د.محەمەد سەید نووری بازیانی، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی بزووتنەوەی پەیوەندیی ئیسلامییە و یەكێكە لە سیاسەتمەدارە دیارەكانی كوردستان و لە كابینەی سێیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، وەزیری كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو بووە، هەروەها یەكێكە لەو ئەكادمیست و توێژەرانەی كە خاوەنی چەندین كتێب و توێژینەوەی زانستییە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتووگو»دا (ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا. پرس و پەیوەندی)، بەم جۆرە بیروبۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

بسم الله الرحمن الرحیم، الحمد لله رب العالمین، والصلاە والسلام علی المبعوث رحمة للعالمین وعلی آله وصحبه أجمعین.

سەرەتا سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە كە هەموو پێكەوە كۆبووینەوە و گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە گرنگە «ناسیۆنالیزم و ئایدۆلۆژیا . پرس و پەیوەندی « دەكەین. بۆیە من وەك ئەكادیمییەك دەمەوێت لە مێژووی سەرهەڵدانی ئەم چەمكەوە بچمە ناو باسەكە.

***

دوای شۆڕشی فەڕەنسی لە ساڵی ١٧٨٩ و هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی پیشەسازی، جیهان شایەتی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی و قووڵ بوو لە فیكری سیاسی و پێكهاتەی كۆمەڵایەتیدا. لەم قۆناغە نوێیەی مێژوودا، چەمكی «نەتەوە» وەك سەرچاوەی سەرەكیی دەسەڵات و ڕەوایی بەخشین بە دەوڵەت دەركەوت، لێرەوە ناسیۆنالیزم بوو بە یەكێك لە كاریگەرترین و دیارترین ئایدیۆلۆژیاكانی جیهانی هاوچەرخ، كە نەخشەی سیاسیی جیهانی سەرلەنوێ كێشایەوە.

بۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە، پێویستە سەرەتا پێناسەیەكی ڕوون بۆ چەمكەكان بكەین، چونكە ناسیۆنالیزم خاوەنی خوێندنەوە و پێناسی جیاوازە. بە شێوەیەكی گشتی، ناسیۆنالیزم ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسی و كۆمەڵایەتییە كە نەتەوە بە بنەمای سەرەكی و ڕەوای ڕێكخستنی سیاسی دادەنێت و جەخت لەسەر مافی پاراستنی ناسنامە، زمان، كولتوور و دیاریكردنی چارەنووسی گەلان دەكاتەوە. لە ڕوانگەی بیرمەندانی سیاسییەوە، ناسیۆنالیزم بنەمایەكی سیاسییە كە پێداگری لەسەر پێویستیی یەكگرتنی سنوورە سیاسییەكانی دەوڵەت لەگەڵ سنوورە مرۆییەكانی نەتەوەدا دەكات. جگە لەمە هەندێك لە زانایانی وەك «بینیدكت ئەندرسۆن» نەتەوە وەك «كۆمەڵگەیەكی خەیاڵكراو» پێناسە دەكەن، بەو مانایەی كە ئەندامانی نەتەوەیەك هەرچەندە زۆربەیان لە واقیعدا یەكتر ناناسن، بەڵام هەست بە بەستراوەیی و هاوبەشییەكی قووڵ دەكەن لە نێوان خۆیاندا. ئەم تێڕوانینە لە واقیعی كوردیدا بە ڕوونی ڕەنگ دەداتەوە، كاتێك تاكەكانی نەتەوەیەك لە باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا یەكتر ناناسن، بەڵام خاوەنی خەون و خەیاڵێكی هاوبەشن بۆ پاراستنی زمان، بوونی كیانێكی سیاسی و بەدیهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆ.

