كەژان ئەسەدی بۆ گوڵان:هونەر تەنیا وەسفكردنی ناسنامە نییە، بەڵكو خۆیشی بەشێكە لە ناسنامە
كەژان ئەسەدی یەكێكە لە خانمە ئەكتەرەكانی ڕۆژهەڵات كە چەند ساڵێكە لە وڵاتی ئەڵمانیایە و سەرەڕای سەختیی ژیان، بەردەوام بووە لە كاری هونەری بەپێی كات و توانای خۆی، لە دەرفەتێكدا دەربارەی كاریگەریی هونەر لەسەر هەستی نەتەوایەتی، چەند پرسیارێكمان ئاراستەی كرد.
*هونەر چ ڕۆڵێكی هەیە لە پاراستن و بەرزكردنەوەی ناسنامەی نەتەوەییی كورددا،
بەتایبەتی لە كاتی شێواندن و پەراوێزخستنی زمان و كولتوور؟
-هونەر یەكێكە لە گرنگترین ئامرازەكانی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی. لە كاتێكدا زمان، خوێندن یان دامەزراوە فەرمییەكان سنووردار دەكرێن یان دەشێوێندرێن، گۆرانی، شیعر، چیرۆك، شانۆ، وێنە و سینەما دەتوانن مێژوو، زمان و بەها كولتوورییەكان بۆ نەوەكانی داهاتوو بگوازنەوە. توێژینەوەكان نیشانی دەدەن كە هونەر تەنیا وەسفكردنی ناسنامە نییە، بەڵكو خۆیشی بەشێكە لە ناسنامە. بەتایبەتی لە مێژووی كورددا.
*ئایا هونەرمەندانی دەرەوەی كوردستان (دیاسپۆرا) دەتوانن هەستی نەتەوایەتی بەرز بكەنەوە، یان دووركەوتنەوە لە ژینگەی كوردستان كاریگەریی نەرێنییان لەسەر دەبێت؟
-هەردوو ئەگەرەكە هەن؛ زۆرێك لە هونەرمەندانی دیاسپۆرا بەهۆی دووركەوتنەوە لە نیشتمان و ئەزموونی كۆچ، زیاتر دەپەرژێنە سەر بابەتە كۆمەڵایەتی و ناسنامەییەكان و هەوڵ دەدەن بەرهەمەكانیان ببێتە پردێك لە نێوان كورد و جیهاندا، لە هەمان كاتدا، دووربوون لە ژینگەی ڕۆژانەی كوردی دەتوانێت كاریگەریی لەسەر زمان، بابەت و شێوازی دەربڕین دابنێت. بەڵام بە گشتی، دیاسپۆرا زۆرجار ناسنامەی نەتەوایەتی لاواز ناكات، بەڵكو بە شێوازێكی نوێ و جیاواز دایدەڕێژێتەوە.
*هونەرمەندانی كورد لە پارچەكانی كوردستان (باشوور، ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاوا، باكوور) چی هاوبەش و چی جیاوازییەكیان هەیە؟
-بنەمای هونەری كوردیی هاوبەشە، وەك: زمان، فۆلكلۆر، مۆسیقا و بیرەوەریی مێژوویی، بەڵام جیاوازیی سیستمی سیاسی، یاسایی، ئازادیی ڕادەربڕین، پشتیوانیی دامەزراوەیی و ژینگەی كولتووری وای كردووە شێوازی بەرهەمهێنان لە هەر پارچەیەك جیاواز بێت. ئەمە بەواتای بوونی چەند ئەزموونێكی جیاوازە لە یەك كولتووردا، نەك بوونی چوار هونەری جیاواز.
