د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و مامۆستای كۆمەڵناسییە لە كۆلێژی ئادابی زانكۆی سەڵاحەددین لە هەولێر. لەگفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە بیروبۆچووەنەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

لە ڕوانگەی سیاسییەوە، ناسیۆنالیزم بە زۆری وەك ئایدیۆلۆژیا و لە ڕەهەندێكی دامەزراوەیی، یاسایی و شەرعییەتی دەسەڵاتەوە تەماشا كراوە، كراوەتە ئامرازێكیش بۆ خەبات لە پێناو سەروەری و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و دروستكردنی ناسنامەیەكی نەتەوەییدا، ئەمەش دوای هێنانەكایەی جۆرێك لە كۆویژدان و سایكۆلۆژیای هاوبەش، بە جۆرێك كە نەتەوە و ناسنامە، بخاتە سەرووی هەموو هاوبەشی و بەستێنەكانی دیكەوە، بەڵام نەتەوە و ناسنامەیەكی مەدەنیی وەها، كە لەسەر بنەمای پەیمانێكی كۆمەڵایەتی و هاووڵاتیبوون ساز كرابێت، نەك هەر تەنیا لەسەر بنەمایەكی ئیتنی، كە لەسەر هاوخوێنی و ئەسڵ و نەسەبێكی هاوبەش بنیاد نرابێت. ئەمەش پاڵپشت بەو تێزەی «ئارنست گیڵنەر»، كە دەڵێت: دەوڵەت بە نەتەوە دروست نابێت، بەڵكو ئەوە ناسیۆنالیزمە دەوڵەتێكی نەتەوەیی دروست دەكات.

كەواتە لەڕوانگەیەكی سیاسییەوە، ناسیۆنالیزم وەك ئایدیۆلۆژیا بنچینەیە و، ژێرخانی هەموو ئایدیۆلۆژیایەكیش وەك پڕۆژە، لە بنچینەدا ناسیۆنالیزمە. مەبەستمە بڵێم: ناسیۆنالیزمێكی گۆشكراو بە سستێمكی لیبڕاڵ، دەتوانێت پانتاییەك بێت بۆ بەستنی پەیمانێكی كۆمەڵایەتیی كارپێكراو و هەستكردن بە هاووڵاتیبوون. ئا. ئەگەر بەم جۆرە بێت، بێگومان پیادەكردنی ناسیۆنالیزم وەك ئایدیۆلۆژیا بە قازانج دەشكێتەوە، ئەگەرنا وەك درم و پەتایەك دەبێتە بنەما و كۆڵەگەیەكی تۆكمە بۆ سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی وەلا و هاوسۆزییەكی كوێرانە و ڕاسیزم، كە كۆتاییەكەی بەدەستەوەدانی قۆناغێكی كێشەئامێزی فرەڕەهەندە و ڕەنگدانەوەكانی بەسەر هەموو لەبوارەكاندا نەرێنی دەبن.

لە ڕوانگەیەكی سۆسیۆسیاسییەوە، ناسیۆنالیزم زیاتر وەك كۆبوونەوەیەكی كۆمەڵایەتی و مێژوویەكی پەیوەست بە بنیادێكی كۆمەڵایەتی و كولتووری لێوانلێو لە كارلێك وێنا دەكرێت، كە هەڵگری گوتار و نەخشسازییەكی كۆمەڵایەتیی وەهایە، كە دەتوانێت ناسنامەیەكی هاوبەش بۆ كۆبوونە كۆمەڵایەتییەكە دروست بكات. بە واتای، نەتەوەخوازی دیاردەیەكی سرووشتی و ئەزەلی نییە، بەڵكو بنیادێكی كۆمەڵایەتی و یادگایەكی بەكۆمەڵە لە پای بوونی ژمارەیەك بەستێن و تایبەتمەندیی هاوبەش، كە مەرج نییە كارەكتەركانی ڕووبەڕوو ئاشنای یەكتری بن.

