ. بۆیە ئافرەت لە سیاسەتدا وەك ئامرازێك و بە عەقڵییەت و بەرنامە و فەرمانی پیاو سیاسەت دەكات، كە دواجار لە بەرژەوەندی پیاودایە.» گوتیشی: «بێگومان ئافرەتمان هەیە كە توانای پلان و بەڕێوەبردن و رێكخستنی هەیە لەناو حزب و حكومەت و پەرلەمان و هەتا كەرتی تایبەتیش، بەڵام ئەگەر ئەو توانایە بۆ بەهێزكردن و پشتگیریكردنی پیاو نەبێت، ئەوا رێی پینادرێت وەك ئافرەتێك و بۆ بەرژەوەندی ژن و پێشكەوتنی كۆمەڵگەكەی كار بكات.
ئەو چالاكە مەدەنییەوە جەخت لەوە دەكاتەوە كە «سیاسەت ئەو زانست و مەعریفەیە قورسە نییە كە لە سەرووی مێشكی ئافرەتەوە بێت، بەڵام وایان لێكردووە وەك یارییەكی پر پێچ و پەنا زیاتر لەگەڵ هەڵكەوتە فسیۆلۆجییەكەی پیاو بگونجێ.» گوتیشی: «یەكێك لەو بەربەستانەی دێنە بەردەم ئافرەتی كورد كە ناهێڵن ببێتە سیاسەتمەدار، رێگری پیاوە، چونكە ئەستەمە پیاوی كورد قەبووڵ بكات ئافرەتێك رابەرایەتیی بكات، یان لە ژێر فەرمانی ئەودا بێت، هۆكاری دیكەشی ئەوەیە كە خودی ئافرەتە بڕوای بە كارامەیی ئافرەتێكی هاوڕەگەزی خۆی نییە و زۆر جاریش دژایەتی دەكات، ئەوش دەگەڕێتەوە بۆ كۆنتڕۆڵكردنی عەقڵییەتی ئەو ژنانەی كە تا رادەیەك پێگە و دەسەڵاتیان پێدراوە لەلایەن ئەو پیاوانەی كە لە سەرووتری خۆیانن و كار و فەرمانیان پێدەكەن. بۆیە زۆربەی ژنە سیاسەتمەدارەكان بە مێشك و بیری پیاوانە كاردەكەن.». رەخنەی لەوەش گرت كە «بەرپرسە حزبییەكان بەبێ پشتبەستن و گەڕانەوە بۆ توانست و لێهاتوویی ئافرەتانی چالاك، ژنە نزیكەكانی خۆیان بەسەر ئەو پۆست و پێگە و دەسەڵاتانە دابەش دەكەن، ئەوەش زۆرێك لە ئافرەتان تووشی بێ ئومێدی و رەشبینی دەكات و لە خەبات و تێكۆشانی سیاسی و حزبایەتی دوور دەكەونەوە، لەوەش نامۆتر ئەو ژنانە (خانەوادە و نزیكی بەرپرسەكان) زۆربەی جار لە كاتی هەڵبژاردنەكان سەرهەڵدەدەن و دێنە مەیدان و بەرهەم و دەستكەوت و مافی ئافرەتە چالاكەكان دەخۆن». جەختی لەوەش كردەوە كە «لە كوردستان تا رێككەوتنی سیاسی و حزبی نهێنی بێت، ئافرەت هەر پەراوێز دەخرێت و تا بارەگای حزبەكان دیوەخانی پیاوان بێت، بە دەگمەن ئافرەت رووی تێدەكات.» گوتیشی: «ئەو كاتەی حزب بووە كارگەی بەرهەمهێنانی مرۆڤی رۆشنبیر و چالاك، سیاسەتیش وەك پڕۆسەیەكی زانستی مامەڵەی لەگەڵ كرا، تاكەكانیش بە ژن و پیاوەوە لەسەر بنچینەی توانا و لێهاتوویی هەڵبژێردران، ئەوكاتە ئافرەت و پیاوی كورد لە سیاسەتدا سەركەوتوو دەبن».
