شوان محەمەد، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حزبی زەحمەتكێشانی كوردستانە و یەكێكە لەو سیاسەتمەدارانەی كە بەردەوام لەسەر پرسەكانی تایبەت بە خاك و نیشتمان، بۆچوونی تایبەتیی خۆی هەیە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە دید و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

بەشداریكردن لەم جۆرە بازنە و گفتوگۆیانە، دەرفەتێكی بەنرخە بۆ ئاڵوگۆڕكردنی دیدگا و سەرنجەكان لەسەر پرسە چارەنووسسازەكان. هەمیشە وا گونجاوترە كە ئەم جۆرە كۆڕ و كۆبوونەوانە لە شێوازی خوێندنەوەی دەقی ئامادەكراو و وشك دوور بكەونەوە و زیاتر بەرەو گفتوگۆیەكی زیندوو و كراوە و چڕ بچن، چونكە لە ڕێگەی دیالۆگی ڕاستەوخۆوە لایەنە نادیارەكانی بابەتەكان ڕوونتر دەبنەوە و بیروڕاكان بە شێوازێكی كاریگەرتر دەگەن. لەم چوارچێوەیەدا، دوو بابەتی سەرەكی و گرنگ هەن كە پەیوەندییەكی توندوتۆڵ و دیالێكتیكی لە نێوانیاندا هەیە، بە جۆرێك كە كاریگەریی ڕاستەوخۆ و دوولایەنەیان لەسەر یەكتر هەیە و هاوكات كار دەكەنە سەر پێگەی كورد، جوگرافیا و دۆخی جیۆپۆلەتیكی كوردستان لە ناوچەكەدا. یەكێك لەم بابەتە سەرەكییانە پرسی ناسیۆنالیزمە، كە ئەگەرچی لە لایەن پسپۆڕان و توێژەرانەوە پێناسە و شیكاریی جیاوازی بۆ كراوە، بەڵام پێویستە لە گۆشەنیگایەكی تایبەتەوە سەرنجی بخرێتە سەر، كە ئەویش ناسیۆنالیزمی كوردییە وەك ناسیۆنالیزمێكی بێدەوڵەت.

كاتێك باس لە جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەین، دەبینین كورد لە تەنیشت چەندین نەتەوەی خاوەن قەوارە و دەسەڵاتی وەك عەرەب، تورك و فارس دەژی، بێگومان هەر یەك لەم نەتەوانە خاوەنی ناسیۆنالیزمی تایبەت بە خۆیانن، بەڵام جیاوازییە جەوهەرییەكە لێرەدایە كە ناسیۆنالیزمی گەلانی سەردەست، ناسیۆنالیزمێكی دەوڵەتین كە پاڵپشتن بە هێز، سوپا، دامەزراوە و سەرچاوە داراییەكان، و بە بەردەوامی لە هەوڵی چەوساندنەوە و سڕینەوەی ناسنامە لاوەكییەكاندا بوون. لە بەرانبەردا، ناسیۆنالیزمی كوردی، ناسیۆنالیزمێكی بێدەوڵەتە كە لە دۆخێكی ململانێی سەخت و ناهاوسەنگدا لەگەڵ ناسیۆنالیزمە دەسەڵاتخوازەكان، توانیویەتی بە شێوازێكی خۆڕاگرانە و شێلگیرانە بەرگری لە بوون و ناسنامەی خۆی بكات. ئەم ناسیۆنالیزمە زیاتر خەسڵەتێكی بەرگریكارانەی هەبووە بۆ ڕێگریكردن لە توانەوەی نەتەوەكە لەناو بۆتەی نەتەوە سەردەستەكاندا.

لە ڕوانگەیەكی مێژووییەوە، ئەركی سەرەكیی ناسیۆنالیزمی كوردی لە ڕابردوودا پاراستنی مانەوە بووە، ئەوەی ئێمە لە ئەدەبیاتی سیاسیی خۆماندا ناومان ناوە خەباتی ڕزگاریی نیشتمانی، لە ڕاستیدا هەوڵێك بووە بۆ ڕزگاربوون لە ژێردەستەیی. بە داخەوە، سەرەڕای هەموو قوربانیدانەكان، كورد هێشتا لە پارچە جیاوازەكاندا نەگەیشتووەتە قۆناغی كۆتایی خەباتی ڕزگاریی نیشتمانی، كە خۆی لە بەدەستهێنانی سەروەری و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆدا دەبینێتەوە. لە كۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، كاتێك ئیمپراتۆرییەتە گەورەكان هەڵوەشانەوە و نەتەوەكان بوونە خاوەنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان لەسەر بنەمای زمان، جوگرافیا و كولتوور، كورد لەم پرۆسە مێژووییە بێبەش كرا، ئەم بێبەشبوونە وای كرد، پرۆسەی ناسیۆنالیزمی كوردی تا ئێستاش بە ناتەواوی بمێنێتەوە و نەگاتە ئامانجی كۆتایی خۆی، كە دەوڵەتبوونە.

