كڵاوس دۆدس پڕۆفیسۆری جیۆپۆلەتیكس لە زانكۆی لەندەن بۆ گوڵان: سیستمی نوێی نێودەوڵەتی جیهانێكی فرەسیستمیی ململانێكار و بەیەكداچوو و هاوتەریب لەخۆ دەگرێت
لە چەند ساڵی ڕابردوودا، جیهان بە خێرایی گواستراوەتەوە بۆ قۆناغێكی نوێی ململانێی هێزە جیهانییەكان، قۆناغێك كە تێیدا شەڕ، ئابووری، تەكنەلۆژیا، ژیریی دەستكرد و گۆڕانی كەشوهەوا هەموویان بوونەتە بەشێك لە هاوكێشەی جیۆپۆلەتیكس. ئەم گۆڕانكارییانە پرسیاری گرنگیان ورووژاندووە: ئایا جیهان بەرەو گەڕانەوەی جیۆپۆلەتیكسی تەقلیدی دەڕوات، یان ئێمە لە بەردەم پێناسەیەكی نوێی هێز و ئاسایشداین؟ لەم چاوپێكەوتنەدا، كڵاوس دۆدس، كە پڕۆفیسۆری جیۆپۆلەتیكسە لە زانكۆی لەندەن و توێژەری بواری جیۆپۆلەتیكس و ئاسایشە، بە تێڕوانینێكی ڕەخنەگرانە شرۆڤەی ئەو گۆڕانكارییانە دەكات و باس لە داهاتووی سیستمی نێودەوڵەتی، جیهانی فرەسیستم، ڕۆڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كاریگەریی گۆڕانی كەشوهەوا، پێناسەی نوێی ئاسایش و شوێنی بەریتانیا لە هاوكێشەی جیۆپۆلەتیكی جیهان دەكات. ئەو ڕای وایە تێگەیشتن لە جیۆپۆلەتیكسی ئەمڕۆ تەنیا بە خوێندنەوەی نەخشەی جوگرافیا بەدەست نایەت، بەڵكو پێویستی بە خوێندنەوەی چۆنیەتی گەڵاڵەبوونی هێز، بانگەشە و بەرژەوەندییە سیاسییەكان هەیە.
بۆ تاوتوێكردنی ئەو تەوەرانە ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفسۆر كڵاوس دۆدس ساز كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.
* لە چەند نووسینێكتاندا، بە تایبەتی لە كتێبی «جیۆپۆلەتیكس» ئاماژە بەوە دەكەن كە جیۆپۆلەتیكس تەنیا پەیوەست نییە بە جوگرافیاوە، بەڵكو لە هەمان كاتدا بانگەشەیەكی سیاسییە كە حكومەتەكان دەیخوڵقێنن. ئێستا كە ناكۆكیی لە نێوان هێزە مەزنەكان (ئەمریكا، چین و ڕووسیا) دروست بووەتەوە، ئایا ئێمە دووبارە گەڕانەوەی جیپۆلەتیكسی تەقلیدی بەدی دەكەین، یان ئەوەتا ژیریی دەستكرد و شەڕی زانیاری بە شێوەیەكی بنەڕەتیی سرووشتی هێزی جیۆپۆلەتیكسیان گۆڕیوە؟
- لە ڕاستیدا دەكرێت هێزی جیۆپۆلەتیكی بە چەند شێوەیەك گوزارشتی لێ بكرێت. لەو كتێبەمدا كە ئێوە ئاماژەتان پێكرد، باسم لەوە كردووە كە بابەتی جیۆپەلەتیكس تەنیا پەیوەست نییە بە شوێن و جوگرافیاوە. ئەمە بەو مانایە نییە كە جوگرافیا گرنگ نییە، چونكە ئەوەتا گەرووی هورموز كە تا ڕاددەیەك ڕێڕەوێكی ئاویی بەرتەسكە، بەڵام گرنگە بە هۆی زۆریی قەبارەی ئەو جووڵە بازرگانییەی پێیدا تێدەپەڕێت. هەروەها توخمێكی دیكەی جیۆپۆلەتیكس هەیە كە پەیوەستە بە كولتووری گشتییەوە. لە میانەی ململانێی نێوان ئەمریكا، چین و ڕووسیا، ئێمە بڵاوبوونەوەی ستراتیژ و بانگەشە جیۆپۆلەتیكییەكان بەدی دەكەین. داگیركارییەكەی ئۆكرانیا لەلایەن ڕووسیاوە لە 2022 وا لێكدرایەوە كە ئەمە هەوڵی ڕووسیایە بۆ ڕێگریكردن لەوەی كییڤ نەتوانێت بڕیار لە چارەنووسی خۆی بدات. كە ئێستا پێ دەنێنە ساڵی پێنجەمی شەڕەكەوە، ڕووسیا و ئۆكرانیا پەرەیان بە شەڕ و هەڵمەتی زانیاری داوە، هاوشان بە پەرەپێدانی تەكنەلۆژیای سەربازی بۆ بە ئامانجگرتنی ژێرخانی ڕكابەرەكەیان و پاراستنی ژێرخانی وڵاتی خۆیان.