لە كۆمەڵناسییشدا، ناسیۆنالیزم وەك مۆدێلێكی گشتگیر و داینامیكی پەیوەست بە مۆدێرنە و دیموكراسی، بە ئەرێنی و وەك ئامرازێك بۆ سەربەخۆیی و پاراستنی یەكانگیریی كۆمەڵگە و ناسنامەی هاوبەش تەماشای دەكرێت، ئەمەش دەكەوێتە سەر ئەوەی بە چ ئایدیۆلۆژیایەك گۆش كراوە، مۆدێلێك پرەنسیپەكانی هاووڵاتیبوون و سەروەریی یاسا و بەدامەزراوەییبوون بخاتە سەرووی بەستێنەكانی دیكە، نەك لەسەر بنەمای ڕەگەز و تایفە و مەزهەب و ئایین و ئایینزاكان بنیاد نرابێت، مۆدێلێك فرەییەكان هەزم بكات و جۆرێك لە هاوسەنگی بەرجەستە بكات، نەك لەبری ئاشتی و پێكەوژیان، ناسەقامگیری و هۆشیارییەكی پووچ و فاشیزم و ڕاسیزم بكاتە بەرنامەی سیاسی و میكانیزم بۆ ڕاییكردنی كاروبارەكان.

ئەم شرۆڤە وێناكردنانە لەبارەی هەردوو چەمكی ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا، بۆ شارستانییەتی ڕۆژئاوا و ئەو نەتەوە و میللەتانەی خاوەن كیان و سستمێكی لێبڕاڵ دیموكراسین بەجێیە، بەڵام ئەی چی سەبارەت بەو كۆمەڵگە و وڵاتانەی فرەئیتنییانەی كە دەوڵەتەكە هی نەتەوەیەكە و نەتەوەكانی دیكە لەژێر چەپۆك و ئایدیۆلۆژیای بەرتەسكی ئەودا دەچەوسێندرێنەوە؟! لێرەدا و بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەتی، دەكرێ ئەو بۆچوونەی «ئانتۆنی سمیس» گونجاوتر بێت، كە پێیوایە بنەمای ناسیۆنالیزم، ئێتنۆسیمبۆڵیزمە و، هەریەك لە مێژوو، ئەفسانە، هێما و بیرەوەرییە هاوبەشەكان، ڕۆڵی سەرەكییان لە فۆڕمەلەكردنی ناسیۆنالیزمدا هەیە. لەم لێكدانەوەیەدا پەیوەندیی ناسیۆنالیزم بە ئایدیۆلۆژیاوە زیاتر بەرچاوە، بەوپێیەی ئەفسانە و هێما هاوبەشەكان، بنەمان بۆ دروستبوونی سستمێكی بیروباوەڕی ڕێكخراو. هەر لەو نێوەندەدا دەتوانین كەڵك لەو بۆچوونەی كۆمەڵناسیی نێودار «كارل مانهایم»یش لەمەڕ ئایدیۆلۆژیا و یۆتۆپیا وەربگرین، بەوەی كە ئەگەر وەك ئایدیۆلۆژیا بڕوانینە ناسیۆنالیزم، بۆ ئەوەیە، كە بتوانین ئەوەی هەمانە لە هێما و بەستێنە هاوبەشەكان هەر لە زمان و مێژوو و یادەوەرییەكان بەهۆی كۆویژدان و سایكۆلۆژیاییەكی هاوبەشەوە، تا دەگاتە ژیان لەسەر خاكێكی هاوبەش، دەستیان پێوە بگرین و لە لەناچوون بیانپارێزین، بە دیوە یۆتۆپیەكەشیدا، ناسیۆنالیزم وەك خەیاڵدان و كانگەیەكی هەڵچنینی هیوا لەوپەڕی بێدەرەتانیدا، ناكرێ لە خەباتی ڕزگاریی نەتەوەیی و بەدەستهێنانی سەربەخۆییدا نادیدە بكرێت، بەتایبەت بۆ نەتەوەیەكی سنووردار لەڕووی توانا و ئەزموون و پاڵپشتی دەرەكی وەك كورد، كە لە سەرووی چل ملیۆن كەسە و، زلهێزەكان هێشتا كیانێكی سەربەخۆی پێ ڕەوا نابینن!

