بابەكر دڕەیی، یەكێكە لە كەسایەتيیە سیاسیی و ڕۆشنبیرەكانی كوردستان و ئەندامی جڤاتی نیشتمانیی بزووتنەوەی گۆڕان و بەڕێوەبەری گشتیی ڕۆشنبیری و هونەری پارێزگای سلێمانی بووە و، یەكێكە لەو نووسەرانەی كە كتێبخانەی كوردی بە چەندین كتێبی گرنگ دەوڵەمەند كردووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی)، بە ڕێگەی سكایب بەشداری لەگەڵ كردین و بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

زۆر سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە، حەزم دەكرد ڕاستەوخۆ لەگەڵتان بەشدار بم، بەڵام دەرفەت نەبوو، بۆیە بە ڕێگەی سكایب هەوڵ دەدەم بەشداریتان لەگەڵ بكەم.

بۆ تێگەیشتن لە داینامیكی كۆمەڵگە و پێكهاتەی سیاسی، پێویستە لە پێشدا پێناسەیەكی ڕوون بۆ چەمكە سەرەكییەكان بكەین، كە لە سەرووی هەموویانەوە چەمكەكانی «ئایدیۆلۆژیا» و «ناسیۆنالیزم» دێن. ئایدیۆلۆژیا لە بنەڕەتدا بریتییە لە سیستەمێك، یان كۆمەڵە بیروباوەڕ، بەها و پرەنسیپێك كە وەك بەرنامەیەكی ڕێپیشاندەر كار دەكات بۆ ڕێكخستن، بەڕێوەبردن، یان گۆڕینی كۆمەڵگە. هەر ئایدیۆلۆژیایەك لە هەوڵی ئەوەدایە وەڵامی سێ پرسیاری بنەڕەتی بداتەوە: یەكەم، دۆخی ئێستای مرۆڤ لە كۆمەڵگەدا چۆنە؟ دووەم، كێشە و ئاستەنگە سەرەكییەكانی ئەم كۆمەڵگەیە چین؟ سێیەم، چارەسەری گونجاو بۆ تێپەڕاندنی ئەو كێشانە چییە؟ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، قوتابخانە فیكری و سیاسییەكانی وەك لیبڕاڵیزم، سۆشیالیزم، ماركسیزم، فاشیزم و ئیسلامی سیاسی، نموونەی دیاری ئەو ئایدیۆلۆژیایانەن كە ڕۆڵی كاریگەریان لە داڕشتنی ڕووداوەكان و ئاڕاستەكردنی كۆمەڵگەكاندا هەبووە.

لە لایەكی دیكەوە، ناسیۆنالیزم وەك چەمكێكی گرنگ، بریتییە لە باوەڕبوون بەوەی كە نەتەوە یەكەیەكی سیاسی، كولتووری و مێژوویی تایبەتە و مافی ڕەوای خۆیەتی چارەنووسی خۆی دیاری بكات. ئەم چەمكە كە زۆرجار بە نیشتمانپەروەری، یان نەتەوە خۆشەویستی ناوزەد دەكرێت، لەسەر چەند بنەمایەكی بنەڕەتی دامەزراوە كە ناسنامەی نەتەوەیی پێكدەهێنن، لەوانە: زمانی هاوبەش، مێژووی هاوبەش، خاكی نیشتمانی و مافی بڕیاردان لەسەر داهاتووی سیاسی و كۆمەڵایەتی. ناسیۆنالیزم هەوڵ دەدات پێوەندییەكی توندوتۆڵ لە نێوان تاك و خاكدا دروست بكات و پرسی سەروەریی نەتەوەیی بكاتە چەقی خەبات و هەوڵە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان. تێگەیشتن لەم دوو چەمكە یارمەتیمان دەدات باشتر لە ڕەوتی گۆڕانكارییە مێژووییەكان و پاڵنەرەكانی پشت ڕووداوە سیاسییەكانی جیهان بگەین.