لە لایەكی دیكەوە، ئایدیۆلۆژیا بە كورتی بریتییە لە سیستمێكی فیكری و كۆمەڵێك بەها و باوەڕ و بیروبۆچوون كە ئامانجیان لێكدانەوەی واقیعی كۆمەڵایەتی و دیاریكردنی ئامانجە سیاسییەكانە، هاوكات نەخشەڕێگەی گەیشتن بەو ئامانجانەش دەخاتەڕوو. پەیوەندیی نێوان ناسیۆنالیزم و ئایدیۆلۆژیا لە زانستی سیاسیدا پەیوەندییەكی ئەندامی و قووڵە، بە جۆرێك ناسیۆنالیزم وەك یەكێك لە ئایدیۆلۆژیا سەرەكییەكان ئەژمار دەكرێت، ئەم پەیوەندییە وەك پەیوەندی «بەش بە گشت» وایە، واتە هەر ناسیۆنالیزمێك لە ناوەڕۆكدا ئایدیۆلۆژیایەكە، بەڵام هەموو ئایدیۆلۆژیایەك ناسیۆنالیزم نییە. بۆ نموونە، ئایدیۆلۆژیای ماركسی-لینینی ململانێی چینایەتی دەخاتە پێش پرسی نەتەوەییەوە، بەمەش پرسی نەتەوە دەتوێنێتەوە.

ئەم ئایدیۆلۆژیایە بەپێی كات و شوێن شێوازی جیاوازی بە خۆیەوە بینیوە، لەوانە: ناسیۆنالیزمی مەدەنی، ناسیۆنالیزمی ڕەگەزی، كولتووری، ڕزگاریخوازی و ناسیۆنالیزمی ئایینی. لێرەدا دەكرێت ئاماژە بەوە بكرێت كە جیاوازیی زمان و نەتەوەكان لە ڕوانگەی ئایینی ئیسلامیشەوە وەك دیاردەیەكی سرووشتی و نیشانەیەكی خودایی تەماشا كراوە، نەك وەك هۆكارێك بۆ باڵادەستیی ڕەگەزێك بەسەر یەكێكی دیكەدا. خودای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا لە سوورەتی ڕووم ئایەتی ٢٢ دەفەرموێت: «وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ»

هەروەها بۆ جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی كە فرەیی نەتەوەیی پێویستە ببێتە هۆی ناسینی یەكتر و پێكەوەژیان، لە سوورەتی حوجورات ئایەتی ١٣دا هاتووە: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ»

ئەم ئایەتە پیرۆزانە دەیسەلمێنن كە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و زمان نەك تەنیا مافێكی سرووشتییە، بەڵكو بەشێكە لە یاساكانی ئافراندن.

كاتێك لە لایەنە ئەرێنییەكانی ناسیۆنالیزم دەكۆڵینەوە، دەبینین ئەم ئایدیۆلۆژیایە ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت لە بەهێزكردنی ناسنامەی نەتەوەیی و دروستكردنی یەكگرتوویی سیاسی لە نێوان پێكهاتەكاندا. لە واقیعی كوردیی ئەمڕۆماندا، نەبوونی ئەم یەكگرتووییە سیاسییە بە ڕوونی هەستی پێ دەكرێت. ناسیۆنالیزم پاڵنەرێكی بەهێزە بۆ پشتگیریكردن لە بزووتنەوەكانی ڕزگاریخوازی و سەربەخۆیی گەلان بە شێوازێكی یاسایی و هاوسەنگ، بەبێ تێوەگلان لە دەستوەردانی نەرێنی لە كاروباری وڵاتانی دیكەدا كە ببێتە هۆی لاوازكردنی پێگەی نێودەوڵەتی. هەروەها پاراستنی زمان و كولتوور كە ناسنامەی ڕاستەقینەی هەر نەتەوەیەكن، لە چەقی ئەم فیكرەدایە و یارمەتیدەرە لە پەرەپێدان و بنیادنانی دەوڵەتێكی مۆدێرن لەسەر بنەمای گەشەپێدان.