یەكێك لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی پاراستنی ناسیۆنالیزمی كوردی، پاراستنی زمان بووە، زمان پێناسەی سەرەكیی ناسنامەی نەتەوەییە، بەڵام بەهۆی نەبوونی دەوڵەتێكی نەتەوەیی كە پارێزگاری لە زمان بكات، زمانی كوردی ڕووبەڕووی هێرش و گوشاری بەردەوامی تواندنەوە بووەتەوە. كاریگەریی زمانی نەتەوە باڵادەستەكان، بە تایبەتی زمانی عەرەبی، هێندە بەهێز بووە كە بە شێوەیەكی نائاگایی ڕەنگدانەوەی لەسەر ئاخاوتنی ڕۆژانەی ئێمە دروست كردووە. بۆ نموونە، لە ناوچەیەكی وەك كەركووك كە فرەكولتوور و فرەزمانە، زاڵبوونی زمانی عەرەبی بە جۆرێكە، كە تەنانەت كەسانێك كە بڕوای تەواویان بە ناسیۆنالیزمی كوردی هەیە، لە كاتی قسەكردندا بە شێوەیەكی نائیرادی و ناخوازراو كۆمەڵێك وشە و زاراوەی عەرەبی بەكار دەهێنن، ئەمە نیشانەیەكی ڕوونی ئەو گوشارە كولتووری و زمانەوانییە بەردەوامەیە كە لەسەر زمانەكەمان هەیە.

جگە لەمەش، یەكێك لە كەموكووڕییەكانی ئێستای ناسیۆنالیزمی كوردی ئەوەیە كە جۆرێك لە ساردبوونەوە، یان گرنگی پێنەدان بە زمانی دایك دەبینرێت و هەوڵدان بۆ بەكارهێنانی زمانەكانی دیكە لە پێشینەیە. زمانی كوردی زمانێكی دەوڵەمەند و خاوەن ڕەگ و ڕیشەیەكی مێژوویی بەهێزە، كە خاوەنی سەرجەم بنەما و ڕەگەزە زمانەوانییەكانە بۆ گوزارشتكردن لە بیركردنەوە و زانستەكان، بوونی دیالێكت و شێوەزارە جیاوازەكان، نەك هەر لاوازی نییە، بەڵكو دەوڵەمەندیی زمانەكە نیشان دەدات، كە پێكەوە زمانێكی گەورە و یەكگرتوو تەواو دەكەن. لەبەر ئەوە، فەرامۆشكردنی زمانی كوردی و پەنابردن بۆ زمانەكانی دیكە، كەمایەسییەكی گەورەیە لە پرۆسەی گەشەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەییدا.

هاوشانی زمان، هۆكاری جوگرافیاش هەمیشە لە ژێر هەڕەشەی جددیدا بووە. ناسیۆنالیزمی كوردی لە هەر چوار پارچەی كوردستان (باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا) بەردەوام لە ژێر هەژموون و هێرشی نەیاراندا بووە، كە ئامانجیان گۆڕینی دیمۆگرافیا و دابەشكردنی زیاتری جوگرافیای كوردستان بووە، پاراستنی خاك و جوگرافیا بەشێكی دانەبڕاو بووە لە خەباتی ناسیۆنالیزمی كوردی. لە كۆتاییدا، دەتوانین بڵێین كە ناسیۆنالیزمی كوردی سەرەڕای هەموو ئاستەنگ و كەم و كووڕییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، وەك قەڵغانێكی بەرگری بۆ پاراستنی بوونی كورد، لانیكەم لەسەر ئاستی كولتوور و زمان و جوگرافیا ماوەتەوە، بەڵام گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییەكان پێویستی بە داڕشتنەوەی گوتارێكی نەتەوەیی هاوچەرخ هەیە، كە بتوانێت ڕووبەڕووی تەحەددییەكانی جیۆپۆلەتیكی ناوچەكە ببێتەوە.