پرسیاری ئەوەی ئایا ناسیۆنالیزم بە تەنیا ئایدیۆلۆژیایەكە؟ بێگومان ئەم پرسیارە بابەتێكی جێی مشتومڕ و گفتوگۆیەكی بەردەوامە لە نێوان بیرمەندانی جیهاندا. لەم بارەیەوە دوو ڕوانگەی سەرەكی هەن، یەكەمیان كە زۆربەی زانایان لەسەری كۆكن، پێیوایە ناسیۆنالیزم ئایدیۆلۆژیایە و خاوەنی ڕەهەندی تایبەت بە خۆیەتی، كە دەتوانێت بنەما و ئەندێشەكانی خۆی بۆ مرۆڤەكان ڕوون بكاتەوە. ئەم ڕەوتە خاوەنی دیدگایەكی نووسراوە بۆ كۆمەڵگە، ئامانجێكی سیاسیی ڕوونی هەیە و خاوەن بەها و پرەنسیپی تایبەت بە خۆیەتی.

بەڵام بۆچوونێكی دی، لە نێوان بیرمەندانی وەك (ئێرنست گێڵنەر، بێنێدیكت ئەندەرسۆن و ئەنتۆنی سمیت)دا هەیە كە بە شێوازێكی وردتر مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتەدا دەكەن. ئەوان دەڵێن: ناسیۆنالیزم زۆرجار لەگەڵ ئایدیۆلۆژیاكانی دیكەدا تێكەڵ دەبێت، ناسیۆنالیزم بە شێوەیەكی سەربەخۆ ناتوانێت كار بكات و پێویستە لەگەڵ ئایدیۆلۆژیای دیكەدا ئاوێتە بێت، وەك ناسیۆنالیزمی لیبڕاڵ، ناسیۆنالیزمی سۆشیالیستی، ناسیۆنالیزمی ئایینی (هاوشێوەی ئەو واقیعەی ئێستا دەیبینین كە تێیدا هەندێك لە ئایینەكانی كوردستان بەرەو ناسیۆنالیزم هەنگاو دەنێن)، یان ناسیۆنالیزمی كۆنەپارێز. لەبەر ئەوە، ناسیۆنالیزم زیاتر وەك چوارچێوەیەك دەبینرێت كە ئایدیۆلۆژیا جیاوازەكان دەتوانن تێیدا جێگیر ببن.

سەبارەت بە مێژووی ئەم دیاردەیە، ناسیۆنالیزم لە كۆتایی سەدەی هەژدەیەم و سەرەتای سەدەكانی نۆزدەیەم و بیستەمدا لە ئەوروپا گەشەی كرد. هۆكارەكانی گەشەكردنی ناسیۆنالیزم بریتی بوون لە شۆڕشی فەڕەنسا كە بێگومان فەڕەنسا ناوەندێكی سەرەكی بوو بۆ ناسیۆنالیزمی فەڕەنسی، كە ئێستاش وەك پێویستییەك لە بەرانبەر دەوڵەتەكانی دیكەی جیهاندا، لەوانەش ئەمریكا و تا ڕادەیەك بەریتانیا، ڕۆڵی خۆی دەبینێت. هۆكارێكی دیكەی سەرهەڵدانی، شۆڕشی پیشەسازی بوو، كە مرۆڤەكانی ناو یەك نەتەوە، یان وڵاتی كۆكردەوە. هەروەها چاپ و چاپەمەنی دەورێكی كارای هەبوو لە گەشەكردنی ناسیۆنالیزمدا، هاوشان لەگەڵ خوێندنی گشتی، یان پرۆسەی خوێندەواركردنی هەموو میللەتەكە كە لە هەندێك وڵاتدا لە ڕێگەی هەڵمەتی فەرمی بۆ خوێندنی زۆرەملێ ئەنجام درا، ئەمانەش بوونە هۆی دروستبوونی دەوڵەتی مۆدێرن و گەشەكردنی ناسیۆنالیزم.