د. زبیدە سەید ساڵح، خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە سۆسیۆلۆژی و سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە «لە دەستپێكی سەدەی بیست و یەكدا تیۆری سیاسەتی كلاسیك كاڵ بووەتەوە و بەشداریكردنی ژنان لە بواری جیاواز و تەنانەت لە وەرگرتنی پوستی گرنگی سیاسیدا پەرەی سەندووە». هاوكات هێما بۆ ئەوە دەكات كە پرسی ژن لە جیهانی روژئاوا بە چەندین قوناغدا تێپەڕیوە، تا بەم ئاستە گەیشتووە. نموونەش بەوە دەهێنێتەوە كە «لە ساڵەكانی هەفتاكاندا، زوربەی گەنگەشە و ململانێیەكان پەیوەست بوون بە چەوسانەوەوی ژن لە لایەن پیاو و دژایەتی ژنان لە هەمبەر سیستەمی پاتریاكی (پیاوسالاری)، لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردووش زیاتر باسی سیستەمی جێندەر و نەهێشتنی جیاوازی رەگەزی و دابەشكردنی دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری هاتەئاراوە. گوتیشی: «ئەوی گرنگ بوو لە رۆژئاوا، ئەوە بوو كە ژن توانی لە سەدەی رابردوو بە نووسین و بیركردنەوە و رێكخستنی بزافی مافخوازانە، لێهاتوویی خۆی بسەلمێنێت و ببێت بە بەشێك لە مێژووی كۆمەڵایەتی و سیاسیی وڵاتەكەی و بەوەش مافەكانی خۆی دەستەبەر بكات.
د. زبیدە سەید ساڵح هاوكات ئەو پرسیارەی لە لا دروست دەبێت كە «لەم ساتەوەختەدا ئافرەتی كورد لە كام ئاست و پێگەدایە و تا چەند لە دەسەڵاتی سیاسی، كۆمەڵایەتی و ئابووری پەراوێز خراوە؟ هەر خۆیشی لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا دەڵێت: «بە خوێندنەوەیەكی ئۆبجێكتیڤانە و بە گەڕان بە دوای بنەماكانی ئەو واقیعەی كە تیێدا دەژین، ئەو راستییەمان بو دەردەكەوێت كە پرسی ژن لە كوردستان و لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی، پرسێكی ئاڵۆزە و بە بەردەوامی لە ناو قەیراندا دەژیت.» گوتیشی: «هەرچەندە بارودۆخی سیاسیی كوردستان و ئامادەبوونی رێكخراوەكانی ئافرەتان بە درێژایی زیاتر لە 60 ساڵ، فاكتەری بەهێزبوونی بە كۆمەڵایەتی بوونی ژنی كورد بووە لەم پارچەیەی كوردستان. بەڵام تا ئێستاش بەشداری و پێگەی ژن لە سیاسەت و بڕیاردان زۆر لاوازە. بەشدار نەبوونی ژنیش لە بواری سیاسەت و بڕیارداندا، ئەوە دەگەیەنێ، كە هێشتا ئافرەت وەك رەگەزێكی خولقێنەر تەماشا ناكرێت و بگرە وەك بریكاری بیر و بۆچوون و جیهانبینی پیاو و جیهانی پاتریاكی كەوتوتە ناو سیاسەت .»
