مێگان فرانسیس مۆس، مامۆستایە لە بەشی فەلسەفەی زانكۆی مۆناش لە ئوسترالیا، بواری توێژینەوەكانی بایەخدانە بە لایەنە جیاوازەكانی دەرهاویشتە ئەرێنی و نەرێنییەكانی ڕۆبۆت و زیرەكیی دەستكرد. بۆ قسەكردن لەسەر شێوازی كاركردنی زیرەكیی دەستكرد و بەتایبەتی مۆدێلی زمانە گەورەكان  «LLM» كە تاچەند مرۆڤایەتی سەبارەت بە هۆشیاری شۆك كردووە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ خاتوو میگان سازكرد.

 

 

* لە وتارەكەتدا دەڵێیت كە ئاساییە مرۆڤەكان پەیوەست بن بە «چات بۆت»ـەكانی زیرەكیی دەستكردەوە و وەك بوونەوەرێكی هۆشیار، یان سۆزدار بیانبینن. لە ڕووی دەروونی و فەلسەفییەوە، كام لایەنی ناسینی مرۆیی وا دەكات كە ئێمە بە شێوەیەكی زۆر سرووشتی، هۆشیاری و ئاگایی بدەینە پاڵ ئەم ئامێرە نوێ و تەكنەلۆژییانە؟

- مرۆڤەكان بوونەوەرگەلێكی قووڵ كۆمەڵایەتین و مێشكمان زۆر ڕاهێنراوە بۆ ناسینەوەی مەبەست، سۆز و كارایی لە جیهانی دەوروبەرماندا. ئێمە بە شێوەیەكی سرووشتی ڕەفتارە وەڵامدەرەوەكان لە چوارچێوەیەكی كۆمەڵایەتیدا مانا دەكەین، تەنانەت ئەگەر ئەو قەوارەیەی كارلێكی لەگەڵ دەكەین لە بنەڕەتدا هۆشیاریش نەبێت، ئەم مەیلە نەك هەر لەگەڵ زیرەكیی دەستكرددا، بەڵكو لەگەڵ ئاژەڵە ماڵییەكان، كارەكتەرە خەیاڵییەكان، یاریدەدەرە زیرەكەكان و تەنانەت كەرستە بێگیانەكانیشدا ڕوو دەدات. كاتێك چاتبۆتێك زۆر پاراو دەدوێت، گفتوگۆكانی ڕابردوو بیر دەخاتەوە، ئاوازی دەنگی دەگونجێنێت و وەڵامی سۆزداریی بڕواپێكەر دەداتەوە، مێشكمان بە شێوەیەكی خۆكرد وەك شتێكی خاوەن گرنگیی كۆمەڵایەتی مامەڵەی لەگەڵدا دەكات، چونكە وا فێری ئەو كارەیە.

لە ڕوانگەیەكی فەلسەفییەوە، جیاوازییەكی زۆر دیار هەیە لە نێوان هاوشێوەكردنی (Simulation) هۆشیاری و خاوەندارێتیی ڕاستەقینەی ئەزموونی خودی (Subjective experience). ئامرازەكانی ئێستای زیرەكیی دەستكرد، سیستمێكی یەكجار باڵای ناسینەوەی شێوازەكانن (Pattern recognition) كە لەسەر قەبارەیەكی گەورە لە زمانی مرۆیی مەشقیان پێ كراوە، ئەوان دەتوانن بە ئاستێكی باوەڕپێنەكراو لاسایی هاوسۆزی، تێڕامان و تێگەیشتن بكەنەوە، بەڵام ئەمە مەرج نییە بەو مانایە بێت كە ئاگاییەكی ناوەكیی ڕاستەقینە لە پشت ئەو دەقانەوە هەبێت. كێشەكە لێرەدا ئەوەیە كە مرۆڤەكان لە ڕووی دەروونناسییەوە وا دروست كراون كە پەیوەندییە ئاڵۆزەكان وەك بەڵگەی بوونی مێشك و عەقڵ لێك بدەنەوە، تەنانەت ئەگەر ئەو بڕیارە لە ڕاستیشدا هیچ دروست نەبێت.