* زۆرێك لە چاودێران پێیانوایە ئێستا جیهانێكی فرەجەمسەری جێی سیستمە لیبڕاڵییە نێودەوڵەتییەكەی گرتووەتەوە. بە تێڕوانینی ئێوە، ئایا ئەم دۆخە جیۆپۆلەتیكییە ڕەنگدانەوەی قۆناغێكی كورتخایەنی ناسەقامگیرییە، یان ئەوەتا سیستمە نێودەوڵەتییەكە لە بارێكدایە كە دامەزراوەكانی چیتر ناتوانن ڕێگری لە ململانێی هێزە مەزنەكان بكەن؟
- بە دڵنیاییەوە ئەوەی لەم ساتەوەختەدا دەگوزەرێت، دەكرێت بە خاڵی وەرچەرخان ناوزدەی بكەین، كە تێیدا سیستمە لیبڕاڵیە نێودەوڵەتییەكەی دوای ساڵی 1945 ڕووبەڕووی هەرەس و مەترسیی بەردەوام دەبێتەوە، ڕەنگە سیاسەت و هەڵوێستە تاكلایەنەكانی سەرۆك ترەمپ هێندەی دیكە دۆخەكەی خراپتر كردبێت. ئەوەی لە ئێستادا گەڵاڵە دەبێت، جیهانێكی فرە جەمسەرییە، كە لەلایەك سیستمێكی نێودەوڵەتی تەوەربەند لەسەر ڕێساكان لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ سیستمێكی ترەمپی كە خەم و خولیای پەرەپێدان و باڵادەستكردنی هەژمونی ڕۆژئاوایە، هاوشان بە سیستمێكی چینی، كە لەسەر پڕۆژەی پشتێنە و ڕێگا بنیاد نراوە، لەگەڵ سیستمێكی ڕووسی ئەورووپی ئاسیایی و سیستمێكی هەرێمایەتی-جیهانی كە جڵەوگیرییەكەی لای وڵاتانی توركیا و ئێران و بەرازیل و هیندستانە كە توانای پارێزگاریكردنیان لە سەربەخۆییە ستراتیژیەت و ئامانجە جیۆپۆلەتیكییەكانیان هەیە. بە دەربڕینێكی دیكە، باشترە ئەم دۆخە بە جیهانێكی فرەسیستم ناوزەد بكەین، كە چەند سیستمێكی ململانێكار و بەیەكداچوو و هاوتەریب لەخۆ دەگرێت.
* لەگەڵ كارلێكی زیاتری ناكۆكییە هەرێمایەتییەكان لەگەڵ بەرژەوەندیی هێزە جیهانییەكان، ئەوا دووبارە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتە چەق و سەنتەری ململانێی ستراتیژییە نێودەوڵەتییەكە. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چۆن جیۆپۆلەتیكس هاوكارمان دەبێت بۆ تێگەیشتن لەم قەیرانانە؟
- دەكرێت چوارچێوەیەكی جیۆپۆلەتیكی ڕەخنەگرانە بەكار بهێنین بۆ تاوتوێكردنی ئەوەی چۆن ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتە ئاماژەیەك بۆ ململانێیەكی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتیی ستراتیژی. ئەوەی ئەم چوارچێوەیە دەیكات، سەرنجڕاكێشانە بۆ ئەو ڕاستییەی كە خودی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەكی ناكۆكیدارە، كە سنووری دەوڵەتەكان ڕەنگدانەوەی واقیعەكە نین. جیۆپۆلەتیكی ڕەخنەگرانە بە وریاییەوە تاوتوێی ئەوە دەكات كە چۆن هێزە هەژمونگەراكان گەڵاڵەی هەڕەشە و دوژمنایەتییەكان دەكەن و پرسیاری ئەوە دەكات كێ لە چوارچێوەی جیۆپۆلەتیكییەكان سوودمەندە و برەو بە بەرژەوەندیی كێ دەدرێت. لە نووسینە تەقلیدییە جیۆپۆلەتیكییەكاندا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ناوچەیەكی هەمیشە ناكۆكیدار، یان بە تەختی شەترەنجی هێزە مەزنەكان وەسف دەكرێت.