نووسەر شێرزاد هەینی سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «نازانم بیركردنەوەی ژنانە و پیاوانە چییە. لەو وڵاتە و لەو سیستەمەی لەو چەند ساڵە پەیدابوون، هەموو كایە و شتەكانیان تێكەڵ كردووە، پێناسەكان پێچەوانە بوونەتەوە. كە دەڵێن سیاسییەكان، واتە پیاوەكان، چونكە لەو دەڤەرە زۆربەی، یان هەموو ئامراز و نیشانە و چالاكی و قوربانییەكانیش پیاو بوون. بەداخەوە ئاكارە جوانەكەی سیاسەت كە خەبات و تێكۆشان بوو، گۆڕا، بەرنامە پیرۆزەكەی سیاسەت خزمەتكردنكردن بوو، نەما، بوو بە دەستكەوتی تایبەتی و قازانجی زۆرتر. بەر لەوەی سیاسییە پیاوەكان، چ جۆرە سیاسەت و بەرنامەیەك بۆ ژنە سیاسییەكان بخوازن، خۆیان نازانن چۆن سیاسەت بكەن، واتە پیاوەكان چ دەخوازن و چییان پێ دەكرێت، داش و بەردی كام گەمە و سیاسەتن؟»
هەینی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە «لە بریتانیا تیریزا مای بە بەرنامە و تێڕوانینەكانی ژنێكەوە، بە ئاسانی دەبێتە سەرۆك وەزیرانی بریتانیا، بەڵام كام بریتانیا لەناو گێژاوێكی گەورەی دەرچوون لە ناو یەكێتی ئەوروپی، شكانی دراوی وڵاتەكە و هەڕەشەی زۆری ناوچەكە و جیهان لەسەر ئەو بڕیارەی دەرئەنجامی دەنگدان هاتەدەرچوون. واتە ژن بوونەوەرێكی گونجاو و شیاو و هەڵكەوتە بۆ هەموو پۆست و چالاكییەكان، لە مێژووش ناو و كارنامەی زۆری هەبووە و ئێستاش هەیە. واتە ژنی سیاسی نەرم و رەق نییە، هەروەها پیاوی رەق و نەرمیش نییە، سیاسەت بازنە و كەرەستە و پرۆسەیەكی تایبەتە، ئەوەی لەو بوارە كاریكرد، وەك یەكە، سەیركە ژنەكانی ناو پەرلەمانی كوردستان و پەرلەمانی عێراقیش هەندێكیان رەقن، پیاویش هەیە لەو بوارە نەرم و مەرحەمە. واتە سیاسەت رەق و نەرمی نییە، بەڵام سیاسەت وەك هونەری سیاسەت، نەك ئەو سیاسەت و پلە و پۆستەی ئیمڕۆ لە ناوچەكە بەتایبەتی لە كوردستان پەیڕەو دەكرێت .»
شێرزاد هەینی رایوایە «كەم دەركەوتنی ژنان و سستیی دەنگەكان پابەندە بە كاروانی كۆمەڵگەوە و هەر لەو بارەیەوە دەڵێت: «بەداخەوە لە كوردستان هەست ناكەم ئاسۆیەكی گەش لە هاتنەپێشەوەی ژنان لەو بوارەدا هەبێت، ئەگەر هاتن و دەركەوتن، ژنیش توند و بڕیاردەرە و پیاو ناتوانێت خاو و سستی بكاتەوە.»
لە لای خۆیەوە نووسەر مەحموود عومەر باوزی، سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە «بە مێیینەكردنی سیاسەت لە دنیادا مێژوویەكی كۆنی هەیە، زۆرترین و چڕترینی دەتوانم بڵێم ژنانی ئیسپانیا لە ساڵی 1936 بە دامەزراندنی رێكخراوێك بە ناوی (موخرس لیبرس) واتا (ژنانی ئازاد). كە لەماوەی دووساڵدا توانی زیاتر لە سی هەزار ئافرەت كۆ بكاتەوە، بەڵام كاتێ شۆڕش سەركەوت سەرجەمی ڕێكخراوەكە و ژنەكان خرانە پەراوێزەوە و تەنیا بۆ ڕازاندنەوە و جوانكردنی مێزە جۆراوجۆرەكانی پیاوان چەند ژنێك هێڵدرانەوە.» گوتیشی: «سیاسەت نەك لە كوردستان، بگرە لە پێشكەوتووترین وڵاتانی دنیا بە مێیینە ناكرێ، مادام پیاوان دەیانەوێ بە مێیینەی بكەن. لە رۆژهەڵاتی ناوین بەگشتی و كوردستان بەتایبەتی كە خۆمان بە داكۆكیكاری مافی ژنان دەزانین و پەرچەمی فیمینیزم-مان بەرزكردۆتەوە، هەرگیز سیاسەت بەمێ ناكرێ، چونكە جگە لە عەقڵی چەقبەستووی پیاوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە بە داخەوە تا ئێستاش پێیوایە ئافرەت (پرچی درێژ و عەقڵی كورتە، یان ئافرەت عەقڵی لە كۆشیدایە، هەستێتە پێ لێی هەڵدەڕژێ.. ئافرەت لە كەلەكەی چەپ خوڵقاوە و...هتد)».