لەگەڵ ئەوەشدا، ناسیۆنالیزم لایەنی تاریك و نەرێنیی خۆشی هەیە، تەعەسووب و توندڕەوی نەتەوەیی یەكێكە لە مەترسیدارترین دەرئەنجامەكانی ئەم فیكرەیە كاتێك لە ڕێڕەوی مرۆیی خۆی لادەدات. مێژوو دەری خستووە كە ناسیۆنالیزمی ڕادیكاڵ وەك ئەوەی لە ئەڵمانیای نازی بە سەرۆكایەتیی هیتلەر ڕووی دا، دەبێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی و كاولكاری، هەروەها جیاكاری دژ بە كەمینە نەتەوەیی و ئایینییەكان لە نێو نیشتماندا (وەك هاووڵاتیانی ئێزدی، توركمان و عەرەب لە كوردستان) زیانێكی قووڵ بە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی دەگەیەنێت. دروستبوونی ململانێ و شەڕی ناوخۆیی و ڕەگەزپەرستی لە باوترین دیاردە نەرێنییەكانن. بۆ نموونە، ڕژێمی پێشووی بەعس لە عێراق بە پاساوی ناسیۆنالیزمی عەرەبی، تاوانە گەورەكانی وەك ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجە، تەعریب و تەهجیری زۆرەملێی دژ بە گەلی كورد ئەنجام دا، ئەم جۆرە تەعەسووبە، نەك هەر زیان بە گەلانی دیكە دەگەیەنێت، بەڵكو هاوكاریی نێودەوڵەتییش لاواز دەكات و دەوڵەتان بەرەو گۆشەگیری دەبات، بۆیە پارسەنگكردنی فیكری نەتەوەیی بە بەها مرۆیی و ئەخلاقییەكان، تاكە ڕێگایە بۆ دووركەوتنەوە لەم مەترسییانە.

پێویستە لە سەرەتادا ئاماژە بەو ڕاستییە گرنگە بكەین كە ئایینی پیرۆزی ئیسلام جیاوازییەكی ڕوون و بنەڕەتی دەكات لە نێوان خۆشەویستیی سرووشتی بۆ نیشتمان و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، لەگەڵ دەمارگیری و ڕەگەزپەرستیی نەتەوەیی، كە لەسەر بنەمای فێڵ، چەوساندنەوە و سیستمە دەسەڵاتخوازەكان دامەزراوە. ئەم جیاكارییە لە دیدگای ئیسلامدا پێگەیەكی تایبەتی هەیە؛ خودای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا لەم بارەیەوە دەفەرموێت: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ»(الحجرات: ١٣).

ئەم دەقە پیرۆزە بنەمایەكی مرۆیی گشتگیر پێشكەش دەكات، كاتێك جەخت لەوە دەكاتەوە كە بەڕێزترینتان لای خودا پارێزگارترینتانە، لێرەدا وتارەكە تایبەت نییە بە نەتەوەیەكی دیاریكراو وەك عەرەب، بەڵكو ئاراستەی گشت مرۆڤایەتی كراوە. ئامانج لە بوونی ئەم جیاوازییە كولتووری و ڕەگەزییانە تەنیا یەكترناسین و تەواوكاریی كۆمەڵایەتییە، نەك ململانێ و یەكترقڕكردن.

ئەگەر بە وردی لە دەقەكانی قورئانی پیرۆز بڕوانین، دەبینین چەمكی «قەوم» بە سەرجەم هاوواتاكانی و داڕشتە جیاوازەكانییەوە ٣٨٣ جار دووبارە بووەتەوە، تەنانەت لە هەندێك شوێندا بە چەمكەكانی وەك میللەت و نەتەوەش گوزارشتی لێ كراوە. ئەم فرەچەشنییە نیشانەی ددانپێدانانی قورئانە بە بوونی گەلان. لەم چوارچێوەیەدا، پێغەمبەری ئازیز (د.خ) هەمیشە جەختی لەسەر برایەتی مرۆیی كردووەتەوە و لە فەرموودەیەكی شەریفدا هاتووە: «اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَرَبَّ كُلِّ شَيْءٍ، أَنَا شَهِيدٌ أَنَّ الْعِبَادَ كُلَّهُمْ إِخْوَةٌ». ئەم گەواهیدانە نیشانی دەدات كە تەواوی بەشەرییەت لە ڕەچەڵەكدا یەك خێزانن و جیاوازییە نەتەوەییەكان نابێت ببنە هۆی دروستبوونی بەربەست لە نێوانیاندا.

