مەلا عەبدولخالق زێباری بۆ گوڵان: مێزەر و چەك لە پێناو حەقدا یەك دەگرنەوە، دینداریی ڕاستەقینە مرۆڤ دەكاتە خەباتگێڕێكی نیشتمانپەروەر
دكتۆر عەبدولخالق زێباری، یەكێكە لە مامۆستا و كەسایەتییە دیارەكانی دەڤەری زێبار و ئاكرێ. لە ئێستادا بەرپرسی لقی مووسڵی یەكێتیی زانایانی ئایینیی كوردستان و ئەندامی ئەنجومەنی ناوەندیی هەمان یەكێتییە. دكتۆر زێباری خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە زانستە شەرعییەكاندا و وەك پێشنوێژ و گوتاربێژێك، هەمیشە جێدەستی لە بڵاوكردنەوەی گوتاری میانڕەوی و بەهێزكردنی هەستی ئایینپەروەری و نیشتمانپەروەریدا دیارە. لەم دیمانە تایبەتەدا لەگەڵ گۆڤاری گوڵان، وەڵامی كۆمەڵێك پرسیار و پرسی گرنگی سەردەم دەداتەوە.
* پەیوەندیی نێوان بیروباوەڕی ئایینی و هەستی نیشتمانپەروەری لای زانایانی ئایینی كوردستان چۆن دەبینی، كە هەمیشە پێشەنگی داكۆكیكردن لە ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی بوون؟
- لای زانایانی كورد، خۆشەویستیی نیشتمان قۆناغێكی باڵای پەرستش بووە، چونكە تێگەیشتبوون كە جێبەجێكردنی شەریعەت و پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ پێویستی بە خاكێكی ئازاد هەیە. دروشمی ئەوان وتەی «حب الوطن من الإيمان» بووە لە دەروونیاندا جێگیر بووە، بۆیە خیانەت لە خاك لای ئەوان، هاوتای خیانەت بووە لە بیروباوەڕ. ئەگەر لاپەڕەكانی مێژووی شۆڕشەكانی كوردستان لە هەر چوار پارچەی نیشتمان هەڵبدەینەوە، بە ڕوونی ئەو ڕاستییەمان بۆ دەردەكەوێت كە سەركردە و كەسایەتییە دیارەكانی پێشەنگی خەبات و كوردایەتی، پەروەردەی ناو حوجرە، تەكیە و مزگەوتەكان و لە بنەماڵە ڕەسەنە ئایینی و نیشتمانپەروەرەكان بوون. لە ئێستاشدا نابێت هاوسەنگیی نێوان پاراستنی ئایینەكەمان و بەرگریكردن لە خاك و نیشتمانمان بە ناونیشانی جۆراوجۆر لاسەنگ بكەین، بەڵكو پێویستە بگەڕێینەوە بۆ ڕەسەنایەتیی ئایینی پیرۆزی ئیسلام و مێژووی پڕ لە خەبات و قوربانیدانی گەلەكەمان. بێگومان شەهیدبوونیش لەم پێناوەدا شانازییە و پێگەی شەهیدان بە ویستی خودا بەهەشتی بەرینە، چونكە یەكێك لە پایە سەرەكییەكانی شەهادەت، بەرگریكردنە لە ماڵ، خاك و نیشتمانەكەمان.