* تاوتوێكردنە گشتییەكان سەبارەت بە زیرەكیی دەستكرد، زۆر خێرا لە سەرسوڕمانەوە بەرەو ترس دەچن، بۆچی باسەكان لەسەر ئاگایی زیرەكیی دەستكرد بەراورد بە وەرچەرخانە تەكنەلۆژییەكانی دیكە، پەرچەكردارێكی سۆزیی وا توند دروست دەكەن؟

- بڕوام وایە وتووێژەكان دەربارەی هۆشیاریی زیرەكیی دەستكرد پەرچەكرداری نائاسایی توند دەورووژێنن، چونكە دەست بۆ بابەتانێك دەبەن كە بە قووڵی پەیوەستن بە شوناس و مانای مرۆڤەوە. زۆربەی تەكنەلۆژیاكان ئەوە دەگۆڕن كە مرۆڤەكان چییان پێ دەكرێت، بەڵام زیرەكیی دەستكرد دەتوانێت بە ڕاستی بەرەنگاری ئەوە ببێتەوە كە مرۆڤەكان چۆن لە خۆیان تێدەگەن. مژارەكان سەبارەت بەوەی ئاخۆ ئامێرەكان دەتوانن بیر بكەنەوە، هەست ببزوێنن، یان ببنە خاوەن وشیاریی لە خۆیان، كە وا لە مرۆڤ دەكات دیسان بە چەمكەكانی وەك ژیری، سۆز، داهێنەری و ئەوەی مرۆڤ لە ئامێر جیا دەكاتەوە، بچێتەوە.

هاوكات لایەنێكی فەرهەنگییش بۆ ئەم ترس و مەراقە هەیە. فیلمەكانی سینەما، ئەدەب و ڕاگەیاندن بۆ چەندین دەیەیە كەرەستە ژیرەكان، یان وەك ئامرازێكی گۆڕانكار، یان وەك مەترسییەكی جەوهەری وێنا دەكەن، ئەمەش بەو مانایەی زیرەكیی دەستكرد، یان دەبێتە شۆڕشێك بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی، یان دەبێتە سەرچاوەی مەترسییەكی گەورە، لە هەمان كاتدا زیرەكیی دەستكرد بە خێراییەكی ئەوتۆ پێش دەكەوێت، كە بۆ زۆربەی خەڵك لە ڕووی كولتووری و كۆمەڵاتییەوە قورسە بە ئاسانی لێی تێبگەن، یان بتوانن ڕێكی بخەن، یان چاودێریی بكەن، بۆیە ئەمەش ترس و ئاڵۆزییەكی دەروونی بەرهەم دەهێنێت.

* ڕیچارد دۆكێنز، ئاماژەی بەوە كردووە كە ئەپلیكەشنەكانی زیرەكیی دەستكرد وەك (Claude) لە ئەنجامدا دەبنە خاوەن هوشیاری، یان لانی كەم بە شێوەیەكی موقنیع وەك هوشیار دەردەكەون. ئایا پێتوایە كۆمەڵگە هەندێك جار زیرەكی، ڕەوانیی زمان و لێكچوواندنی سۆزداری لەگەڵ وشیاریی ڕاستەقینەدا تێكەڵ دەكات؟ ئەگەر وایە، مەترسییەكانی ئەم تێكەڵاوكردنە چین؟

- بەڵێ، پێموایە زۆركات كۆمەڵگە، ژیری و ڕەوانیی ئاخافتن لەگەڵ خودی هوشیاریدا ئاوێتە دەكات، مۆدێلە گەورەكانی زمان «LLM» بۆ ئەوە دروست كراون كە پەیوەندییەكی مرۆیی یەكجار بڕواپێكەر بەرهەم بهێنن، ئەوان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زۆر كاراتر دەبن لە پێشكەشكردنی وەڵامەكاندا كە هەستی دەروونی، وردبوونەوە و مەبەستدارییان تێدا دەردەكەوێت. بێگومان، ئاخاوتنێكی ڕەوان بە جۆرێكی خۆكار بە مانای ئاگاهی لە خود، ئەزموونی كەسی، یان تێگەیشتنی تەواو نایەت.