یەكێكی دیكە لە بەڵگە قورئانییەكان لەسەر ددانپێدانان بە پرسی نەتەوەیی و زمانی جیاواز، ناردنی پێغەمبەرانە بە زمانی گەلەكەی خۆیان، وەك لەم ئایەتەدا هاتووە: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْْ» (إبراهیم: ٤).

هەروەها جیاوازیی زمان و ڕەنگی مرۆڤەكان وەك نیشانەیەكی مەزنی دەسەڵاتی خودایی تەماشا كراوە، وەك دەفەرموێت: «وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ» (الروم: ٢٢).

ئەم دەقە ئاماژەیەكی قووڵە بۆ ئەوەی كە نەتەوە بە زمان، ڕەنگ و تایبەتمەندییە جەستەیی و كولتوورییەكانیەوە دەناسرێتەوە. بۆ نموونە، گەلی كورد خاوەنی زمان و ڕەنگ و ڕوخسارێكی تایبەت بە خۆیەتی كە لە نێوان هەزاران كەسدا بە ئاسانی جیا دەكرێتەوە و دەناسرێتەوە، جیاوازیی زمان و ڕەنگ، هاوشانی دروستكردنی زەوی و ئاسمان، ئاماژەیە بۆ بوونی سنوورێكی جوگرافی و ناسنامەیەكی جیاواز بۆ هەر گەلێك.

تەنانەت لە مێژووی پێغەمبەراندا، كاتێك باسی حەزرەتی نووح دەكرێت، قورئانی پیرۆز نزا و پاڕانەوەی ئەو پێغەمبەرەمان بۆ دەگێڕێتەوە كاتێك دەفەرموێت: «رَّبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ» (المؤمنون: ٢٩).

پاشان كەشتییەكە لەسەر چیای جودی لەنگەر دەگرێت، وەك لە ئایەتەكەدا هاتووە: «وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ» (هود: ٤٤).

وشەی «جودی» لە زمانی عەرەبیدا بە واتای «زەوییەكی بەخشندە و بەپیت» دێت (أرض معطاة)، كە خاوەن خێر و بەرەكەتێكی زۆرە. ئەم ناوچە جوگرافییە پڕ لە پیت و بەرەكەتە، لە مێژوودا بووەتە لانكەی نەتەوەی مەزڵوومی كورد، بەڵام سەرەڕای ئەم خێر و بەرەكەتە سرووشتییە، ئەم نەتەوەیە لە ڕووی مێژووییەوە ڕووبەڕووی مەینەتی و نادادییەكی زۆر بووەتەوە و كەمتر ڕووی ئارامی و سەقامگیریی بە خۆیەوە بینیوە.

لە كۆتاییدا، دەتوانین بڵێین: ناسیۆنالیزم یەكێكە لە كاریگەرترین ئایدیۆلۆژیا سیاسییەكانی سەردەمی نوێ. هەڵسەنگاندنی ئەم ئایدیۆلۆژیایە پێویستی بە جیاكارییەكی ورد هەیە، ئەگەر ناسیۆنالیزم لەسەر بنەمای دادپەروەری و مافی هاووڵاتیبوون و ڕێزگرتن لە مافەكانی ئەوانی دیكە بنیاد بنرێت، ئەوا دەبێتە هۆكارێكی ئەرێنی بۆ یەكگرتوویی و گەشەكردن و ئاوەدانیی كۆمەڵگە، چونكە مرۆڤەكان مافی خۆیان دەوێت بە بێ ئەوەی دەستدرێژی بكەنە سەر مافی نەتەوەكانی دیكە، بەڵام ئەگەر ئەم چەمكە لە سنووری سرووشتیی خۆی دەرچێت و بگۆڕێت بۆ دەمارگیریی كوێرانە و دوورخستنەوەی ئەوانی دیكە، بێگومان دەبێتە سەرچاوەی ناكۆكی، شەڕ و نائارامی لە نێوان مرۆڤەكاندا.