ئەوەی جێی نیگەرانییە بۆ ئێمە لەمەڕ ناسیۆنالیزم و ئایدیۆژیا، ئەوەیە كە ناسیۆنالیزم تا ڕادەیەكی زۆر بووەتە قوربانیی زۆربەی ئایدیۆلۆژیا هاوردەكراوەكان، كە گوایە وەك میكانیزم بۆ خەباتی نەتەوەیی پەنایان براوەتە بەر!؛ ئەگەر وا نەبا، بۆچی حزبەكان لە سەردەمی شاخ و شاردا، هێندە دژ بەیەك بوون! ئێستاكەش خەڵكیان خستووەتە بەردەم دەیەها دووڕێیانی ناڕوونەوە؟ كەواتە فرەئایدیۆلۆژییەت زیانی زۆری بە ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەتی كورد گەیاندووە. ڕوون و ڕەوان دەمەوێت بڵێم، ئەو بزاڤ و حزبانەی پاڵپشت بە ئایدیۆلۆژیایەك بە حیساب هاتوونەتە مەیدانی خەباتی نەتەوەیی، هێندەی لە خەمی پراكتیزەكردنی ئایدیۆلۆژیا هاوردەكراوەكاندا بوون، كە بەشێكیان بە سرووشتی كۆمەڵایەتی و پرسی نەتەوەیی ئێمە نامۆ بوون، هێندە لە خەمی ناسیۆنالیزمی كوردیدا نەبوون. هەرچەندە كەسێكی وەك «مایكڵ فریدن» ناسیۆنالیزمی پێ ئایدیۆلۆژیایەكی لاوازە و پێیوایە كە بە تەنیا نەخشەڕێگەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی تەواو و تۆكمە نییە، بەڵكو تاوەكو لەگەڵ ئایدیۆلۆژیایەكی دیكەدا تێكەڵ نەكرێت، ناتوانێت لە ئەرزی واقیعدا شتێك بە دەستەوە بدات، بۆ نموونە ناسیۆنالیزمی لیبڕاڵ لە ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا، بەرهەمی تێكەڵكردنی ناسیۆنالیزم بوو بە لیبڕالیزم. بەداخەوە كورد هەرچەندە بەحیساب هەوڵی داوە ئایدیۆلۆژیایەك تێكەڵ بە پرسی ناسیۆنالیزم بكات، بەڵام ئەنجامەكە هێندەی لە بەرژەوەندیی ئایدیۆلۆژیا پاڵپشتیكراوەكەدا بووە، هێندە لە خزمەت ناسیۆنالیزمی كوردیدا نەبووە، بەو هۆیەوە قەت هێندەی ئەم سەردەمە تووشی پەتای پەرتەوازەیی نەبووە! بۆیەش دەڵێم سەد خۆزگە بەو سەردەمەی كە تەریقەت و تەكیە و شێخ و مەلا و زاهیدەكان، ئایینیان لە بەرگی سۆفیزمدا وەك میكانیزمێكی ئایدیۆلۆژی، خستبووە خزمەت خەباتی نەتەوەیی و پاراستنی كەرامەتی مرۆڤی كورد و پێكهاتەكانی دیكەی كوردستان. دوای تاقیكردنەوەی ئایدیۆلۆژیا هاوردەكراوەكان كە شتێكی ئەوتۆیان لە ناسیۆنالیزمی كوردی بە ئەرێنی نەگۆڕیوە، ئێستاكەش باشترین كارێك كە بتوانین بكەین، گەڕانەوەیە بۆ زاتی كوردی و گەڵاڵەكردنی ئایدیایەكی خۆكردە، بە سوودوەرگرتن لەو عورف و پرەنسیپە تەقلیدییانەی كە هێشتاش دەكرێ هیوایان لەسەر هەڵبچندرێت.