*هونەرمەندێكی كورد كە بە زمانی نەتەوەیەكی دیكە گۆرانی دەڵێت، یان نواندن دەكات، یان تابلۆ دەكێشێت، ئایا هەمان كاریگەریی هەیە لە دروستكردنی هەستی نەتەوایەتیدا؟
-زمان ئامرازێكی گرنگی ناسنامەیە، بەڵام تاكە فاكتەر نییە. ئەگەر ناوەڕۆكی ئەزموون و تێڕوانینی كوردی پارێزراو بن، بەرهەمێك بە زمانی دیكەش دەتوانێت ناسنامەی كوردی بناسێنێت و بیگەیەنێتە جیهان، بەڵام بەرهەم بە زمانی كوردی، بەتایبەتی بۆ پاراستنی زمان، كاریگەرییەكی تایبەتی هەیە كە زمانی دیكە ناتوانێت بە تەواوی جێگەی بگرێتەوە.
*هونەری “سیاسی” و هونەری “فەرهەنگی”، كامیان كاریگەریی درێژخایەنیان هەیە لە دروستكردنی ناسنامەی نەتەوایەتیدا؟
-هەردووكیان گرنگن، بەڵام كاریگەرییان جیاوازە. هونەری سیاسی زۆرجار وەڵامدەرەوەی ڕووداوەكانی كاتە و لە قۆناغە هەستیارەكاندا كاریگەرییەكی خێرای هەیە. هونەری فەرهەنگی (كولتووری) كە لەسەر زمان، فۆلكلۆر، ئەفسانە، مۆسیقا و ژیانی ڕۆژانە بونیاد دەنرێت، زۆرجار كاریگەرییەكی درێژخایەنتری لەسەر دروستكردن و بەردەوامبوونی ناسنامەی نەتەوایەتی هەیە. لە كرداریشدا، زۆربەی بەرهەمە سەركەوتووەكان ئەم دوو ڕەهەندە تێكەڵ دەكەن.
*ئایا هونەرمەندانی كورد تەنیا بەرپرسن لە پاراستنی شێوازی ڕەسەنی هونەری كوردی، یان گۆڕانی شێواز و نوێكردنەوە بەشێكی سروشتییە لە مێژووی هونەری هەر نەتەوەیەكدا؟
-پاراستنی میراتی هونەری گرنگە، بەڵام مێژووی هونەر نیشانی دەدات كە هیچ كولتوورێك بەبێ گۆڕان و نوێكردنەوە نەمایەوە. هونەرمەند دەتوانێت هەردوو ئەركەكە پێكەوە بەجێ بهێنێت؛ لە یەك كاتدا میراتی هونەری بپارێزێت و بە زمان و شێوازی سەردەمیش نوێی بكاتەوە. ئەو نوێكارییانەی لەسەر بنەمای زانیاری لە میراتی كولتووری بونیاد دەنرێن، زۆرجار دەبنە هۆی بەهێزبوونی كولتوور نەك لاوازبوونی.
*كاتێك هونەرمەندێكی كورد شێوازی ژانرە نێودەوڵەتییەكان بەكار دەهێنێت بۆ گەیاندنی ناوەڕۆكی بەرهەمێكی كوردی، ئایا ئەوە پاراستنی كولتوورە یان تێكەڵكردنی كولتوورییە؟
-زۆربەی پسپۆڕانی كولتوور ئەمە بە جۆرێك لە تێكەڵبوونی كولتووری دادەنێن، كە دەكرێت ئەرێنی بێت. ژانرەكان شێوازی دەربڕینن، نەك ناسنامە. ئەگەر ناوەڕۆك، بیركردنەوە و ئەزموونی كوردی پارێزراو بێت، بەكارهێنانی شێوازی نێودەوڵەتی دەتوانێت ببێتە هۆی ناساندنی كولتووری كوردی بە بینەر و بیسەری زیاتر، بێ ئەوەی ڕەسەنایەتییەكەی لەدەست بدات.
*ئایا حكوومەتی هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی یەكسان پشتیوانی لە هونەرمەندان دەكات بۆ پاراستنی كولتووری كلاسیكی، یان زیاتر گرنگی بە پڕۆژە جیهانییەكان دەدەن؟
-ئەمە لە شوێن و كاتدا جیاوازە و ناتوانرێت حوكمێكی گشتیی بەسەردا بدرێت. لە هەندێك بەرنامەدا پشتیوانی لە میراتی كلاسیكی و فۆلكلۆری دەكرێت، لە هەندێكی دیكەشدا گرنگی بە پڕۆژە مۆدێرن و نێودەوڵەتییەكان دەدرێت. زانستی سیاسەتی كولتووری پێشنیار دەكات باشترین ڕێگە ئەوەیە هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی میرات و پشتیوانیكردن لە داهێنان و نوێكاریدا بپارێزرێت.