* تێكەڵبوونی «میحراب و سەنگەر» لە مێژووی شۆڕشەكانی كوردستاندا و دەوری زانایانی ئایینی، چ پەیامێكی گرنگی نیشتمانی و پەروەردەیی بۆ نەوەی ئێستای كۆمەڵگە بەجێدەهێڵێت؟
- ئاوێتەبوونی میحراب و سەنگەر، پەیامێكی ڕوونی بۆ نەوەی ئێستا پێیە: ئیسلامی ڕەسەنی كوردی، ئایینی گۆشەگیری و بێدەنگی نییە لە ئاست زوڵمدا. پێشەنگانی وەك شێخ مەحموودی حەفید، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، شێخ ئەحمەدی بارزان و قازی محەمەد نیشانیاندا كە مێزەر و چەك لە پێناو حەقدا هاوتەریب دەبن، ئەمەش دەسەلمێنێت كە دینداریی ڕاستەقینە، مرۆڤ بەرەو خەباتی نیشتمانی ئاراستە دەكات. لە لایەكی دیكەوە، زۆربەی شاعیر و ناودارانی كورد وەك نالی و مەحوی، پەروەردەی حوجرە و خانەقاكان بوون، ئەوان لەسەر دەستی مامۆستایانی ئایینی، شانبەشانی زانست، فێری خۆشەویستیی نیشتمان و گەلەكەیان بوون. سرووشتی نیشتمانیی حوجرە و هەڵوێستی زانایانمان، وای كرد ئەم گەلە بە تێگەیشتنێكی دروست لە ئایینداری و پاراستنی خاك، لەسەر پێی خۆی بوەستێت و چۆك بۆ داگیركەران دانەنێت.
* زانایانی ئایینی كوردستان هەمیشە دژی ستەمكاری بوون، بنەما شەرعی و ئەخلاقییەكانی ئەم هەڵوێستانە لە بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقدا لە چیدا چڕ دەبنەوە؟
- ئەم ڕەتكردنەوەیە لە دەقە پیرۆزەكانی قورئان و سوننەتەوە سەرچاوەی گرتووە، كە دەفەرموێت: «وَلَا تَرْكَنُوا إِلَي الَّذِينَ ظَلَمُوا» (پشت بە ستەمكاران مەبەستن). لە ڕوانگەی شەرعەوە، بەرگریكردن لە خاك و ماف بە جیهاد دادەنرێت و هەر ڕژێمێكی داگیركەریش وەك «باغی» (دەستدرێژیكار) پێناسە دەكرێت، بۆیە دژایەتیكردنیان ئەركێكی ئەخلاقی و پێویستییەكی ئایینییە. لەم سۆنگەیەوە، زانایانی ئایینی لە قۆناغە جیاوازەكانی مێژوودا، لە دەوری سەركردە تێكۆشەرەكان كۆبوونەتەوە و هاندەری جیهاد و بەرگری بوون. شۆڕشەكانی كورد لەسەر بنەمایەكی گرنگی ئایینی بونیاد نراون، تا ڕووبەڕووی ستەم ببنەوە و ڕێگری لە زۆرداران بكەن، بۆیە دەیان نموونە هەن كە تێیدا زانایان ئازایانە هەوڵی بنبڕكردنی زوڵم و ڕێگریكردن لە زاڵمانیان داوە.
* چۆن ڕۆڵی مێژوویی حوجرەی كوردی لە پاراستنی زمان و گەشەكردنی هزری نەتەوەییدا هەڵدەسەنگێنن؟ تا چەند حوجرەكان وەك قوتابخانەیەكی سەرەكی بۆ پێگەیاندنی سەركردە سیاسی و نیشتمانییەكان دەبینرێت؟
- حوجرە تەنیا مەڵبەندی فێربوونی فیقهـ نەبووە، بەڵكو وەك یەكەمین پەرلەمانی فیكری و ئەدەبیی كوردی دادەنرێت، كە گەورە شاعیر و بیرمەندانی وەك نالی، مەحوی، خانای قوبادی و حاجی قادری كۆیی تێدا پێگەیشتن. حوجرە، بە زیندوو هێشتنەوەی زمانی كوردی، بووە ناوەندێكی سەرەكی بۆ داڕشتنی چەمكە نەتەوەییەكان و پێگەیاندنی ڕابەرانی نیشتمان، تەنانەت لە سەردەمێكدا كە زانكۆ و پەیمانگەكان بوونیان نەبوو، زانستە جۆراوجۆرەكان هەر لەوێ دەخوێندران. ئێستاش سەرەڕای زۆریی ناوەندە ئەكادیمییەكان، نەیانتوانیوە كەسایەتیی میهرەبان و سەركردەی ناوداری هاوشێوەی ئەو سەردەمە پێبگەیەنن، ئەمەش بۆ دووركەوتنەوە لە هاوسەنگیی نێوان بنەماكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام و نیشتمانپەروەری دەگەڕێتەوە، واتە ئەو فیكرە میانڕەو و دوور لە توندوتیژییەی كە ڕەسەنایەتیی ئیسلام بۆ مرۆڤایەتی هێناویەتی، دەرەنجامەكەی پێگەیاندنی مرۆڤی دەستپاك، بەهرەمەند و گیانفیدا بووە بۆ خاك و نەتەوەكەی.