* ئێوە توێژینەوەی قووڵتان هەیە لەسەر جەمسەری باكوور و تێیدا ئەوە دەخەنەڕوو كە چۆن گۆڕانكارییە ژینگەییەكان دووبارە دەبنە هۆی داڕشتنەوەی جیۆپۆلەتیكس. ئایا پێتانوایە گۆڕانی كەشوهەوا بووەتە یەكێك لە پاڵنەرە جیۆپۆلەتیكییەكانی سەدەی بیست و یەكەم، بە هاوشێوەی ئایدیۆلۆژیا لە ڕابردوودا ئالنگاری بۆ هاوپەیمانێتییە گۆڕدراوەكانی ئێستا دروست بكات، بەتایبەتی كە ڕێڕەوی بازرگانیی نوێ دروست دەكات و ململانێكان توندتر دەكاتەوە لەسەر سەرچاوە بەهاداكارەكان؟
- گۆڕانی كەشوهەوا دیاردەیەكی فرەلایەنە و مایەی مشتومڕە، بەڵام ئەوەی ڕوونە ئەوەیە كە زەوی ڕووبەڕووی دیاردەی توندتری ژینگەیی دەبێتەوە، ئەوەتا لە جەمسەری باكوور قەبارەی بەستەڵەكە دەریاییەكان كەم دەبنەوە، ڕووبارە بە بەستەڵكەبووەكانیش دادەكشێن. ئەمە سەرنجی دەوڵەتانی وەك چین و دەوڵەتانی ئەم جەمسەرەی ڕاكێشاوە، وەك كەنەدا و دانیمارك، جەمسەری باكوور كە دەریای بەستەڵەكی هەیە و بەرەو داكشان دەچێت، دەبێتە هۆی ئەوەی ژینگەیەكی كەمتر سەلامەتی هەبێت. وا دەردەكەوێت ڕێڕەوی دەریاییەكانی لە نێو جەمسەری باكووردا كرابنەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە خاڵی بن لە مەترسی. پێدەچێت لەگەڵ زیادبوونی سەختیی ژیان لە بەشەكانی دیكەی جیهان، ئەوا دەوڵەتە دەوڵەمەندەكان هەنگاو بنێن بۆ كڕینی خاك و سەرچاوەكان و دەستبەسەرداگرتنیان وەك ئامرازێك بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ دۆخی نادڵنیاییدا. لەگەڵ بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و زیادبوونی شێی ژینگەی زەوی، ئەوا مەترسیی ئەوە دێتەئاراوە كە چەندین ناوچەی بەربڵاوی زەوی قابیلی ئەوە نەبن مرۆڤ تیایاندا نیشتەجێ بن.
