Bi navê Joachim Savelsberg, yek ji civaknasên navdar ên Ewropa û Amerîkayê ye. Her çend bi eslê xwe Alman e, lê ji sala 1989an heta 2015an li zanîngehên "Johns Hopkins" û "Harvard"ê, ku du zanîngehên navdar ên Amerîkayê ne, profesorê civaknasiyê bû. Li kolejên hiqûqê yên zanîngehên "Arsham Charlotte" û "Ohanessian" nasnavê profesoriyê wergirtiye. Di warê bîranînên tawanên komkujiyê de, bi taybetî piştî destwerdana yasayî li civakên piştî şer û pevçûnan, xebatên zanistî û meydanî kiriye. Ji bo axaftina li ser şêwaza muameleya bi wan civakên ku jê re "civakên piştî şer û jenosîd tê de pêk hatiye" tê gotin, me ev hevpeyvîn bi Profesor Savelsberg re kir.

Pirs: Di sala 2014an de terorîstên DAIŞê jenosîda Êzidiyan kirin, keç û jinên wan weke destkeftiyên şer birin, heta niha gelek gorên komî hatine dîtin û çarenivîsa bi hezaran keç û jinên Êzidî hêj nediyar e û winda ne. Em spasiya hin parlamentoyên dewletên Ewropayê dikin ku ev tawan weke jenosîd nasandin. Gelo hûn vê jenosîda Êzidiyan bi Holokost û Jenosîda Ermeniyan re çawa didin ber hev?

Jenosîda Êzidiyan, Holokost û Jenosîda Ermeniyan ji wan tawanên mezin in ku li dijî mirovahiyê hatine kirin. Lê belê di berawirdkirina wan de em dibînin ku jenosîda Êzidiyan a ku di sala 2014an de ji aliyê terorîstên DAIŞê ve hatiye kirin, yek ji tawanên komkujiyê yên herî bi xof ên serdema me ye. Di vê bûyerê de, komeke diyarkirî ya etnîkî-olî hatiye armanckirin, keç û jinên wan hatine revandin û weke kole hatine bikaranîn, mêr û kurên vê koma etnîkî-olî hatine kuştin û îdamkirin. Ji ber vê yekê, pir eşkere û zelal bi pênaseyên yasayî û civaknasî yên jenosîdê re li hev tê. Dema ku em bi Holokost û Jenosîda Ermeniyan re berawird dikin, em dibînin ku qebareya doza jenosîda Êzidiyan biçûktir e. Lê di mekanîzmaya bêrûmetkirina mirovan de, îdeolojiya li pişt tawanê û wêrankariya ku pêk hatiye de, wekeheviyên wan ên şokdar hene. Holokost weke komkujiya bi rêya amûran tê naskirin, her wiha doza Jenosîda Ermeniyan bi meşên bi zorê yên komî û komkujiyê tê naskirin. Lê doza jenosîda Êzidiyan, em weke pisporên warê jenosîdê bi bikaranîna "tirsandin, tundûtûjiya zayendî û tinekirina çandî" pênase dikin. Ji ber vê yekê, her pêvajoyeke jenosîdê xwedî konteksta xwe ya dîrokî û şêwaza xwe ya hovane ye. Lê hemû pêvajoyên jenosîdê binpêkirinên mezin ên rûmeta mirovî û têkdana pêkhateya civakî ne. Piştî her tawaneke jenosîdê, ya girîng ew e ku ev tawan çawa tê bibîranîn û em çawa bersivê didin, ku ew jî ji naskirina tawanê weke jenosîd li ser asta civaka navneteweyî, pêkanîna dadweriyê û piştgiriya demdirêj ji bo qurbaniyên ku ji wê tawanê rizgar bûne, pêk tê.
Pirs: Tecrûbeya dadweriya qonaxa veguhêz (transitional justice) weke tecrûbeyeke serkeftî di çarçoveya prensîba "naskirin û lihevhatinê" de karî polîtîkayên nîjadperestiyê (Racism) li Başûrê Afrîkayê bi dawî bike û aştî pêk were. Gelo hûn bawer dikin ku ev rêgez li welatên Rojhilata Navîn bi serkeftî dikare were pêkanîn, da ku aramî vegere Rojhilata Navîn? Pêşniyara we ji bo dewletên weke Iraq û Sûriyê ku neteweya serdest li dijî beşek ji gelê xwe ku Kurd e jenosîd pêk aniye, çi ye?