نووسەر و رۆژنامەوان ستار چاوشین، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «پێشەكی با ئەوە راست بكەینەوە كە خودی ئافرەت تەنانەت لە وڵاتانی رۆژئاواش نەیتوانیوە، بگاتە ئاستی بەشداریی پیاو لە سیاسەتكردن (ئیدارەدان و دەسەڵاتدارێتی)، واتە ئەگەر پەنجا وڵاتی ئیسلامی و وڵاتانی رۆژهەڵات بە دەركەین، هێشتا سیاسەتی مێینە لە وڵاتە رۆژئاواییەكانیش هاوسەنگ نییە و چارەك لە سەت كەمترە. پاشان دەتوانرێ سیستمی سیاسی بە مێینە بكرێ، لە جیاتی ئەوەی هەڵسووڕاوانی سیستمەكە بە مێینە بكرێ، ئەوەش زەحمەتە، چونكە ئەگەر بوعدە مێژوویەكەی وەربگرین، سیاسەت پرۆسەی ململانێ و دەسەڵات لە ناو سیاسەت دەرئەنجامی ئەو ململانێیە كە پیاوان رێبەرایەتیان كردووە و ئافرەتان بەشداری نسبی كۆمەڵایەتی كەمیان هەبووە، واتە سیاسەت لە مێژوودا پیاوانە بووە، ئەوە یەك سیستمە رێگە بە بەشداری ئافرەت دەدا، كە سیاسەت بكات، ئەویش سیستمی دیموكراسییە. ئەگەر باس لە نەرم و نیانی ئافرەتە لە دەسەڵاتدارێتی، ئەم دیدە راستە، چونكە یەك لە سەرەكیترین خەسڵەتەكانی مەرجی ئافرەتبوون لە بایۆلۆژیەتی ئافرەت ناسكی و نەرم و نیان بوونەتی. تەنانەت رایەك هەیە دەڵێت ئەگەر پیاوی ناسك و نەرم و نیانیش هەبوو، بڕێكی ئەو مرۆڤە ژنانەیە. ئەم سلوكە نەرم و ناسكەش رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر هەردوو رەگەز لە كایەی سیاسی، بە داخەوە ئەم خەسڵەتی نەرم نیانییە لای ئافرەتانی دەسەڵاتداری ئێمە پێچەوانە كراوەتەوە، لای خۆمان ئەگەر ئافرەت چووە ناو دەسەلات و ئیدارەوە، دەبێت توند بێت و خوی بسەلمێنێ، واتە هەڵگری سلوكی پیاوانی سیاسەت بێت، كە هەڵەیە، لە بنەمادا هەر ئەم سایكولۆژیەتەی سەرەوە بوو ئافرەت لە ئیدارە و دەسەلاتدا نەرم و نیان دەكاتەوە، سیاسەت لە شوێنێكی ئەم نەرم و نیانییەی ئافرەت نەرم و نیان دەردەكەوێ، بەڵام ئەم نەرمییە لە سایەی هەموو سیستمیكی سیاسی نابێت و هەڵناكات، تەنیا دیموكراسی نەبێت، لە كۆتاییدا دەبێت دوو بابەت لە لەیەك جیا بكەینەوە، كاری ئیداری و وەزیفی، كاری سیاسی و حزبی و ئایدیۆلۆژی، بەشداری ئافرەت لە پرۆسەی ئیدارە و كارگێڕی ئاسانترە، چونكە سیستمەكەی بۆ دیاری كراوە، وەلێ لە سیاسەتكردن و بە مێینەكردنی سیاسەت زەحمەتترە، وەك وتم چونكە ململانێ و ركابەری و توندوتیژی هەیە.»