پێش سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزم، خەڵك لە جیهاندا بە شتی دیكەوە سەرقاڵ بوون، بەو پێیەی وڵاتان لەسەر بنەمای ئایین، خێڵ، یان دەسەڵاتی پاشاكان بەڕێوە دەبران. بۆ نموونە، شەڕەكانی خاچپەرستان كە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو سەد ساڵی خایاند لە ناوخۆی ئەوروپادا، یان دەوڵەتە ناوچەییەكان كە لەژێر حوكمی دوو ئیمپراتۆریەتی عەرەبیی ئەمەوی و عەباسی لەسەر بنەمای ئایین بەڕێوە دەبران. لە كاتێكدا عوسمانییەكان لەسەر بنەمای خێڵەكایەتی و لە ئێرانیشدا حوكمڕانی لەسەر بنەمای پاشاكان و سوڵتانەكان ڕێكخرابوو، ئەمەش واقیعی سەرەكیی پێش سەردەمی ناسیۆنالیزم بوو.

ناسیۆنالیزم هەمیشە وەك بیرۆكەیەكی ئەرێنی دەرناكەوێت، بەڵكو لایەنی تاریكیشی هەیە. لەم نێوەندەدا، جیاكاری نێوان دوو جۆری سەرەكی ناسیۆنالیزم جێگەی بایەخە: ناسیۆنالیزمی مەدەنی (Civil Nationalism) كە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون، سەروەریی یاسا و یەكسانیی سەرجەم تاكەكان لەبەردەم یاسادا لە چوارچێوەی قەوارەیەكی نیشتمانیدا بنیاد دەنرێت. لە بەرانبەردا، ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی، یان ئیتنیكی (Ethnic Nationalism) هەیە كە ڕەچەڵەك و ڕەگەز دەكاتە بنەما، وەك ئەوەی لە ئەڵمانیای نازیدا ڕوویدا، كاتێك بانگەشەی نەتەوەی باڵایان دەكرد، ئەمەش دەروازەیەك بوو بۆ هەڵگیرسانی جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانی. ئەم جۆرە لە ناسیۆنالیزم زۆرجار زەمینەسازی بۆ توندوتیژی و ململانێی خوێناوی دەكات، كە تەنیا لە جەنگی جیهانی دووەمدا بووە هۆی كوژرانی نزیكەی ٦٠ ملیۆن مرۆڤ و لە جەنگی یەكەمیشدا دەوروبەری ٢٠ ملیۆن كەس بوونە قوربانی.

لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ناسیۆنالیزم زۆرجار لەگەڵ بزووتنەوەی دژە كۆلۆنیالیزمدا تێكەڵ بووە، بەتایبەت لە مێژووی گەلی ئێمەدا كە ڕووبەڕووی دابەشكاریی هێزە جیهانییەكان بووەتەوە. خەباتی ڕزگاریخوازیی ئێستای گەلی كورد لە كوردستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەوڵێكە بۆ ڕەتكردنەوەی هەژموونی بیانی و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، چونكە حوكمڕانی دەبێت تەنیا لە دەستی خودی گەلدا بێت، ئەمەش بە مافێكی ڕەوای نیشتمانی دادەنرێت. ناسیۆنالیزم لە ناوچەكەماندا سێ ڕەهەندی سەرەكی كۆدەكاتەوە: دژایەتیكردنی كۆلۆنیالیزم كە لە سەدەی بیستەمدا بەدیاركەوت، تێكۆشان بۆ ئازادی لە ئێستادا، و خەبات بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ كە لەم پێناوەدا قوربانی و شەهیدی زۆر بەخشراون.

لە هەمان كاتدا، ئەم ڕەوتە ناسیۆنالیستیە لە چەندین شوێنی جیهاندا بووەتە هۆی پێكهێنان و داڕشتنی دەوڵەتە نوێیەكان. لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە چەند بیرمەندێكی دیاری بواری ناسیۆنالیزم بكەین كە خاوەنی تیۆری جیاوازن، وەك لە كتێبەكەی ئێرنست گێڵنەر و سەرچاوە فیكرییەكانی دیكەدا هاتووە.

