Profesorê hêja, Joana J. Braysorn, yek ji akademîsyenên navdar ên cîhanê ye di warê hişmendiya çêkirî û encamên wê de û di warê psîkolojî û hişmendiya çêkirî de xwedî bawernameya doktorayê ye. Di sala 2020an de, ew li Zanîngeha Hertie li Berlîn, paytexta Almanyayê bû profesorê etîk û teknolojiyê. Di sala 2025an de, ji ber beşdariyên wê yên bi bandor di damezrandina şefafî û berpirsiyariyê de di warê hişmendiya çêkirî û karanîna robotan de, doktoraya rûmetê ji Zanîngeha Leuven a Frensî wergirt. Ji bo axaftina li ser berpirsiyariya etîkî ya karanîna hişmendiya çêkirî, ku niha bi piraniya sektorên civakê û rêveberiyê re têkel bûye, me ev hevpeyvîn bi wê re pêk anî.

Tiştê ku niha mirovahiyê li hemberî pargîdaniyên mezin ên hişmendiya çêkirî nîgeran dike û wek metirsî dibîne, ew e ku ev teknolojiya pêşketî xweser e û bi xwe biryarê dide û dahênanê diafirîne û bi piraniya aliyên cuda yên jiyana me re têkel bûye. Em çawa bi vê guherîna mezin re tevbigerin ku ti çarçoveyeke yasayî ya navneteweyî tune ye ku wê birêkûpêk bike?
Dema ku pergalên hişmendiya çêkirî dikevin nav warên hestiyar ên wekî tenduristî û perwerdehiyê, divê bi heman tundiyê bi wan re muamele bê kirin ku bi teknolojiyên din ên xeternak re tê kirin. Pêwîstiya me bi çarçoveyên birêkûpêk ên serbixwe û cîbicîkirî heye ku ceribandinên hûr, şefafî di sêwiranê de, û her weha nirxandina domdar a encaman bike neçarî û pabendkirî, çawa ku ji bo dermanên nû pêwîstiya me bi ceribandinên klînîkî heye, bi heman awayî pêwîstiya me bi lêkolînên îsbatkirinê ji bo hişmendiya çêkirî heye, ne tenê ji bo nirxandina rastbûnê (accuracy), lê belê ji bo dadperweriyê, divê berî karanînê şiroveyeke zanistî jê re bê kirin, bi dûrxistina encamên nexwestî, an yên ku tê texmîn kirin ku metirsiyê çêbikin, an jî encamên wan ên xirab hebin, tevî vê yekê, desteyên çavdêriyê ku divê pisporiya teknîkî û exlaqî ya wan hebe, divê desthilatî bi wan bê dayîn, ji bo ku li wan pergalên ku encamên zerardar nîşan didin, an jî nikarin pîvanên ewlehiyê pêk bînin, binerin û wan rawestînin. Divê ev yek bendên tezmînat û berpirsiyariyê jî di nav xwe de bigire, dema ku di encama karanîna hişmendiya çêkirî de di warê bijîşkî de xeletî çêdibe, an jî dermanek xirab tê hilberandin û di encamê de pirsgirêkek derdikeve holê.
Aliyekî din ku pergalên hişmendiya çêkirî metirsiyeke rasteqîn li ser çêkirine, dawîanîna li rola karê rojnamevanî û rakirina mafê daner û dahêner e, ku ev hemû wek stûnên pergala demokratîk a lîberal tên hesibandin, eger ev sektor zirarê bibîne, pergala demokratîk ji hev belav dibe, gelo divê çi bê kirin ji bo ku ev metirsiyên eşkere bên dûrxistin?
Pirsgirêka sereke ew e ku qanûnên civakên demokratîk ên ku ji bo karê rojnamegerî û mafê milkiyeta rewşenbîrî û mafê daner «Copyright» di serdemekê de hatine danîn ku pêşketina teknolojiyê û pergalên hişmendiya çêkirî nebûne, ji ber vê yekê dema ku em lê dinêrin, bingehên sereke yên mafê milkiyeta rewşenbîrî, berçavgirtina hişmendiya çêkirî ya hilberîner tê de nehatiye kirin, di demekê de ku îstîsnayên karanîna dadperwerane ji bo wê hatibûn danîn, ku rê bidin lêkolîn û şîrovekirinê, ne ji bo dubare bikaranîna tevahî ya berhemên afirîner, dadgeh hîn jî hewl didin ku bizanibin çawa van têgehan di çarçoveya modelên zimanî yên mezin de cîbicî bikin. Em dikarin di demek kurt de hewl bidin ku çarçoveyên heyî yên mafê milkiyeta rewşenbîrî li hev bînin. Mînak, bi ferzkirina mekanîzmayên îşaretpêkirina eşkere bi piştgirî û redkirina berhemên afirîner, lê di asta demdirêj de dibe ku pêwîstiya me bi mekanîzmayên bi tevahî nû hebe, ji bo ku guherîn û danûstandina berhemên mirovan ji bo dubare hilberandina wan ji aliyê amûrên hişmendiya çêkirî ve nîşan bide. Divê ev mekanîzma parêzvaniyê li karê afirîner bikin, bêyî ku bibin asteng li ber dahênanê, ji bo vê jî şefafî ji aliyê pêşdebirên hişmendiya çêkirî ve pir girîng e û divê pir baş pêk bînin û, divê ew eşkere bikin ka kîjan daneyan bikar tînin û çawa dubare bi rêya hişmendiya çêkirî di dubare hilberandina dahênana mirovan de bikar tînin, divê ev gava yekem be ji bo parastina mafê dahênanê û milkiyeta mafê rewşenbîrî.