یەكێك لە مەترسییەكانی ئەم لێكتێنەگەیشتنە ئەوەیە كە دەكرێت خەڵك بڕوایەكی زۆر بە سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد بكەن، بێ ئەوەی بە تەواوی لە كەموكووڕییەكانیان تێبگەن. ئەگەر بەكارهێنەران پێیانوابێت ئەم سیستەمانە بە ڕاستی لە لایەنی سۆزداری، یان ڕەوشتییەوە لێیان تێدەگەن، ڕەنگە پتر ئامادە بن بۆ خەڵەتاندن، زانیاریی هەڵە، یان وابەستەبوونی سۆزداری. دڵەڕاوكێیەكی دیكە ئەوەیە كە تیشك خستنە سەر مژارە گریمانەییەكان سەبارەت بە وشیاریی ئامێر، دەكرێت سەرنجەكان لەسەر كێشە ڕەوشتییە هەنووكەییەكانی وەك لایەنگریی ئەلگۆریتمی، چاودێریكردن، چەواشەكاریی سیاسی، بێكاری و هەژموونی كۆمپانیاكان بەسەر سیستمەكانی ژیریی دەستكرددا لابدات، هاوكات مەترسییەكی فەلسەفییش هەیە لە بەخشینی خەسڵەتی مرۆیی بە سیستمگەلێك كە لە بنەڕەتدا زۆر جیاواز لە عەقڵی مرۆڤ كار دەكەن. هەتا ژیریی دەستكرد بڕواپێكراوتر بێت، كۆمەڵگە پێویستی بە وریایی زیاتر دەبێت لە جیاكردنەوەی نێوان «دەركەوتنی هوشیاری» و «هوشیاریی ڕاستەقینە»دا.

* لەگەڵ ئەوەی چاتبۆتەكانی زیرەكیی دەستكرد زیاتر وەڵامدەرەوەی سۆزداری و هاوشێوەی مرۆڤ دەبن، زۆر كەس دەست دەكەن بە دروستكردنی پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵیان. ئایا ئەمە وەك نیگەرانییەكی دەروونی دەبینیت، یان دەكرێت پەیوەندیی وەها لە هەندێك چوارچێوەدا خزمەت بە ئەركە كۆمەڵایەتییە سوودبەخشەكان بكات؟

 - پێموایە وەڵامەكە بۆ هەردووكیان بەڵێیە، لە لایەكەوە جێگەی تێگەیشتنە بۆچی خەڵك پەیوەندیی سۆزداری لەگەڵ سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرددا دروست دەكەن، مرۆڤەكان بەدوای هاوەڵێتی، پەسەندكردن و وەڵامدانەوەدا دەگەڕێن، چاتبۆتە پێشكەوتووەكانیش بە شێوەیەكی پەرەسەندوو بە هاوشێوەی تەواوی ئەو سیفاتانە دیزاین كراون، لە هەندێك بارودۆخدا، سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد ڕەنگە ئارامییەكی سۆزداریی كاتی، پاڵپشتیی كۆمەڵایەتی، یان هاوكاری بۆ ئەو كەسانە دابین بكەن، كە تووشی تەنیایی، دڵەڕاوكێ، یان گۆشەگیری بوون، بەڵام نیگەرانییە دەروونی و ئەخلاقییە گرنگەكان هەر ماون. سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد ئامێرێكی كۆمەڵایەتی دوولایەنە (Reciprocal) نین بەو شێوەیەی مرۆڤەكان هەن، ئەوان بە ڕاستی بایەخ نادەن، هاوسۆزی ناكەن، یان پابەندی سۆزداری دروست ناكەن، تەنانەت ئەگەر بتوانن بە شێوەیەكی زۆر قایلكەریش لاسایی ئەو ڕەفتارانە بكەنەوە. مەترسییەكە ئەوەیە كە خەڵك دەست بكەن بە جێگرتنەوەی پەیوەندییە مرۆییە ڕاستەقینەكان بە كارلێكی دەستكرد، كە ئەمەش دەكرێت بە تێپەڕبوونی كات كاریگەری لەسەر گەشەی سۆزداری، متمانەی كۆمەڵایەتی و پەیوەندییە كەسییەكان هەبێت.

نیگەرانییەكی فراوانتر دەربارەی كاریگەریی كۆمپانیاكان هەیە، زۆرێك لە سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد لەلایەن كۆمپانیا تایبەتەكانەوە پەرەیان پێ دەدرێت، كە ڕەنگە بەرژەوەندییان لە زیادكردنی بەكارهێنان و وابەستەیی سۆزداریدا بێت. لەگەڵ تێكەڵبوونی زیاتری ئەم سیستەمانە لە ژیانی ڕۆژانەدا، كۆمەڵگە پێویستی بە گفتوگۆی جددی دەبێت دەربارەی وابەستەیی سۆزداری، پۆلێنكردنی ئەخلاقی و سنوورەكانی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و زیرەكیی دەستكرد.