جوگرافیای كوردستان بە درێژایی مێژووی هاوچەرخ، هەمیشە لەژێر كارتێكردن و هەژموونی قورسی ناسیۆنالیزمی نەتەوە سەردەستەكانی دەوروبەریدا بووە. لە سەد و چەند ساڵی ڕابردوودا، پرسی پاراستنی ئەم جوگرافیایە تەوەرێكی سەرەكیی خەباتی گەلی كورد بووە، خەباتێك كە تێیدا ڕووبارێك لە خوێن ڕژاوە و قوربانیی بێشومار دراوە، تەنیا بۆ ئەوەی قەوارە و ناسنامەی خاكەكەی بپارێزرێت، بەڵام سەرەڕای ئەم هەموو قوربانیدان و تێكۆشانە بەردەوامە، لە زۆربەی قۆناغەكاندا هاوكاری و هاوكێشە سیاسییەكان بە شێوازێك بوون كە نەتەوە سەردەستەكان حوكمی ئەم خاكەیان كردووە و نەیانهێشتووە كورد خۆی بڕیاردەری چارەنووسی خۆی بێت، ئەم دۆخە نەك هەر كاریگەریی لەسەر لایەنی سیاسی و جوگرافی هەبووە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی قورسی لەسەر ژێرخانی كولتووریی ناسیۆنالیزمی كوردی بەجێ هێشتووە.

كولتوور هەمیشە وەك یەكێك لە پایە هەرە بنەڕەتییەكانی ناسیۆنالیزم و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی سەیر دەكرێت، كە زمان و دابونەریت و جلوبەرگ گرنگترین ڕەگەزەكانی پێكدەهێنن. لەژێر كاریگەریی هەژموونی نەتەوە سەردەستەكاندا، ئەم لایەنە كولتوورییەش تووشی پاشەكشە بووە. بۆ نموونە، كاتێك سەیری باكووری كوردستان دەكەین، لە شارە مێژووییەكانی وەك ئامەد و وان، جلوبەرگی ڕەسەنی كوردی كە هێمایەكی دیاری ناسنامەیە، زۆر بە كەمی لە ژیانی ڕۆژانەدا لەبەر دەكرێت. لە باشووری كوردستانیش، لە شوێنێكی فرەكولتوور و هەستیاری وەك كەركووك، دەبینین ڕێژەیەكی بەرچاو لە هاووڵاتیانی كورد دیشداشە (كە جلوبەرگی باوی عەرەبییە) لەبەر دەكەن. ئەم گۆڕانكارییە لە پۆشاكدا، گوزارشت لە جۆرێك لە كەمبوونەوەی توانای ناسیۆنالیزمی كولتووریی ئێمە دەكات، لە بەرانبەر مژینی كولتووریی لەلایەن نەتەوەی سەردەستەوە، كە دواجار كار دەكاتە سەر هەستی نەتەوەیی نەوە نوێیەكان.

لەگەڵ ئەم هەموو گوشارە دەرەكی و پاشەكشە كولتوورییانەشدا، لایەنێكی ئەرێنی و بەهێز هەیە كە ڕێگر بووە لە توانەوەی یەكجارەكی، ئەویش بوونی «هەستی هاوبەش»ـە لە نێوان تاكەكانی ئەم گەلەدا، ئەم هەستە هاوبەشە و ئەو پەیوەندییە ڕۆحی و نەتەوەییە نەپچڕانە نەبووایە كە وای كردووە كورد لە هەر پارچەیەكی ئەم نیشتمانە بێت، لە غەریبی و لە دووریش بێت، ڕاستەوخۆ یەكتری بناسنەوە و ئازارەكانی یەكتر بە هی خۆیان بزانن، ئەم هەستە وای كردووە كاتێك لە ڕۆژئاوای كوردستان هێرش و مەترسی دەبێت، لە كەركووك خەڵك بڕژێنە سەر شەقامەكان بۆ پشتیوانیكردنیان. مێژوو شاهیدی ئەوەیە كە لە كاتی شۆڕشەكاندا، پارچە جیاوازەكان هاوكاریی یەكتریان كردووە، تەنانەت كاتێك ئەم هاوكارییە مەترسیی گەورەی لەسەر خودی شۆڕشەكە و سەركردایەتییەكەشی دروست كردووە، لە كاتێكدا لە باشووری كوردستان كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە ڕوو دەدات، لە ڕۆژئاوا شاعیران بە كوڵ و بە ئازارەوە شیعر بۆ هەڵەبجە دەنووسن، ئەمە بەڵگەی زیندوویی ئەو هەستە هاوبەشەیە كە سنوورە دەستكردەكان ناتوانن لەناوی بەرن، بەڵام لە پاڵ ئەم هەستە نیشتمانییە بەهێزەدا، دیاردەیەكی تاڵ و زیانبەخش هەیە كە مێژووی ناسیۆنالیزمی كوردی پێوەی دەناڵێنێت، ئەویش كێشەی نێوخۆیی و بوونی بەردەوامی «هێڵی خیانەت»ـە. ئەم هێڵە لادەرە لە ئامانجە نەتەوەییەكان، مێژوویەكی كۆنی هەیە و لە سەردەمی میرنشینە كوردییەكانەوە، وەك ئەوەی لە پەرتووكی «شەرەفنامە»دا تۆمار كراوە، ململانێی ناوخۆیی و كاركردن لە دژی بەرژەوەندیی گشتی هەبووە. بە داخەوە ئەم هێڵە لە ڕابردوودا كەم كاریگەر نەبووە و لە كاتە هەستیارەكاندا گورزی كوشندەی لە بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد داوە، تەنانەت لەم سەردەمەشدا كە سەردەمی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستكردە، هێشتا ئەم دیاردەیە (هێڵی خیانەت) بە شێوازی جیاواز و ژێرپەردە بە زیندوویی ماوەتەوە.