* یەكگرتوویی گوتار و هەڵوێستی نەتەوەیی زانایانی ئایینی لە هەر چوار پارچەی كوردستان، چۆن توانیویەتی ببێتە هەوێنێكی سەرەكی بۆ پاراستنی یەكپارچەیی مەعنەویی خاكی نیشتمان؟
- زانایانی ئایینی بە هۆی زمانی هاوبەش (كوردی و عەرەبی/شەرعی) و پەیوەندییە تەسەوفییەكانیان (تەریقەتەكانی قادری و نەقشبەندی)، سنوورە دەستكردەكانیان تێپەڕاند. گوتاری ئەوان بەردەوام جەختی لەسەر یەكپارچەیی كوردانی باكوور، باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەكردەوە، ئەمەش وەك هەوێنێكی ڕۆحی نەتەوەكەی لە لێكترازان پاراست. هەر بۆیە لە سەردەمی مەلا مستەفا بارزانی، كوردان یەك گوتاری نەتەوەیی و ئایینییان هەبوو و دژی ستەملێكراویی گەلەكەیان لە سەرجەم پارچەكان خەباتیان دەكرد؛ ئەوان بە تێپەڕاندنی حزبایەتی، ناوچەگەرێتی، شارچێتی، مەزهەب، خێڵ و هۆزگەرایی، پەیڕەوییان لە بنەما ڕاستەقینەكانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام دەكرد.
* ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینی لە كوردستاندا چۆن یارمەتیدەر بووە بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان، كەمكردنەوەی گرژییەكان و پاراستنی شیرازەی كۆمەڵگە لە كاتە سەخت و دژوارەكاندا؟
- مامۆستای ئاینیی كورد لە شار و گوندەكاندا تەنیا پێشەنگی نوێژ نەبوون، بەڵكو دادوەر، كۆمەڵناس و چاكەخوازێكی دڵسۆزیش بوون. لە سەردەمی ململانێ خێڵەكییەكان، یان تەنگژە گەورەكاندا، بەهۆی پێگەی ڕێز لێگیراویانەوە، دەبوونە ناوبژیوان و لەڕێی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و شەرعییەوە شیرازەی كۆمەڵگەیان لە لێكترازان دەپاراست. ئەم ڕۆڵە نەك تەنیا لەناو گوند و شار و هۆزەكاندا، بەڵكو لەنێوان پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەكانیشدا بە ڕوونی ڕەنگی دابووەوە. بەو پێیەی گەلی كورد ئایینی ئیسلامی بە شێوازێكی بێگەرد و ڕەسەن وەرگرتووە، كێشەی ئایینی و نەتەوەیی لێرەدا دروست نەبووە، بەڵكو مەلای كورد بوو ئەو بەها و دابونەریتە بەرزانەی لە دەروونی تاكی كورددا چاند، كە ئێستاش شانازیی پێوە دەكەین و بووەتە ناسنامەیەكی گەشاوە بۆ نەتەوەی كورد و ئایینی پیرۆزی ئیسلام.
