ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران بۆ دەیان ساڵ لەمەوبەر دەگەرێتەوە، یەکێک لە ئاستەنگە ئەمنییە هەرە بەرچاوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە تاوەکو ئیستا، لە کاتێکدا هەردوو وڵات هەمیشە بەشدارییان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی سەربازیدا نەبووە، بەڵام گرژییەکان چەندین جار لە ڕێگەی سزاکان، ئۆپەراسیۆنی سەربازی، هێرشی ئەلیکترۆنی و پشتیوانی لە هاوپەیمانە ناوچەییە ڕکابەرەکان پەرەی سەندووە. ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەم دواییە نیگەرانییەکانی دروستکردووە کە شەڕێکی فراوانتر دەتوانێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناسەقامگیر بکات و کاریگەری لەسەر ئابووری جیهانی هەبێت.

پاشخانی مێژوویی

پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی، کاتێک شا- هاوپەیمانێکی نزیک و بەهێزی ئەمریکا- ڕووخێنرا و کۆماری ئیسلامی جێگەی گرتەوە. دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران و قەیرانی بارمتەگرتنی دواتر زیانێکی زۆری بە پەیوەندییە دیپلۆماتیەکانی نێوان هەردوو لا گەیاند، لەو کاتەوە هەردوو وڵات وەک نەیارێکی سیاسی و ستراتیژی بە بەردەوامی ماونەتەوە. لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ناکۆکییەکان لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، کاریگەریی ناوچەیی، پەرەپێدانی مووشەک و بوونی سەربازی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بووە. واشنتۆن چالاکییەکانی ئێرانی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی ناوچەکە سەیر کردووە، لە کاتێکدا تاران جەختی لەوە کردووەتەوە کە بەرنامە سەربازی و ئەتۆمییەکانی بە پلەی یەکەم سروشتی بەرگرییە.

پەرەسەندنی ململانێکە

قۆناغەکانی پەرەسەندنی گرژییەکان بریتی بوون لە سەپاندنی سزای ئابووری، هێرشکردنە سەر دامەزراوە سەربازییەکان و لێدان لە ئامانجە ستراتیژییەکان. ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی بریتی بوو لە هێرشی ئاسمانی و هێرشی مووشەکی و ئۆپەراسیۆنی ئامانجکردنی ژێرخانی سەربازی. سەرەڕای هەوڵە دیپلۆماتییەکانی دووبارە بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان، زۆرجار دانوستانەکان تێکدەچوون و ڕێگەی بە توندوتیژییەکانیان دا.

دەرئەنجامە مرۆییەکان

ململانێ چەکدارییەکان لێکەوتەی جددی بۆ خەڵکی سیڤیڵ هەیە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دەتوانن زیان بە ژێرخانی ئابووری بگەیەنن و خزمەتگوزارییەکانی چاودێری تەندروستی پەکبخەن و ببنە هۆی ئاوارەبوونی هاووڵاتیان و ببنە هۆی کەمیی خۆراک و سووتەمەنی و دەرمان. ئەو خێزانانەی لە ناوچە جێناکۆکەکان دەژین زۆرجار ڕووبەڕووی نادڵنیایی و سەختی ئابووری و مەترسی بۆ سەر سەلامەتی خۆیان دەبنەوە.

 

کاریگەری ئابووری

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شوێنی هەندێک لە گرنگترین سەرچاوە وزەییەکانی جیهانە. هەر ململانێیەک کە ئێران تێیدا بەشدار بێت، کاریگەری لەسەر بەرهەمهێنانی نەوت و ڕێڕەوی کەشتیوانی دەبێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە، کە ڕێڕەوێکی ئاوی گرنگە بۆ هەناردەکردنی وزەی جیهانی. پەرەسەندنی گرژییەکان بەشدارییان کردووە لە ناجێگیری بازاڕەکانی وزەی جیهانی و بەرزبوونەوەی تێچووی کەشتیوانی.

وەڵامدانەوەی نێودەوڵەتی

حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بە گشتی داوای مان بەخۆگرتن و هەوڵی دیپلۆماسی نوێکردنەوەیان کردووە. زۆرێک لە وڵاتان نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە لەوەی کە ململانێیەکی درێژخایەن دەتوانێت پەرەبستێنێت و ئێران و ئەمریکا تێوەگلاون و هاوپەیمانانی ناوچەیی ڕابکێشێت و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر ناسەقامگیری بکات. دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکان لەسەر ڕێگریکردن لە پەرەسەندن و هاندانی دانوستانەکان بووە.

ئەنجام

پەیوەندی نێوان ئەمریکا و ئێران وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین بابەتەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەمێنێتەوە. لە کاتێکدا کە ڕەنگە کردارە سەربازییەکان ئامانجە کورتخایەنەکان بەدەست بهێنن، بەڵام پێدەچێت سەقامگیری بەردەوام پەیوەست بێت بە دیپلۆماتی و هاوکاری ناوچەیی و هەوڵە بەردەوامەکان بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان. دەرئەنجامەکانی ململانێیەکی درێژخایەن زۆر زیاتر لەو دوو وڵاتە درێژدەبێتەوە و کاریگەری لەسەر ئاسایشی جیهانی و بازرگانی نێودەوڵەتی و ژیانی ملیۆنان کەس هەیە.
لەگەڵ بەردەوامی پەرەسەندنی دۆخەکە، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕووبەڕووی تەحەدای ڕێگریکردن لە توندوتیژی زیاتر دەبێتەوە و لە هەمان کاتدا چارەسەری دیپلۆماتی بەرەوپێش دەبات. سەرەڕای نادڵنیایی سەبارەت بەوەی کە ئایا دانوستان دەتوانێت جێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی بگرێتەوە یان نا، بەڵام زۆرێک لە شارەزایان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە بەردەوامی گفتوگۆ بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و پەرەپێدانی سەقامگیری درێژخایەن لە ناوچەکەدا زۆر گرنگە.
پێدەچێت هەفتەکانی داهاتوو چارەنووسساز بن. ئەو بڕیارانەی سەرکردەکان لە واشنتۆن و تاران، لەگەڵ وەڵامی هاوبەشە ناوچەیی و جیهانییەکان، نەک هەر ئایندەی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و ئێران، بەڵکو دیمەنی ئەمنی فراوانتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش دادەڕێژێت
3