Li ser asta cîhanê niha behsa hewldanekê tê kirin ku di warê tenduristî û derman de şêweyek ji rêveberiya gerdûnî ji bo karanîna hişmendiya çêkirî di sektora lênihêrîna tenduristiyê de bê avakirin, lê niha qanûna parastina daneyan û nepenîtiyê li her welatekî bi awayekî cuda ye, gelo ev rêveberiya gerdûnî dê çawa serketî be?
Rêveberiya cîhanî di warê hişmendiya çêkirî de ji bo tenduristiyê « Global governance in AI for health is, hem pêwîst e û hem jî pir dijwar e. Daneyên tenduristiyê yek ji cureyên herî hestiyar ên agahiyên taybet ên kesane yên hemû mirovan e, lêbelê gelek caran li wan welatên ku qanûnên wan ên xurt ên parastina nepenîtiya daneyan nînin, xirab sûd jê tê wergirtin û nayên parastin. Rêxistinên navneteweyî yên wekî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê «WHO» dikarin roleke pir girîng di danîna pîvanên exlaqî û pêşxistina pratîkên herî baş de bilîzin, lê cîbicîkirina pabendker bêyî hebûna soza piralî ji aliyê hikûmetan ve karekî dijwar dibe. Yek ji rêyan dibe ku peymanên taybet bi sektoran bin, mîna peymanên Jenêvê ji bo şer, ku divê peymanên armancdar ên ku karanîna hişmendiya çêkirî di warên xeternak ên diyarkirî de birêkûpêk bikin, hemû alî li ser li hev bikin. Lê di warê rastiyê de, pêwîstiya me bi rêgezek heye ku aliyên piralî di nav xwe de bigire, wek «hebûna qanûnên niştimanî yên xurt li ser asta dewletan, û her weha kampanyayên hişyarkirina cîhanê ku li ser hemahengiya navneteweyî piştgiriya maddî û manewî ji wê kampanyaya gerdûnî re bê kirin.
Pirsgirêkeke din a pergalên hişmendiya çêkirî ew e ku pargîdaniyên mezin ên teknolojiyê dema ku pergalên hişmendiya çêkirî perwerde dikin, bi zimanên rojavayî û li serê hemûyan zimanê îngilîzî û çand û kevneşopiyên rojavayî dikin, ji ber vê yekê dema ku ev pergalên hişmendiya çêkirî li welatên dewletên başûr, an herêmek wekî Rojhilata Navîn di warên wekî «qanûn, dadperwerî, perwerde û hwd.» de tên bikaranîn, em dibînin ku bi kevneşopiyên wan civakan re li hev nakin, gelo ev pirsgirêk çawa tê çareser kirin?
Neteweyîkirina pergalên hişmendiya çêkirî, ne tenê mijara wergerandina zimanê pergalê ye, lê belê bi kontekst, nirx û çarçoveyên sazûmanî yên her welatekî ve girêdayî ye. Divê dewletên başûrê cîhanê, an jî dewletên Rojhilata Navîn di pêşxistina databasên xwe yên taybet de veberhênanê bikin, ku ji aliyê pisporên navxweyî ve li ser hatibe nîşankirin û şîrovekirin. Her weha divê ew di lêkolînên cîhanî yên hişmendiya çêkirî de beşdarên çalak bin, ne tenê bi pêşkêşkirina daneyan, lê divê di dema sêwirana bernameyên hişmendiya çêkirî de nêrînên xwe pêşkêş bikin, ji vê zêdetir pir girîng e ku hevkariyeke tam di navbera sektora giştî û taybet de li ser asta rêveberiya herêmî ji bo avakirina binesaziya databasên niştimanî hebe û sûd ji hevkariya navneteweyî di avakirina vê kapasîteyê de werbigirin. Ya herî girîng ew e ku, divê hikûmet nebin pêveka bikarhênerên amûrên biyanî yên hişmendiya çêkirî, lê divê daxwaza şefafiyê bikin, di derbarê awayê xebata pergalan de, daxwaza kontrolkirina lihevhatina çandî bikin, berî bikaranînê û siyasetên ku piştgiriya bikaranîna teknolojiya pêşketî ya navxweyî, an jî ya lihevhatî ya navxweyî dikin bipejirînin.
Avakirina binesaziya databasên niştimanî ji bo ewlehiya neteweyî ya her dewletekê pir girîng e, ji ber vê yekê bikaranîna daneyên biyometrîk bêyî razîbûna xwediyê wê, mijareke mafên mirovan e. Tewra li wan welatên ku pergalên wan ên qanûnî yên pêşketî nînin, dikare bi rêya siyaset û hişyariya giştî parastina bingehîn bê cîbicîkirin, ji bo vê jî dikare:

Yekem: Divê hikûmet qanûnên zelal ên parastina daneyan derxînin, heta ku sade bin jî, li gorî vê qanûnê divê daxwaza razîbûna agahdarane ji bo bikaranîna daneyên biyometrîk bikin, wek «rû, deng, an şopa tilî».

Duyem: Kampanyayên hişyarkirina giştî pir girîng in, divê welatî di mafên xwe û metirsiyên rûbirûbûna dîjîtal de fêm bikin.

Sêyem: Civaka sivîl û sektora teknolojiyê dikarin bi hev re bixebitin ji bo çêkirina amûrekê wek «watermark» ji bo ku daneyan tenê ji xwediyên wan re xuya bibin, an jî îşaretek an alayek li ser bikaranîna bê destûr a wêne û şêweyan deynin. Li ser asteke berfirehtir, hevkariya herêmî dikare alîkar be ji bo komkirina çavkanî û pisporiyan ji bo parastina nepenîtiya welatiyan li ser asteke pir berfireh.

Hişmendiya çêkirî wekî amûrek girîng di şer û pevçûnên siyasî û mezhebî de, gelo ji bo rêgirtina li xerab bikaranîna hişmendiya çêkirî wekî çek li herêmên tijî pirsgirêk û tevlihev çawa gavan davêjin?
Bikaranîna hişmendiya çêkirî di wan pirsgirêk û şerên ku niha li cîhanê diqewimin de, çi bi rêya «kampanyayên agahiyên şaş, çavdêriya otomatîk, an jî çekên xweser (otonom) be» gefeke mezin li ser aştî û aramiya cîhanê çêdike. Tiştê ku pêwîstiya me pê heye, peymanek mîna peymana Jenêvê ji bo pevçûnên dîjîtal e ku wek amûreke yasayî ya navneteweyî hin bikaranînên hişmendiya çêkirî di şer de qedexe bike û sînorên tund jî ji bo yên din deyne. Mînak, divê çekên xweser ên otomatîk bi hebûna çavdêriya mirovî (human-in-the-loop) bên pabendkirin û bi awayekî eşkeretir divê mirov bi wê re têkiliyê deyne û biryarê bide, her weha teknolojiya sextekariya kûr «Deepfake» ku ji bo şaşkirinê li herêmên şer tê bikaranîn, divê bi awayekî cîhanî bê qedexekirin. Ji bilî birêkûpêkkirinê, pêwîstiya me bi mekanîzmayên xurt ên piştrastkirin û cîbicîkirinê heye, çawa ku ji bo mijara belavnebûna çekên atomî heye. Metirsî pir mezin in, bi taybetî li wan herêmên ku berê ji ber aloziyên jeopolîtîk nearam in. Bêyî gavên yekalîker, hişmendiya çêkirî dikare bibe sedema dubarekirina neheqî û nearamiyê.
Google Search Suggestions
Display of Search Suggestions is required when using Grounding with Google Search. Learn more
Professor Joanna Bryson AI ethicsJoanna Bryson biography and publicationsJoanna Bryson recent work on AI regulation

 

Gulan