گێڵنەر، وەك یەكێك لە بیرمەندە هەرە دیارەكان، ڕای وایە ناسیۆنالیزم نەتەوە دروست دەكات، نەك بەپێچەوانەوە. بەپێی دیدگای ئەو، گەشەكردنی پیشەسازی، بازرگانی و پەرەسەندنی خوێندن لەناو كۆمەڵگەدا، یەكگرتوویی و هاوئاهەنگی نێوان پێكهاتەكان دروست دەكات، ئەمەش دەبێتە هۆی دەركەوتنی نوخبەیەكی فیكری كە توانای داواكردنی مافی پێكەوەژیانی هاوبەشیان هەیە لە چوارچێوەی قەوارەیەكی سیاسی و دەوڵەتێكی نیشتمانیدا.

لە لایەكی دیكەوە، بێنێدیكت ئەندەرسۆن ڕوانگەیەكی جیاوازی هەیە و نەتەوە بە «كۆمەڵگەیەكی خەیاڵكراو» (Imagined Communities) پێناسە دەكات. ئەمەش بەو مانایە نییە كە ناسیۆنالیزم بابەتێكی ناڕاست بێت، بەڵكو ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ئەندامانی نەتەوەیەك هەرچەندە بە شێوەی ڕاستەوخۆ یەكتر ناناسن، بەڵام بە هۆی زمان، مێژوو، میدیا و دەزگا ڕۆژنامەوانییە هاوبەشەكانەوە، هەستێكی قووڵی هاوبەشیان بەرانبەر یەكتر هەیە و خۆیان بە یەك نەتەوە دەزانن.

مایكل فریدن (Michael Freeden)، یەكێك لە بیرمەندانی ناسراوی ئایدیۆلۆژیا، ناسیۆنالیزم بە «ئایدیۆلۆژیایەكی باریك» (Thin Ideology) وەسف دەكات. بە بڕوای ئەو، ناسیۆنالیزم بە تەنیا ناتوانێت وەڵامی تەواو بە پرسیارەكانی ئابووری، كۆمەڵایەتی و سیاسەت بداتەوە، بۆیە زۆرجار لەگەڵ ئایدیۆلۆژیاكانی دیكە، وەك لیبڕاڵیزم، سۆشیالیزم، كۆنەپارێزی، یان ئایدیۆلۆژیای ئایینی، ئاوێتە دەبێت. بە بڕوای ئەو، ناسیۆنالیزم بە تەنیا ناتوانێت هێڵێكی فیكریی تەواو و ڕوون پێشكەش بكات، بەڵكو پێویستی بەوەیە لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا و بیرۆكەكانی دیكەدا تێكەڵ بكرێت، وەك ناسیۆنالیزمی لیبڕاڵ، سۆشیالیستی، كۆنەپارێز، یان ناسیۆنالیزمی ئایینی كە ڕەهەندی بەهێزتر بەم بیرۆكەیە دەبەخشن. بۆ نموونە، لە فەڕەنسا فۆرمێكی كۆنەپارێزیی ناسیۆنالیزم لە دژی هەژموونی ئەمریكا بوونی هەیە، لە كاتێكدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی وەك سعودیە، كەنداو و پاكستان، ناسیۆنالیزمێكی ئاوێتە بە ئایین دەبینرێت.

