Joost Hiltermann, Rêveberê Bernameyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê li Koma Krîzên Navneteweyî, ji Gulan Medya re: Destûra Iraqê wek projeyeke ne temam û necihbicihkirî maye.

 

Joost Hiltermann, Rêveberê Bernameyên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê li Koma Krîzên Navneteweyî ye û serpereştiya hewldanên lêkolîn, şîrovekirin û danîna siyasetê ji bo herêmê dike.[1] Ew pisporê Iraqê ye di warên wekî "veguhestina siyasî, pêvajoya destûrî, rewşa kurdan, pirsa Kerkûkê û navçeyên bi nakok, neft û gaz, û têkiliyên bi dewletên cîran re." Di vê hevpeyvîna taybet de, ew li ser rewşa heyî ya Rojhilata Navîn, paşeroja Iraqê û têkiliyên wê bi Herêma Kurdistanê re diaxive.

Pirs: Nêrîna we li ser rewşa nû ya Rojhilata Navîn çi ye?

Hiltermann: Ez nabînim ku Rojhilateke Navîn a nû derdikeve holê. Tiştê ku em dibînin ne aramiyeke berbelav e ku bi giranî bi Îsraîlê ve girêdayî ye. Ev rewş ji êrîşa Hemasê ya 7ê Cotmeha 2023an ve derketiye holê. Ne diyar e ku aramî dê kengî vegere. Tiştê ku heta niha eşkere ye ew e ku Îsraîl aktora herî bi hêz a leşkerî ye di vê pevçûnê de, lê nikarîbû dijminên xwe bi temamî têk bibe.

Pirs: Gelo em dikarin bêjin ku şer û pevçûn herêmê ji nû ve dirêsin?

Hiltermann: Mebesta min ew e ku guhertin bi lez diqewimin û em ji qonaxa aramiyê dûr in. Pevçûna rasterast a leşkerî di navbera Îsraîl û Îranê de rewşeke nû ye. Herwiha, Amerîka rasterast li dijî Îranê şer dike. Ev nîşan dide ku em di rewşeke pir xeternak de ne ku hîn bi dawî nebûye.

Pirs: Nêrîna we li ser Herêma Kurdistanê di nav guhertinên heyî de çi ye?

Hiltermann: Rewşa Herêma Kurdistanê bê guman ji beriya sala 1991ê baştir e. Piştî rûxandina rejîma Sedam Huseyn di 2003an de, Herêma Kurdistanê di çarçoveya Iraqeke federal de bû herêmeke destûrî. Lêbelê, du xalên lawaz hene:

Piştgirêdana zêde bi neft û gazê: Ev pirsgirêk ne tenê ya Herêma Kurdistanê ye, lê ya tevahiya Iraqê ye.
Gendelî: Gendelî li seranserê Iraqê belav bûye û Herêma Kurdistanê jî di nav de ye, ku ev yek rê li ber pêşketina zêdetir digire.
Pirs: Gelo danîna çekan ji aliyê PKKê ve dibe destpêka çareseriyeke aştiyane li Tirkiyeyê?

Hiltermann: Ez ne pisporê Tirkiyeyê û PKKê me, lê ez rewşê dişopînim. Ev pêşhatineke erênî ye û ez hêvîdar im ku bibe sedema rêkeftinekê di navbera Tirkiye û PKKê de. Lêbelê, pirsa kurdî çar dewletan digire nav xwe û ne diyar e ka çareserî dê ji bo her dewletê cuda be yan dê çareseriyeke giştgir were dîtin. Heke pirsa kurd li Tirkiyeyê bi awayekî baş neyê çareserkirin, dibe ku di pêşerojê de komên din derkevin holê.

Pirs: Piştî 22 salan ji rûxandina Sedam, gelo serkirdeyên şîe yên Iraqê karîne dewleteke federal ava bikin?

Hiltermann: Destûra 2005an a Iraqê ne tenê di derbarê mafên kurdan de, lê di gelek warên din de jî nehatiye cîbicîkirin û wek projeyeke ne temam maye. Divê hemû alî li hev kom bibin da ku destûrê bi tevahî cîbicî bikin an jî ji nû ve lê binihêrin. Sîstema hikûmranî ya niha dûrî teokrasiyê ye û partiyên îslamî yên şîe nikarin bi tena serê xwe hikûm bikin. Piraniya şîeyên Iraqê jî sîstemeke teokratîk naxwazin.

Pirs: Gelo civaka navneteweyî dê Herêma Kurdistanê wek herêmeke destûrî biparêze?

Hiltermann: Pêwîst nake mirov li benda tiştekî ji Amerîkayê be, heta ku Herêma Kurdistanê nekeve bin zexteke pir mezin. Tewra di wê demê de jî, ne diyar e ku Amerîka dê tiştekî bike, bi taybetî di bin rêveberiya Trump de. Amerîka êdî naxwaze tevlî pevçûnên herêmî bibe.

Pirs: Di pêşerojê de kî dê bibe hêza sereke li Rojhilata Navîn?

Hiltermann: Pêşbînîkirin zehmet e. Niha, Îsraîl hêza leşkerî ya herî xurt e û piştgiriya Amerîkayê jî heye. Lê Îsraîl ne hêzeke super e û nikare bi awayekî domdar îradeya xwe ferz bike. Erebistana Siûdî di warê leşkerî de ne xurt e û Îmarat jî naxwaze tevlî pevçûnên herêmî bibe. Îran û wekîlên wê lawaz bûne. Ji ber vê yekê, êdî hêzeke serdest a herêmî namîne. Dewletên wek Tirkiye, dewletên Kendavê û Îsraîl dê hevsengiya hev bigirin. Pêwîst e fêrî jiyana bi hev re bibin, ji ber ku nikarin hev tune bikin.

 

 

Gulan