* لە توێژینەوەكانتدا داوای پێداچوونەوە دەكەیت بە بیرۆكە و چەمكەكانی پەیوەست بە ئاسایشەوە، ئایا دەبێت حكومەتەكان چاوخشاندنەوەیەكی قووڵ بكەن بە ستراتیژیەتی ئاسایشی نیشتمانی لە ڕۆژگارێكدا كە زیاتر ژیریی دەستكرد و پەتا و كۆچبەری و گۆڕانی كەشوهەوا تێیدا زاڵن؟ ئەگەر بە تەنیا سوپا بەس نەبێت بۆ دەستەبەركردنی سەلامەتی، ئایا چەمكی ئاسایش لە سەدەی بیست و یەكدا چ مانایەكی دەبێت؟
- هاوڕاییەك نییە لەسەر تێگەیشتن لە ئاسایشی نەتەوەیی، لە زۆرێك لە وڵاتاندا لێكدانەوە و شرۆڤەی ناكۆك بەیەكی بۆ دەكرێت، بەتایبەتی لە وڵاتە لیبڕاڵ دیموكراسییەكاندا. بۆ نموونە لە بەریتانیا مشتومڕێكی گەرم هەیە لەبارەی ئەوەی پێویستە چەند بوودجە تەرخان بكرێت بۆ ئەم بوارە و بە دیاریكراوی لە چیدا خەرج بكرێت و چەند بە خێرایی ئەم كارە ئەنجام بدرێت. بەڵام لە ئێستادا سەرنجی زیاتر لەسەر ژیریی دەستكردە و لەسەر ئەوەیە كە چۆن بەكار بهێنرێت بۆ بەرەنگاربوونەوە و كەمكردنەوەی هەڕەشەكان لە ئایندەدا. لە بەریتانیا، ڕاپرسییەكانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەكەن كە گەنجان هێندەی لاوانی وڵاتێكی وەك فنلەندا پەرۆش نین بۆ بەرگریكردن لە وڵاتەكەیان، ئەمەش سەری كێشاوە بۆ دووبارە گفتوگۆكردن لەبارەی ئەوەی ئایا خزمەتی سەربازی بگەڕێنرێتەوە، یان نا. كەواتە تێگەیشتنی جیاواز بۆ چەمكی ئاسایش هەیە، ئەوەتا كۆمەڵگەكانی جەمسەری باكوور دەستڕاگەیشتنیان بە خواردن و تۆڕی ئەنتەرنێت، یان وزە گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە لایان.
* هاوشان بە پڕۆگرامی «بەریتانیای جیهانی» و بەشداریی زیاتری بەریتانیا لە ناتۆ و و هەردوو ناوچەی ئوقیانووسی ئارام و هیندی، ئەم وڵاتە هەوڵی داوە، دووبارە ڕۆڵی نێودەوڵەتیی خۆی پێناسە بكاتەوە لە دوای پرۆسەی برێكسێت و لە میانەی هەڵكشانی ململانێ جیۆپۆلەتیكییەكان. بە تێڕوانینی ئێوە بەریتانیا دەتوانێت لە دووبارە داڕشتنەوەی سیستمە نێودەوڵەتییەكە چ ڕۆڵێكی تایبەت ببینێت؟
- بەریتانیا هێزێكی هەرێمایەتی و جیهانیی كارایا، ئەویش بە هۆی قەبارەی ئابوورییەكەیەوە، هەروەها بە هۆی ئەوەی خاوەنی چەكی ئەتۆمییە و خاكی لە پشت دەریاكانەوە هەیە كە دورگەكانی فۆڵكلاندەوە بۆ ناوچە سەروەرییەكانی لە قوبرس درێژ دەبنەوە. ئالنگاریی بەردەم بەریتانیا ئەوەیە كە چۆن هاوسەنگی لە نێوان بەرژەوەندییە ناكۆك بەیەكەكاندا دروست بكات، هەر لە پەیوەندییە پتەوەكانیەوە-ئەگەرچی پڕن لە ئالنگارییش- بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوە، و بەیەكداچوونی بەرژەوەندییەكانی یەكێتیی ئەوروپا و ناتۆ، تا دەگاتە هاوپەیمانێتییە هەرێمایەتییەكانی وەك هاوپەیمانێتی ئوكوس (هاوپەیمانێتی ئەمنیی نێوان ئوسترالیا و بەریتانیا و ئەمریكا). ڕووسیا ڕكابەری جیۆپۆلەتیكی بەریتانیایە و تا ئایندەیەكی نزیكیش ئەم دۆخە بەم شێوەیە دەمێنێتەوە. هەروەها وڵاتێكی وەك چینیش ڕكابەری جیۆئابوورین، لەندەنیش شارێكی جیهانییە و وەبەرهێنانی دارایی دەرەكی و بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیكییەكان ڕادەكێشێت، هەموو ئەمانەش ئاماژەن بەوەی كە ژینگە جیۆپۆلەتیكی و ئابوورییەكەمان زۆر ئاڵۆزە.