بۆ تێگەیشتن لە هۆكاری مانەوەی ئەم هێڵە، دەكرێت ئاماژە بە لایەنی كۆمەڵایەتی و ئابووریی بكەین. كاتێك لە كۆمەڵگەدا بەراوردێك دەكرێت لە نێوان كوڕی پێشمەرگەیەكی نیشتمانپەروەر كە لەوپەڕی هەژاری و نەبوونیدا دەژی، و لە بەرانبەردا كوڕی كەسێكی هاوكار لەگەڵ داگیركەران (جاش) كە لەوپەڕی خۆشگوزەرانی و ڕەفاهییەتدایە، جیاوازییەكی گەورەی ماددی دەردەكەوێت، ئەم نابەرانبەرییە بۆ كەسانێك كە ئاستی هۆشیاریی نەتەوەییان بەو ڕادەیە بەهێز نییە، دەبێتە هاندانێك بۆ ئەوەی ڕێگەی ئاسان و ماددیی هەڵبژێرن، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی زیانگەیاندن بە نەتەوەكەشیان بێت. ئەم جیاوازییە ماددییە وای كردووە، هێڵی نیشتمانفرۆشی بە درێژایی مێژوو وەك ئامرازێكی كاریگەر بە دەستی نەیارانی كوردەوە بمێنێتەوە.

لە لایەكی دیكەوە، كاتێك سەیری پەیوەندیی نێوان ئایدیۆلۆژیا و كورد دەكەین، دەبینین كورد هەمیشە كەوتووەتە ژێر كاریگەریی ئەو ئایدیۆلۆژیایانەی كە لە دەرەوە هێنراون، یان بەسەریدا سەپێندراون، لە ئایینی ئیسلامەوە كە چەندین سەدەیە لەناو كۆمەڵگەی كوردیدا ڕەگی داكوتیوە، تاوەكو بیروباوەڕی چەپ و ماركسیزم و لایەنگری لە بیرە ئایدیۆلۆژییەكانی ڕۆژئاوا. لە كاتێكدا زۆربەی ئەم ئایدیۆلۆژیایانە بە ناوی ڕزگاری و دادپەروەرییەوە هاتوون، بەڵام گەلی كورد لەژێر چەتری هیچ كام لەم بیروباوەڕانەدا نەیتوانیوە بە ئامانجی كۆتایی خۆی كە سەربەخۆیی و ڕزگاریی نیشتمانییە بگات. زۆرجار ئەم ئایدیۆلۆژیایانە لەبری ئەوەی ببنە هۆكاری یەكڕیزی، بوونەتە هۆی لێكترازان و دووركەوتنەوە لە ستراتیژیەتێكی نەتەوەیی یەكگرتوو. بۆیە، هیوای سەرەكی ئەوەیە كە لە داهاتوودا هۆشیارییەك دروست ببێت كە بتوانێت لە جیهانبینی و ئایدیۆلۆژیا جیاوازەكان بە شێوازێك سوود وەربگرێت، كە خزمەت بە دۆزی ڕەوای كورد و گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەییەكان بكات، نەك ئەوەی كورد تەنیا ببێتە قوربانیی ئایدیۆلۆژیای هاوردەكراو.