* زۆر جار زانایانی ئایینی كوردستان بە فەتوای دروست و سەردەمیانە بەرگرییان لە ماف و كەرامەتی ئافرەتی كورد كردووە، چۆن دەتوانن مێژوویەكی گەشی ئەم هەڵوێستانەمان بۆ باس بكەن؟
- زانا ناودارەكانی كورد (بۆ نموونە مەلا عەلیی كانی كورت، یان شێخانی بارزان) بەردەوام دژی دابونەریتە كۆمەڵایەتییە دواكەوتووەكانی وەك (ژن بە ژن، گەورە بە بچووك، و بێبەشكردنی ئافرەت لە میرات) وەستاونەتەوە. ئەوان بە فەتوای شەرعی سەلماندیان كە ئیسلام كەرامەتی ئافرەت دەپارێزێت، مێژووی حوجرەكانیش پڕە لەو ژنە زانایانەی كە دەرسیان خوێندووە. هەر لەبەر ئەمەشە لەناو ئیسلام و بەتایبەت لەناو كورددا، چەندین ئافرەتی لێهاتوو و كاریگەر دەركەوتوون. ئایینی ئیسلام پێگەیەكی بەرزی بە دایك بەخشیوە، بە شێوازێك كە بەهەشتی لەژێر پێی داناوە و فەرمانی بە چاكەكردن لەگەڵ دایك و باوكدا كردووە، كۆتا وەسێتی پێغەمبەریش «د.خ» ڕێزگرتن و چاكەكردن بووە لەگەڵ ژناندا. ئەگەر لێرە و لەوێ توندوتیژییەك بەرانبەر ئافرەتان ببینرێت (تەنانەت ئەگەر هەڵەیەكیشیان كردبێت)، ئەمە بە تەواوی دوورە لە پەیامی خودا، پێغەمبەر، ئیسلام و كولتووری كوردی، بۆیە هیچ مامۆستایەكی ئایینی ڕەسەن پاڵپشتی لەو زوڵمە ناكات. ئەوانەی توندوتیژی بڵاودەكەنەوە تەنیا توندڕەوان و ئەو گرووپانەن كە لە جەوهەری ئایینی ئیسلام تێنەگەیشتوون، ئاینێك كە نەك تەنیا بۆ ئافرەت و پیاو، بەڵكو خێر و چاكەی بۆ تەواوی مرۆڤایەتی دەوێت.
* ڕۆڵی زانایانی ئایینی لە پاراستنی مۆدێلی میانڕەوی ئیسلامی لە كوردستان چی بووە و چۆن توانیویانە گەنجان لەژێر كاریگەریی فكری توندڕەوی و تیرۆر بپارێزن؟
- شێوازی ئیسلامی كوردی، مۆدێلێكی سۆفیگەریی هێمن و لێبوردە بووە. زانایانی كوردستان هەمیشە پێشەنگ بوون لە بەرەنگاربوونەوەی هزری تەكفیری و توندڕەوی (وەك داعش و قاعیدە)، چونكە فیكری حوجرە لەسەر بنەمای لۆژیك و قبوڵكردنی دیدگا جیاوازەكان (خوێندنی چەندین مەزهەب) بنیاد نراوە. تا ئێستا ڕووی نەداوە كەسێك لە چوارچێوەی دەستەبژێری مەلایەتیدا پەنا بۆ ڕەفتاری توندڕەوانە ببات، بەڵكو بەردەوام لایەنی مرۆڤدۆستی و تێگەیشتنی هاوسەنگ لە شەریعەت، كۆمەڵگەی ئێمەی لەو جۆرە دیدگا توندانە پاراستووە.