نووسەر و رۆژنامەنووس حەسیب ئەدیب زاخۆیی، سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە «ئافرەتان تا سەدەی نوزدەهەمی زایینی لە مافی دەنگدان بێبەش بون، چونكە ئەوكات وا بیری لێ دەكراوە كە گوایە هاتنی ئافرەت، یان هێڵی مێینە بو ناو كاروباری سیاست، دەبێت هۆی لاوازیی پێوەندییەكانی خێزانی و هەڕەشە لە شیرازەی خانەوادە دەكات و ناشتوانن لە بواری سیاسی وەكو پێویست رۆڵیان هەبێت. لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە لە ئەوروپا داوای مافی یەكسانی هەردوو رەگەز بە بێ جیاوازی لە ناو كۆمەڵگەدا كرا، دواتر بەشداری ئافرەت لە كاروباری سیاسی هاتەگفتوگۆكردن، تا كو لە بەریتانیا بە شێوەیەكی فەرمی دەستەی چالاكی سیاسیی ئافرەتان بۆ بەرگری و وەرگرتنی مافیان لە كاروباری سیاسی لە ساڵی ١٨٦٥ دامەزرا. لە ویلاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا كۆنگرەی ئافرەتان لە ساڵی ١٨٥٠ بۆ بەرگری لە مافی مێینە بەسترا، ئافرەت و مافی دەنگدان و هەڵبژاردنی چارەنووس و هاوكارییان لە كاروباری سیاسی بایەخی پێدرا و ساڵی ١٨٦٩ جان ستیوارت میل، فەیلەسووفی بەناوبانگی بەریتانی، پەرتووكی (ورووژاندنی ئافرەتان)ی نووسی كە بووە مایەی دڵخوشی زۆرینەی جەماوەر و یەكەم كەسیش بوو كە لایحەی بو مافی دەنگدانی ئافرەت پێشكەشی پەرلەمانی بەریتانیا كرد. هەر لە هەمان ساڵ ئەنجومەنەكانی سیاسیی ئافرەتان لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپایی دامەزران و چالاكی خۆیان دەست پێكرد. لە ١٩١٨ تا ١٩٢٨ئافرەتان لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی مافی دەنگدان و بەشداری لە كاروباری سیاسییان هاوشێوی پیاوان بە دەست هێنا، بەڵام بەداخەوە ئەو بزافە لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوین، یان وجوودی نەبوو، یان ئەگەریش هەبوو زۆر لاوز بوون. لە كۆمەڵگەی ئێمەش هەر بەم شێوەیە بووە، بۆیە تا ئێستاش ئاسەواری پیاوسالاری وایكردووە ئافرەت تەنیا وەك كاركەری ناوماڵ و چێشت لێنەر و پەروەردەكاری منداڵ سەیر بكرێ. هەر ئەوەشە وایكردووە ئافرەت كەمتر خۆی لە قەرەی كاروباری سیاسی و بەڕێوەبردنی ئیداری بدات. ئەلەمپ دووگۆژ نووسەری بەناوبانگی فەڕەنسی لە ساڵی ١٨٧٩ لە نووسینێكی بە ناوی مافی ژن و كۆمەڵگە دەڵێت: چون ئافرەت بۆی هەیە بچێتە بەردەم پەتی سێدارە، بە هەمان شێوەش دەبێ مافی هەبێت تا پشت سەكۆی وتاردان بڕوات.»
رۆژنامەنووس سەرباز ساڵح، پێیوایە «لە دنیادا دەسەڵاتێكی ئەوەندە زاڵ نییە، بڕیار بدات بەڕێوەبردنی كاروباری وڵات لە دەست ژن بێت، یان پیاو، ئاستی هۆشیاری كۆمەڵگەكان یەكلایی دەكاتەوە كە ژن توانای هەیە، یاخۆ نا كە لە كاری سیاسی و ئیدارەكردنی وڵات بەشدار بێت.» نموونەش بە راوێژكاری ئەڵمانیا دەهێنیتەوە و دەڵێت: «مێركڵ ژنێكی نموونەییە و وڵاتەكەی گەیاندووەتە ئاستی باڵا. هەروەها وەزیری بەرگری هەیە كە ژنن و رۆڵی گرنگ دەبینن. لە بەرامبەردا دەبینین زۆر پیاو هەیە پۆستەكانیان خراپ بەڕێوەدەبەن و شایان نین، بەڵام سیستەمێكی كارگێڕی سەپاندوونی». گوتیشی: «سیاسەتی ژن نەرمە، یان پیاو، ئەمە بۆ پێوەر دروست نییە لە سیاسەت و بەڕێوەبرندا، چونكە سروشتی ئەو بوارانە وایە كاتی وا هەیە دەبێت بڕیار بدەیت و توندبیت، ئیتر لەوێدا ژن، یان پیاو كەسێك هەیە كە بڕیاری توند دەدات».