* هەندێك لە پسپۆران هۆشداری دەدەن كە سیستمە پێشكەوتووەكانی زیرەكیی دەستكرد دەتوانن لە كۆتاییدا لە ڕێگەی كارلێكی زۆر كەسییەوە، دەستكاری سۆز، ڕای سیاسی، یان بیروباوەڕە كۆمەڵایەتییەكان بكەن. تا چەند پێتوایە ئەم نیگەرانییانە واقیعی بن و ئایا ڕێسا و یاساكانی ئێستا بۆ ڕێكخستنی زیرەكیی دەستكرد هاوتای ئەم مەترسییانەن؟

- بێگومان ئەم نیگەرانییانە زۆر واقیعین و بە جۆرێك لە جۆرەكان خەریكە دەردەكەون. سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد ڕۆژ بە ڕۆژ توانای زیاتر پەیدا دەكەن بۆ گونجاندنی پەیوەندییەكان لەگەڵ تاكەكاندا لەسەر بنەمای كەسایەتی، ئارەزووەكان، بارودۆخی سۆزداری و نەخشە ڕەفتارییەكان، ئەمەش توانایەكی قایلكەری گەورە دروست دەكات، بەتایبەتی كاتێك لەگەڵ پلاتفۆرمەكانی سۆشیاڵ میدیا، ڕیكلامە ئاراستەكراوەكان و كۆكردنەوەی داتای بەرفراواندا یەك دەگرێتەوە. نیگەرانییەكە لێرەدا مەرج نییە ئەوە بێت كە زیرەكیی دەستكرد لەناكاو بە شێوەیەكی سەربەخۆ ببێتە خراپەكار، بەڵكو ئەوەیە كە ئەكتەرە بەهێزەكان دەتوانن سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد بەكار بهێنن بۆ كاریگەریكردنە سەر ڕای گشتی، ڕەفتاری بەكاربەر، یان هەڵوێستە سیاسییەكان بە شێوەیەكی ورد و زۆر كەسی، هەروەها توانای قایلكردنی كەسی بە قەبارەیەكی گەورە دەتوانێت زۆر بەهێزتر بێت لە شێوازە تەقلیدییەكانی كاریگەریی میدیایی، چونكە سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد دەتوانن بەردەوام ستراتیژییەكانی پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ بەكارهێنەرە تاكەكاندا بگونجێنن.

ڕێسا و یاساكانی ئێستا هێشتا لە ململانێدان بۆ ئەوەی بگەنە ئاستی ئەم پەرەسەندنانە، داهێنانە تەكنەلۆژییەكان زۆر بە خێرایی دەڕۆن، لە كاتێكدا چوارچێوە یاسایی و ئەخلاقییەكان زۆرجار زۆر خاوتر گەشە دەكەن. زۆرێك لە حكومەت و دامەزراوەكان هێشتا خەریكی گفتوگۆن لەسەر پرسیارە بنەڕەتییەكانی وەك شەفافییەت، لێپرسینەوە و بەڕێوەبردنی داتا. لەگەڵ تێكەڵبوونی زیاتری زیرەكیی دەستكرد لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە، كۆمەڵگەكان پێویستیان بە چوارچێوەی ڕێكخستنی بەهێزتر دەبێت كە نەك تەنیا لەسەر سەلامەتی تەكنیكی، بەڵكو لەسەر كاریگەریی دەروونی، زانیاریی چەواشە و ئایندەی دیموكراسییش چڕ ببنەوە.

* ئایا لە ڕووی فەلسەفییەوە، مرۆڤایەتی تێگەیشتنێكی ڕوونی بۆ خودی هۆشیاری هەیە، تا بە دڵنیاییەوە ڕای بگەیەنێت كە زیرەكیی دەستكرد هەرگیز ناتوانێت لە داهاتوودا ببێتە خاوەن هۆشیاری؟