* لە كاتێكدا كوردستان وەك نموونەیەكی پێكەوەژیانی ئایینە جیاوازەكان (ئیسلام، مەسیحی، ئێزدی) دەناسرێت، ڕۆڵی وتاری ئایینی لە مزگەوتەكانەوە بۆ چەسپاندنی ئەم فەرهەنگی قبووڵكردنی یەكترە چی بووە؟
- مینبەرەكانی مزگەوتی كوردستان هەمیشە پەیامهێنی ڕاستەقینەی ئاشتی بوون. زانایانی كورد پەیڕەوی لەو ڕێسا قورئانییە دەكەن كە دەڵێت: «لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ». مێژوو شاهیدی ئەوەیە كە لە كاتی تەنگانە و مەترسیی سەر مەسیحی و ئێزدییەكان، زانایانی ئیسلام فەتوای پاراستنی گیان و ماڵ و كەرامەتیانیان وەك هاونیشتمانی داوە. بۆیە لەنێو كورددا ناكۆكیی نەتەوەیی و ئایینی نەبووە و گوندەكانی كوردستان باشترین بەڵگەی ئەم پێكەوەژیان و لێبوردەیییە بوون، كە گوندێك موسڵمان بوون و ئاواییەكی دیكەی تەنیشتیان مەسیحی و جوو بوون. هاوردەكردنی بیروباوەڕی توندڕەوی بۆ ناو كوردستان، دەستی دەرەكیی لەپشت بووە بۆ لاوازكردنی خۆشەویستیی نیشتمان و نەتەوە، كە لێرە كەسانێك لێی سوودمەندن و زیانی گەورەیان بە كورد گەیاندووە.
* ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینی لە پاراستنی زمان و كولتووری ڕەسەنی كوردی لە ڕێگەی بەرهەمە ئەدەبییەكان و پۆشاكی نەتەوەییەوە چۆن دەنرخێنن؟
- كاتێك داگیركەران هەوڵی سڕینەوەی زمانی كوردییان دەدا، مامۆستایانی ئایینی كتێبە شەرعییەكانیان وەك (عەقیدەی كوردی) بە شیعر و نەسری كوردی دەنووسییەوە. پۆشینی جلوبەرگی كوردی لەسەر مینبەر لەلایەن مەلایانەوە، گەورەترین پەیامی بەرهەڵستكاریی كولتووری بوو دژی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی. هەروەها مەلای كورد بۆ یەكەمین جار وتاری هەینی بە زمانی كوردی خوێندەوە، شیعر، ئەدەب و عیرفانی كوردیش تژییە لە ئاماژە و بەڵگەی پاراستنی كولتوور، فەرهەنگ و زمان.
* لە سایەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و ئەو ئازادییەی هەیە، ئەركی ئێستای زانایانی ئایینی لە بەهێزكردنی «هزری نەتەوایەتی و گیانی نیشتمانپەروەری» و پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكاندا چییە؟
- لە سایەی قەوارەی ئێستای هەرێمی كوردستاندا، ئەركی زانایان خۆی لەمانەدا دەبینێتەوە:
١- گەشەپێدانی گوتارێكی ئایینیی سەردەمیانە كە بە تەواوی دژی گەندەڵی و نادادپەروەری بێت.
٢- بەهێزكردنی هەستی نیشتمانپەروەری لە دەروونی گەنجاندا بۆ پاراستنی دەستكەوتەكان لە فەوتان.
٣- ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ڕەوتە فكرییانەی مەبەستیانە گەنجان لە خاك و ناسنامەی خۆیان داببڕن.
ئایین و نیشتمان دوو باڵی یەك باڵندەن، مەحاڵە موسڵمانێكی چاك بیت ئەگەر دڵسۆزێكی ڕاستەقینەی نیشتمانەكەت نەبیت، ناتوانیت خزمەتی خاكەكەشت بكەیت ئەگەر خاوەن ڕەوشت و بەهایەكی بەرزی مرۆیی و ئایینی نەبیت. هاوسەنگی لە نێوان عەقیدە و نیشتماندا، ناسنامەی ڕەسەنی ئێوەیە، پارێزگاری لێ بكەن.