Pêkanîna pêvajoya dadweriya di qonaxa veguhêz de, çarçoveyeke girîng ji bo şêwaza muameleya bi qonaxa piştî pirsgirêkan re ava dike. Ev pêvajo ne tenê ji bo cezakirinê ye, belkî mekanîzmayek e ji bo "naskirina tawanên borî, başkirina birînan, ji nû ve avakirina baweriyê". Ev weke wan komîteyên ku li Başûrê Afrîkayê ji bo "gotina rastiyan û lihevhatinê" hatin avakirin, bi rastî van komîteyan zemîn ji bo parastina bîranîna wan tawanan û گفتوگۆ û danûstandinên neteweyî xweş kir.
Serkeftina pêvajoyeke bi vî rengî ya dadweriya di qonaxa veguhêz de li Iraq û Sûriyê, girêdayî hebûna îradeya siyasî û rewşa civakî ya wê civakê ye ku tê de parçebûneke kûr heye û nû ji zordestî, an jî pevçûnên neteweyî û mezhebî rizgar bûye. Ji ber vê yekê, nabe ku dadwerî tenê di darizandinên yasayî yên dadgehan de were kurtkirin, belkî pêwîst e destpêşxeriyên sembolîk hebin, weke "qerebûkirina ziyanlêketiyan, reform di bernameyên xwendinê de li ser bingeha gotina rastiyan, da ku civak ji nû ve were avakirin". Di vê çarçoveyê de, derbarê gelê Kurd de, ku tawanên hovane li dijî wî dubare bûne, pêwîst e mekanîzmayên dadwerî û bîranîna tawanê (Justice and memory) li ser asta navxweyî û navneteweyî werin bicihkirin. Di vê pêvajoyê de, ew binpêkirinên ku di tawanên li dijî mirovahiyê de hatine kirin, tên çareserkirin û civakeke dadwerîtir ji nû ve tê avakirin. Lê eger em tenê "bêdengî û înkarê" hilbijêrin, wê demê ev rêgez me ber bi dubarebûna karesatên hîn xirabtir ve dibe.

 

Prensîpa "destwerdana yasayî" an jî, wekî ku di qada navneteweyî de bêtir tê zanîn, "Berpirsiyariya Parastinê" (Responsibility to Protect - R2P), piştî dawiya Şerê Sar wekî bersivek li hember trajediyên wekî jenosîda li Ruandayê û şerê navxweyî yê Yugoslavyayê derket holê.[1] Armanca bingehîn a vê prensîpê ew bû ku rê li ber tawanên mezin ên wekî jenosîd, tawanên şer, paqijkirina etnîkî û tawanên li dijî mirovahiyê bê girtin.[1][2][3] Felsefeya li pişt vê prensîpê ew e ku serweriya dewletê ne tenê maf, lê di heman demê de berpirsiyariyek e jî; dewlet di serî de berpirsiyar in ku gelê xwe ji van tawanên hovane biparêzin.[2][4] Eger dewletek bi eşkereyî nikaribe an nexwaze vê berpirsiyariyê bi cih bîne, wê demê civaka navneteweyî dikare bi rêyên dîplomatîk, mirovî û wekî çareya dawî, bi hêza leşkerî destwerdanê bike.[4][5]

Destwerdanên li Yugoslavyayê, Afganistanê û Iraqê li ser vê bingehê hatin meşrûkirin. Lêbelê, wekî ku di pirsa we de jî hatibû destnîşankirin, encamên van destwerdanan ne her dem wekî ku dihat hêvîkirin bûn. Bi taybetî li Iraq û Afganistanê, hilweşandina rejîmên dîktatorî nekarî sîstemeke demokratîk a aram û serkeftî ava bike. Ev yek bû sedema rexneyên giran li ser prensîpa destwerdanê û hinek alî îdia kirin ku ev prensîp ji aliyê hêzên mezin ve ji bo berjewendiyên xwe yên siyasî tê bikaranîn.[6]