سمیت، لەم خاڵەدا هاوڕا نییە لەگەڵ گێڵنەر، چونكە لە كاتێكدا گێڵنەر پێیوایە ناسیۆنالیزم نەتەوە دادەمەزرێنێت، سمیت جەخت لەوە دەكاتەوە كە ناسیۆنالیزم لەسەر بنەمای مێژوویی، كولتوور، یادەوەریی هاوبەش و ڕەمزە كۆنەكان گەشە دەكات و سەرچاوەیەكی كولتووری هەیە. بەم شێوەیە، هەر یەك لەم بیرمەندانە ڕوانگەی تایبەتی خۆیان لەسەر سرووشت و پێكهاتەی ناسیۆنالیزم خستووەتە ڕوو.

ئەگەر سەرنج بخەینە سەر پرسی كوردستان، پێویستە سەرجەم فیكر و ئایدیۆلۆژیا جیاوازەكانی پەیوەست بە نەتەوە و ناسیۆنالیزم هەڵبسەنگێنین. بۆ نموونە، ئەگەر تیۆرییەكەی ئێرنست گێڵنەر وەربگرین كە پێیوایە نوخبەی سیاسی نەتەوە دروست دەكات، دەبینین نوخبەی سیاسی گەلی ئێمەش هەر لە سەردەمی شێخ مەحموودی حەفیدەوە بەردەوام هەوڵی داوە كۆمەڵگەی كوردی بگەیەنێتە سەربەخۆیی، چ لە باشوور و چ لە پارچەكانی دیكەی كوردستان، هەرچەندە بە هۆی كۆمەڵێك هۆكاری دەرەكی و ناوخۆییەوە كە لێرەدا دەرفەتی شیكردنەوەیان نییە، ئەم ئامانجانە بە تەواوی نەهاتوونەتە دی. لەگەڵ ئەوەشدا، دەتوانین ناسیۆنالیزمی كوردی بە پشتبەستن بە ڕەگەزە مێژووییەكان پێناسە بكەین: ئێمە خاوەن مێژوویەكی هاوبەش و هێما و ڕەمزی تایبەت بە خۆمانین، لەگەڵ سەركردە و كەسایەتییەكی مێژوویی فرە كە هەمیشە وەك ڕابەری خەبات و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد بۆ بەدەستهێنانی مافە ڕەواكان بوونەتە مایەی جەختكردنەوەی گەلەكەمان.

لەم سۆنگەیەوە، پێویستە لە كوردستاندا سەنتەری لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستی و پێشكەوتوو بە پاڵپشتيی دامەزراوە حكوومی و حزبییەكان دابمەزرێن، تا بە وردی پرسی ناسیۆنالیزم و ئەو ڕێگرییانە بخوێننەوە كە لە ناوچەكەدا ڕووبەڕووی بەدیهاتنی ئامانجەكانی نەتەوەی كورد دەبنەوە، بەتایبەت كە گەلی ئێمە بۆ ماوەیەكی درێژ لەژێر سایەی پاشماوەی سێ ئیمپراتۆریەتی گەورەی ئیسلامی (عوسمانی، سەفەوی و پاشماوەكانیاندا) ژیاوە. ئەم هێزە ناوچەییانە هێشتاش خاوەن دیدگایەكی دەسەڵاتخوازانەن و نایانەوێت گەلێكی گەورەی ٥٠ تا ٦٠ ملیۆنی لەم ناوچەیەدا بگاتە مافە سرووشتی و نەتەوەییەكانی خۆی.

بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دۆخە، پێویستە لەلایەك نوخبەی فیكری و سیاسی كار لەسەر داڕشتنی پڕۆژەی گونجاو بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە و دامەزراوە نیشتمانییەكان بكات، لەلایەكی دیكەشەوە پێویستە جەماوەر هاوتەریب لەگەڵ ئەم نوخبەیەدا هەنگاو بنێت. تەنیا لە ڕێگەی هاوئاهەنگیی نێوان جەماوەر و بڕیاربەدەستانەوە دەتوانرێت زەمینەی گەشەكردن بڕەخسێنرێت و لەم سەدەی بیست و یەكەمەدا بەرەو دەستەبەركردنی ئازادی و سەربەخۆیی گەلی كوردستان هەنگاوی كرداری بنرێت.