- نەخێر، پێم وانییە مرۆڤایەتی لە ئێستادا تێگەیشتنێكی تەواوی بۆ هۆشیاری هەبێت، تا بتوانێت بانگەشەی ڕەها بكات دەربارەی ئەوەی ئایا سیستمە دەستكردەكان دەتوانن لە كۆتاییدا ببنە خاوەن هۆشیاری، یان نا، هۆشیاری بە یەكێك لە قورسترین و چارەسەرنەكراوترین پرسیارەكان دەمێنێتەوە، هەم لە فەلسەفە و هەم لە زانستی ناسین (Cognitive science)، ئێمە هێشتا بە تەواوی تێناگەین ئەزموونی خودی تەنانەت چۆن لە مێشكی مرۆڤیشدا سەرهەڵدەدات. لە هەمان كاتدا نەبوونی تێگەیشتنی تەواو دەربارەی هۆشیاری نابێت وامان لێ بكات، پێشوەختە وای دابنێین كە سیستمەكانی ئێستای زیرەكیی دەستكرد هۆشیارن. جیاوازی هەیە لە نێوان ددانپێدانان بە ناڕوونیی فەلسەفی و لە نێوان پێدانی سیفەتی هۆشیاری بە سیستمگەلێك كە لە بنەڕەتدا مۆدێلی زمانیی ئامارین. زیرەكیی دەستكردی سەردەمی ئێستا دەتوانێت بەرهەمی زۆر ئاڵۆز دروست بكات، بەبێ ئەوەی خاوەنی ئاگایی، مەبەست، سۆز، یان ئەزموونی خودی بێت.

ئەو تەحەددییەی كە لە داهاتوودا دێتە پێشمان، پاراستنی بەهای فیكری و لە هەمان كاتدا مانەوەیە بە زانستی و فەلسەفییەكی ورد. كۆمەڵگە پێویستی بەوە دەبێت بە وریاییەوە جیاوازی بكات لە نێوان ئەگەرە گریمانەییەكانی داهاتوو و توانا ڕاستەقینەكانی تەكنەلۆژیاكانی ئێستا.

* ئایا گرنگترین مشتومڕی ئەخلاقی، یان فەلسەفی، كە كۆمەڵگەكان لە دەیەی داهاتوودا سەبارەت بە زیرەكیی دەستكرد ڕووبەڕووی دەبنەوە چی دەبێت؟

- پێشبینیی ئەوە دەكەم كە مشتومڕی سەرەكی لە ماوەی دە ساڵی داهاتوودا پەیوەندی بە سەربەخۆیی مرۆڤ (Human autonomy) و كاریگەرییە ڕوو لە زیادبووەكانی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكردەوە دەبێت بەسەر بیركردنەوە، پەیوەندی و بڕیارداندا. گرنگترین پرسیار ڕەنگە تەنیا ئەوە نەبێت كە ئایا زیرەكیی دەستكرد زیرەكتر دەبێت، یان نا، بەڵكو ئەوەیە كە مرۆڤەكان تا چەند ڕێگە دەدەن زیرەكیی دەستكرد شێوە بە ژیانی كۆمەڵایەتی، پەیوەندییەكان، پەروەردە، سیاسەت، داهێنەرایەتی و گوتاری گشتی بدات.

لەگەڵ ئەوەی سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد قایلكەرتر و وەڵامدەرەوەی سۆزداری دەبن، كۆمەڵگەكان ڕووبەڕووی پرسیاری قورس دەبنەوە دەربارەی متمانە و وابەستەیی. چەندێك لە بڕیاردان دەبێت مرۆڤەكان بسپێرن بە سیستمەكانی زیرەكیی دەستكرد؟ چی ڕوودەدات كاتێك زیرەكیی دەستكرد دەبێتە سەرچاوەیەكی سەرەكی بۆ پاڵپشتی سۆزداری، زانیاری، یان پەیوەندی سیاسی؟ چۆن كارایی مرۆیی (Human agency) بە واتادار دەپارێزین لە ژینگەیەكدا، كە تا دێت زیاتر لەلایەن سیستمە ئەلگۆریتمییەكانەوە شێوەی بۆ دادەرێژرێت؟

ئەم مشتومڕانە تەنیا پرسیاری تەكنیكی نابن، بەڵكو پرسیاری قووڵی فەلسەفی و كۆمەڵایەتی دەبن، ئەوان كۆمەڵگەكان ناچار دەكەن دووبارە بە بیرۆكەكانی وەك بەرپرسیارێتی، ڕەسەنایەتی، پەیوەندیی مرۆیی، و تەنانەت ئەوەی كە بیركردنەوەی سەربەخۆ بە چ مانایەك دێت لە جیهانێكدا كە ئامێرەكان تا دێت زیاتر دەتوانن لاسایی تێگەیشتن و قایلكردن بكەنەوە.