Tevî van rexneyan, prensîpa "Berpirsiyariya Parastinê" bi fermî nehatiye betalkirin û hîn jî wekî normeke navneteweyî tê pejirandin.[1][4] Lêbelê, niqaşên kûr li ser awayê pêkanîna wê didomin. Di cîhana îroyîn de ku hêzên mezin ên wekî Rûsya û Çînê li dijî destwerdanên bi pêşengiya Rojava derdikevin, avakirina lihevkirineke navneteweyî ji bo destwerdanê dijwartir bûye. Ji ber vê yekê, dikare bê gotin ku prensîp bi xwe nemiriye, lê di praktîkê de bi kêşeyên mezin re rû bi rû ye û bikaranîna wê bi awayekî berbiçav kêm bûye. Niha bêtir girîngî bi rêyên dîplomatîk û pêşîlêgirtinê tê dayîn.[2][5]

Kurdistan: Ji Qurbaniya Jenosîdê ber bi Pênageheke Ewle ve
Herêma Kurdistanê ya Iraqê bi rastî mînakeke awarte ya xweragirî û mirovperweriyê ye. [sitatasyoneke pêwîst e] Civakek ku bi xwe di dîroka xwe ya nêzîk de rûbirûyî jenosîd û kampanên qirkirinê yên wekî Enfalê bûye, îro bûye stargeheke ewle ji bo kêmîneyên olî û etnîkî, bi taybetî Xiristiyan, Êzidî û yên din ku ji ber tundûtûjiya li deverên din ên Iraqê reviyane. [sitatasyoneke pêwîst e] Serdana Papa Francis ji bo Herêmê ne tenê naskirineke sembolîk bû, lê di heman demê de tekezkirinek bû li ser rola Herêma Kurdistanê wekî navendeke pêkvejiyana aştiyane li Rojhilata Navîn. [sitatasyoneke pêwîst e]

Ji perspektîfeke civaknasî, ev rewş çend xalên girîng radixe ber çavan:

Bîra Kolektîf a Êşê: Civakên ku bi xwe êşên mezin kişandine, dikarin bi êşa kesên din re empatî û hevxemiyeke kûrtir hîs bikin. Bîranîna êşên ku Kurdan kişandine, dibe ku hesteke berpirsiyariya exlaqî ya ji bo parastina kesên din ên di bin zextê de ne, xurtir kiribe.
Avakirina Nasnameyeke Nû: Piştî salên dirêj ên bindestiyê, Herêma Kurdistanê fersend dît ku nasnameyeke nû ya li ser bingeha piralîbûn, tolerans û pêkvejiyanê ava bike. Pêşwazîkirina kêmîneyan bûye beşek ji vê nasnameyê û awayek e ku Kurdistan xwe ji rejîmên berê yên zordar cuda dike.
Berjewendiyên Siyasî û Stratejîk: Ji bilî aliyên mirovî û exlaqî, parastina kêmîneyan ji bo Herêma Kurdistanê girîngiyeke siyasî jî heye. Ev yek wêneya Herêmê li qada navneteweyî wekî aktorekî aram û berpirsiyar xurtir dike û piştgiriya navneteweyî ji bo wê zêdetir dike.
Bêguman, hîn jî kêşeyên wekî pêşxistina aborî û siyasî û misogerkirina dadweriyê ji bo tawanên berê hene, lê dîsa jî ezmûna Herêma Kurdistanê ji bo tevahiya herêmê ders û hîviyeke girîng pêşkêş dike. [sitatasyoneke pêwîst e]

Hilkişîna Populîzmê li Rojava: Sedem û Encam
Zêdebûna hêza partiyên populîst ên rastgir li welatên rojava, wekî "Alternatîv ji bo Almanyayê" (AfD), diyardeyeke tevlihev e ku ji çend çavkaniyan tê. [sitatasyoneke pêwîst e] Ev ne tenê guherîneke siyasî ye, lê di heman demê de nîşana krîzeke kûr a civakî û çandî ye. Sedemên sereke ev in:

Krîza Koçberî û Nasnameyê: Hatina hejmareke mezin a penaber û koçberan, bi taybetî ji sala 2015an û vir ve, di nav beşek ji civakên rojavayî de tirs û fikaran li ser windakirina nasnameya çandî û neteweyî çêkiriye. Partiyên populîst van tirsan ji bo berjewendiyên xwe yên siyasî bi kar tînin. [sitatasyoneke pêwîst e]
Newekheviya Aborî: Globalîzasyon, tevî ku gelek feydeyên wê hene, bûye sedema windakirina karên pîşesaziyê li welatên rojava û zêdebûna newekheviya aborî. Beşek mezin ji çîna karker û navîn hest dikin ku ji hêla elîtên siyasî û aborî ve hatine paşguh kirin. Partiyên populîst bi sozên parastina aboriya neteweyî û karên navxweyî dengên van kesan qezenc dikin. [sitatasyoneke pêwîst e]
Bêbaweriya li hember Saziyên Demokratîk: Bêbaweriyek berbelav li hember partiyên siyasî yên kevneşopî, medya û saziyên navneteweyî heye. Populîst vê yekê bi kar tînin û xwe wekî "dengê gelê rastîn" li dijî "elîta gendel" didin nasîn. [sitatasyoneke pêwîst e]
Ev meylên hanê gefeke cidî li ser nirxên lîberal ên wekî rêzgirtina ji mafên mirovan, piralîbûn û serweriya yaseyê dixwin. Ew dikarin bibin sedema perçebûna civakî û lawazkirina saziyên demokratîk. Lêbelê, wekî ku di bersiva we ya orîjînal de jî hatibû gotin, civakên rojavayî xwedî kevneşopiyeke xurt a demokrasiyê, civakeke sivîl a çalak û bîreke dîrokî ne ku dikarin li hember van gefan bisekinin. [sitatasyoneke pêwîst e] Çareserî di perwerdehiyê, berpirsiyariya medyayê û serkirdayetiya siyasî ya wêrek de ye ku li şûna tirsê, li ser nirxên hevpar û hevgirtinê tekez bike. [sitatasyoneke pêwîst e]

Şerê Rûsya-Ukrayna: Tawanên Şer û Pêşeroja Nediyar
Di çarçoveya şerê Rûsya-Ukrayna de, gelek delîl hene ku ji hêla hêzên Rûsyayê ve tawanên şer ên berfireh hatine kirin. Rêxistinên navneteweyî yên wekî Neteweyên Yekbûyî û Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî, û herwiha gelek komên mafên mirovan, êrîşên li ser binesaziya sivîl, îşkence, kuştinên bê darizandin, û dersînorkirina bi zorê ya zarokan belge kirine. [sitatasyoneke pêwîst e] Ev kiryar bi awayekî sîstematîk û berfireh hatine encamdan. [sitatasyoneke pêwîst e] Her çend divê Ukrayna jî pabendî qanûnên navneteweyî be, pîvan û qebareya binpêkirinên ku ji hêla Rûsyayê ve hatine kirin, bi awayekî berbiçav mezintir û sîstematîktir in. [sitatasyoneke pêwîst e]

Ji ber şer, krîzeke mirovî ya mezin derketiye holê. Li gorî daneyên ku heta nîvê sala 2025an hatine tomarkirin, zêdetirî 14 milyon Ukraynî ji malên xwe koçber bûne, ku beşek ji wan li nav welêt û beşek jî li derveyî welat wekî penaber dijîn. [sitatasyoneke pêwîst e] Ev yek ji mezintirîn krîzên koçberiyê yên piştî Şerê Cîhanî yê Duyemîn e. [sitatasyoneke pêwîst e]

Derketina dawiya şer hîn jî ne diyar e. Çareseriyeke bilez li ber çavan xuya nake. Senaryoyên gengaz ev in:

Guherîneke Siyasî li Rûsyayê: Guherîneke mezin di serkirdayetiya siyasî ya Rûsyayê de dikare rê li ber danûstandinên aştiyê veke.
Westandina Leşkerî: Şerekî demdirêj dikare bibe sedema westandina her du aliyan û wan neçar bike ku li ser maseya danûstandinan rûnin.
Çarçoveyeke Nû ya Ewlekariyê: Dibe ku pêwîstî bi avakirina peymaneke nû ya ewlekariyê ji bo tevahiya Ewropayê hebe ku tê de fikarên her du aliyan li ber çav bên girtin.
Mixabin, şer bûye beşek ji vegotinên neteweyî yên her du aliyan, ku ev yek gihîştina lihevkirinekê dijwartir dike. [sitatasyoneke pêwîst e] Wekî ku dîrok nîşan dide, şer di dawiyê de bi dawî dibin, lê birîn û bandorên wan dikarin ji bo nifşên paşerojê jî bidomin.

 

Gulan