شڤان حەمدی، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و بەرپرسی ئاژانسی هەواڵی زاگرۆسە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا. پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

 

بەر لەوەی بچینە سەر باسی بیری نەتەوەیی كوردی و شرۆڤەكردنی دیاردەی ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت، پێویستە ئاماژە بە بنەمایەكی تیۆریی گرنگ بكەین، كە سەرچاوەی سەرەكیی ناسیۆنالیزم پێكدەهێنێت. ناسنامە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ، بە تایبەتی «نەتەوە» و «ئایین»، كە لە گرنگترین شوناسەكانی مرۆڤایەتین، لە دەرەوەی بازنەی ئیرادە و بڕیاری تاكەكەسیدا فۆرمەڵە دەبن. مرۆڤ ناتوانێت بە ویستی خۆی بڕیار بدات كە سەر بە چ نەتەوەیەك بێت، یان لە چ پاشخانێكی ئایینیدا لەدایك ببێت. لەم سۆنگەیەوە، هەرچەندە نەتەوە و ئایین لە زۆرێك لە كۆمەڵگەكاندا وەك دوو پایەی تەواكار و هاوشان لە گەڵاڵەكردنی ناسنامەدا كار دەكەن، بەڵام لە بنەڕەتدا دوو كایەی سەربەخۆ و خاوەن كارەكتەری جیاوازن، كە پێوەندییەكی پێكهاتەیی پێویستیان بەیەكەوە نییە. بۆ نموونە، ئێستا زۆربەی هاووڵاتیانی كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان پەیڕەوی لە ئایینی پیرۆزی ئیسلام دەكەن، بەڵام مێژوو ئەوەمان پێ دەڵێت كە پێش دەركەوتنی ئیسلامیش، نەتەوەیەك بە ناوی كورد لەسەر خاكی خۆیدا هەبووە. بۆیە دەكرێت بڵێین ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی لەگەڵ ئەوەی لە جیهانبینیی تاكی كورددا تێكەڵ دەبن و دەبنە تەواكەری یەكتری، لە بنەڕەتدا دوو پانتایی جیاوازن.

لەم چوارچێوەیەدا، كاتێك دەپڕژێینە سەر لێكۆڵینەوە لە مێژووی بیری نەتەوەیی كوردی و ئەزموونی پراكتیكیی ناسیۆنالیزمی كوردی وەك دیارترین جۆری ناسیۆنالیزمی بێ دەوڵەت لە سەردەمی هاوچەرخدا، ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ئاڵۆزیی قووڵی تیۆری و ڕكابەریی سەختی پراكتیكی دەبینەوە. ئەم بزووتنەوە هەمەلایەنەیە، سەرەڕای ئەوەی لەسەر پایەی ناسنامەیەكی كولتووری و نەتەوەیی دێرین ڕاوەستاوە، بەڵام لە پرۆسەی گۆڕینی ئەم شوناسە كولتوورییە بۆ پڕۆژەیەكی سیاسیی یەكگرتوو و مۆدێرن، هەمیشە بە نێو كۆسپ و بەربەستە ناوخۆیی و دەرەكییەكاندا گوزەری كردووە.

بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنێكی دروست لەم هاوكێشە ئاڵۆزە، پێویستە لە ڕووی مێژووییەوە جیاوازییەكی ڕوون لە نێوان دوو چەمكی جیاوازدا بكەین: یەكەمیان، «هەستی بەهێزی كوردبوون» وەك گوزارشتێكی ناسنامەیی و كولتووری، و دووەمیان، «ناسیۆنالیزم» وەك ستراتیژ و پڕۆژەیەكی سیاسیی بۆ دەوڵەتسازی. لە مێژووی كورددا هۆز و گوندنشینەكان لە سەرجەم قۆناغە مێژووییەكاندا هەستێكی قووڵ و بێمەرجیان بۆ كوردبوونی خۆیان هەبووە و خاوەندارێتییان لە ناسنامەكەیان كردووە، بەڵام ئاستی تێگەیشتنی ئەوان بۆ ئەم شوناسە زیاتر لە چوارچێوەی نەریتی خێڵەكی، پاراستنی سەربەخۆیی ناوچەیی و بەرژەوەندییە لۆكاڵییەكاندا چڕ ببووەوە، نەك لە دەوری دامەزراندنی دەوڵەتێكی مۆدێرنی یەكگرتوو لەسەر بنەمای دامەزراوەیی و یاسایی.

لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی كوردی هەمیشە لەژێر سایەی كێشمەكێشە جیۆپۆلیتیكییەكان و هاوسەنگیی هێزە ناوچەیی و جیهانییەكاندا هەنگاوی ناوە. ئەزموونە مێژووییەكان بە ڕوونی دەری دەخەن كە پەیماننامە نێودەوڵەتییەكان لەبری ئەوەی ددانپێدانانێكی بنەڕەتی بن بە مافە نەتەوەییەكانی كورددا، زۆرجار وەك كارتی فشاری كاتی لەلایەن زلهێزەكانەوە بۆ لاوازكردنی دەوڵەتە ڕكابەرەكانیان بەكار هێنراون، بێ ئەوەی ئیرادەیەكی ڕاستەقینە بۆ گەرەنتیی جێبەجێكردنیان لە ئارادا بێت. لە كۆڕبەند و كۆنگرە گەورە دیپلۆماسییەكاندا، بەرژەوەندیی ستراتیژیی هێزە كاریگەرەكان زیاتر لەگەڵ مانەوەی دەوڵەتە ناوەندییە هاوپەیمان، یان جێگیرەكاندا یەك دەگرێتەوە، نەك پشتیوانیكردن لە قەوارەیەكی كوردیی تازەپێگەیشتوو كە هێشتا نەیتوانیوە خۆی وەك یەكەیەكی یەكگرتووی خاوەنبڕیار لە كایەی نێودەوڵەتیدا بسەلمێنێت. ئەم پەرشوبڵاوییە سیاسییە بە هۆی دابەشبوونی جوگرافیی كوردستانەوە قووڵتر بووەتەوە، بە شێوەیەك كە هەر پارچەیەك بەپێی دۆخی ناوخۆیی خۆی ئەجێندایەكی جیاواز پەیڕەو دەكات، ئەمەش وای كردووە كورد نەتوانێت وەك كاراكتەرێكی نێودەوڵەتیی یەكگرتوو دەركەوێت.

هاوشانی ئەم كۆسپە دەرەكییانە، گوتار و سرووشتی نادیموكراتیی ڕژێمە دەسەڵاتدارەكانی ناوچەكە كاریگەرییەكی بنەڕەتییان لەسەر ئاراستەی داواكارییەكانی كورد داناوە. نەبوونی دەوڵەتێكی سەربەخۆ كە بتوانێت ناسنامەی كوردی بە شێوازێكی هاوچەرخ پێناسە بكاتەوە، وای كردووە دەوڵەتانی سەردەست هەمیشە ئەم شوناسە وەك هەڕەشەیەك بۆ سەر قەوارەی سیاسیی خۆیان ببینن. لەو ناوچانەی كە دەسەڵاتی ناوەندی پەیڕەوی لە سیاسەتی ئینكاریكردن و سڕینەوەی شوناسی نەتەوەیی كردووە، بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد ناچار بووە پەنا بۆ خەباتی چەكداریی بەرێت وەك كاردانەوەیەكی پێویست بۆ پاراستنی مانەوەی خۆیان. ئەم جیاوازییە لە نێوان چوارچێوە دەستووری و سیاسییەكانی هەر دەوڵەتێكدا، بووەتە هۆی ئەوەی كە ئاستی داواكارییەكانی كورد هاوشێوە نەبن.

لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە، دەركەوتنی سەرچاوەی دەوڵەمەندی نەوت لە ناوچە كوردییەكاندا، ململانێی نێوان كورد و ڕژێمە ناوەندییەكانی گەیاندە قۆناغێكی نوێ و ئاڵۆزتر. ئەو كێشەیەی كە پێشتر لە چوارچێوەی داواكاریی ئۆتۆنۆمیی كارگێڕی و مافی كولتووریدا دەخولایەوە، گۆڕا بۆ جەنگێكی ستراتیژیی سەخت لەسەر كۆنتڕۆڵكردنی نەوت و داهاتە نیشتمانییەكان. بەم پێیەش، ناوچە نەوتییەكان ڕووبەڕووی شەپۆلێكی قورسی تەعریب و گۆڕینی دیمۆگرافیا بوونەوە، چونكە بۆ حكومەتە ناوەندییەكان مایەی قبووڵ نەبوو دەستی نەتەوەیەك بگاتە سەرچاوە داراییە سەرەكییەكانی دەوڵەت، كە خوازیاری مافی چارەی خۆنووسین بێت.

جگە لە ڕەهەندە ئابوورییەكان، فاكتەری ئایینیش ڕۆڵێكی سەرەكیی لەم ململانێیەدا بینیوە. هێزە نەیارەكان زۆرجار بە ناوی «برایەتیی ئیسلامی» و لایەنگریی بیروباوەڕەوە، هەستی ئایینیی كۆمەڵگەی كوردییان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار هێناوە، ئەمەش دەریدەخات كە بنبەستەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی تەنیا بەهۆی پیلانی دەرەكییەوە نەبووە، بەڵكو پەیوەندیی بە لاوازیی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوخۆییەوە هەبووە، كە تێیدا دڵسۆزییە خێڵەكی و ئایینییەكان لە زۆر وێستگەدا بەسەر بەرژەوەندییە نەتەوەییە باڵاكاندا زاڵ بوون. لەم ڕوانگەیەوە، ناسیۆنالیزمی كوردی لە ئێستادا وەك تاقیكردنەوەیەكی مێژوویی قورس ماوەتەوە كە تێیدا دەبێت لە یەك كاتدا ڕووبەڕووی ئاستەنگە دەرەكییەكان و كێشە پێكهاتەییە ناوخۆییەكانی خۆی ببێتەوە.