*زیرەكیی دەستكرد دەتوانێت هونەری كوردی بەرهەم بهێنێت (گۆرانی، وێنە، هەڵبەست)، بەڵام ڕەنگە هاوشێوەی مرۆڤ نەبێت، ئایا ئەمە مەترسییە لەسەر هونەر، یان ئامرازێكی نوێیە بۆ بڵاوبوونەوەی كولتووری كوردی؟
-زیرەكیی دەستكرد ناتوانێت ئەزموونی ژیان، هەست، بیرەوەری و بارودۆخی كۆمەڵایەتیی مرۆڤ دروست بكات، بەڵام دەتوانێت لە شێواز و چۆنیەتییان فێربێت و دووبارەیان بكاتەوە. بۆیە دەتوانێت وەك ئامرازێك یارمەتیدەر بێت بۆ پاراستنی ئەرشیفی هونەری، فێربوونی زمان، وەرگێڕان، دروستكردنی ئامرازی فێركاری و ناساندنی هونەری كوردی، بەڵام ئەگەر بەرهەمەكانی AI بەبێ ڕێزگرتن لە مافی هونەرمەندان یان بەبێ ئاشكراكردنی سەرچاوە بەكار بهێنرێن، دەكرێت كێشەی ئابووری و ئەخلاقی دروست بكات. لە ئێستادا AI زیاتر وەك ئامراز دەبینرێت نەك جێگرەوەی تەواوی هونەرمەند، بەڵام ئەگەر ببێتە جێگرەوەی داهێنانی مرۆڤ، ئەوا مەترسییەكی گەورەیە بۆ لاوازكردنی هونەری ڕاستەقینە و لەناوبردنی هەست و نۆستالژیا و جوانییە سرووشتییەكانی هونەر.
*زیرەكیی دەستكرد زۆربەی ماوەی فێربوونی خۆی لە زمانە سەرەكییەكانی جیهان وەرگرتووە، ئایا ئەمە بەو واتایەیە كە هونەری كوردیی دروستكراو بە AI بنچینەیەكی كولتووریی ڕاستەقینەی نییە و ناسنامەی نەتەوایەتی لاوازتر دەكات؟
-لە ئێستادا زۆربەی مۆدێلەكانی AI لەسەر داتای زمانە گەورەكان فێر كراون، بۆیە لە هەندێك بواردا زانیاری و وردبینییان لەسەر زمانی كوردی كەمترە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە كە هەر بەرهەمێكی AI بە زمانی كوردی بێ بنچینەی كولتووری بێت. كوالێتیی ئەو بەرهەمانە پەیوەستە بە جۆری داتا، ئامادەكاری، چاودێریی هونەرمەند و پسپۆڕانی كورد، و شێوازی بەكارهێنانی AI. ئەگەر داتای كوردی بەهێزتر بكرێت و هونەرمەندان لە پڕۆسەی بەرهەمهێناندا بەشداری بكەن، AI دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بڵاوكردنەوەی كولتووری كوردی، بەڵام ئەگەر بەرهەمەكان بەبێ پشكنین و بەبێ پەیوەندی بە سەرچاوە كولتوورییەكان بەكار بهێنرێن، مەترسیی هەیە هەڵە و تێگەیشتنە چەوتەكان دووبارە بكاتەوە. بە گشتی، ناسنامەی نەتەوایەتی شتێكی جێگیر نییە، بەڵكو بەردەوام لە گۆڕان و نوێبوونەوەدایە و باشترە زیرەكیی دەستكرد هەمیشە وەك ئامرازێكی یارمەتیدەر بەكار بهێنرێت، نەك وەك جێگرەوەی هونەرمەندی ڕاستەقینە.
