مۆرتن بۆس، پڕۆفیسۆری توێژەرە لە ئامۆژگای نەرویج و پسپۆر و تایبەتمەندە بە پرۆسەكانی ئاشتی و ململانێ لە ئەفریقیا، هەروەها سەرنووسەری گۆڤاری ئەكادیمی «Third World Quarterly» یە، كە بایەخ بە پرسەكانی كۆمەڵكوژی و جینۆساید لە ناوچە جیاوازەكانی جیهان دەدات. بۆ قسەكردن لەسەر پرسی كۆمەڵكوژی و ئەنفال و جینۆساید، ئەم گفتوگۆیەمان لەگەڵ پرۆفیسۆر بۆس ئەنجام دا.

 

* توێژینەوەكانی ئێوە باس لە گۆڕانی دەوڵەت دەكەن، جەنگی ناوخۆیی چۆن ناسنامەی دەوڵەت لەناو كۆمەڵگە فرەنەتەوە، فرەكولتوور و فرەپێكهاتەكاندا سەرلەنوێ دادەڕێژێتەوە؟

- هیچ وەڵامێكی سادە بۆ پرسیاری ناسنامە نییە، چونكە ناسنامەی بەكۆمەڵ، یان نیشتمانی چەمكێكی جێگیر و هەمیشەیی نییە، بەڵكو پرۆسەیەكی داینامیكی بەردەوامە كە لە ڕێگەی ئاشتی، یان جەنگەوە گەشە دەكات، لە كاتی هەڵگیرسانی ململانێ و جەنگە ناوخۆییەكاندا، ئەو ناسنامە نەرمانەی پێشتر هەبوون، بەرەو توندبوون دەچن، ئەم گۆڕانكارییە لە لایەن كارسازە سیاسی و دەستەبژێرەكانەوە ئاراستە دەكرێت، ئەوان بە ئەنقەست گێڕانەوەیەك بڵاو دەكەنەوە كە دەوڵەت تەنیا بە موڵكی گرووپێكی تایبەت نیشان دەدات و ئەوانی دیكە لە شەرعییەت بێبەش دەكات. لە بەرانبەردا، گرووپە دوورخراو و پەراوێزخراوەكانیش كاردانەوەی هاوشێوەیان دەبێت، بەم شێوەیە، سیاسەتی ناسنامە دەبێتە خولگەیەكی خۆبەهێزكەر كە تێیدا ئەو پێكهاتانەی پێشتر بە تەبایی پێكەوە دەژیان، ئێستا لە ڕێگەی دژایەتیكردنی یەكترەوە پێناسەی خۆیان دەكەن و لەگەڵ بەردەوامیی ململانێكاندا، سنوورە جیاكەرەوەكانی نێوانیان زۆر توندتر و تۆكمەتر دەبێتەوە.

* لە توێژینەوەكانتدا لەسەر خاك و هاووڵاتیبوون، چۆن ڕۆڵی هاوكاتی ئەم دوو چەمكە لە پرۆسەكانی پاكتاوی ڕەگەزیدا شرۆڤە دەكەن، بەتایبەت لە چوارچێوەی گۆڕینی دیموگرافیی ناوچەكان لە كاتی جینۆسایدی ئەنفال دژی كورد لە عێراقدا؟

- پەیوەندییەكی قووڵ لە نێوان خاك و هاووڵاتیبوون و ناسنامەی سەر بە شوێنێكدا هەیە، بە شێوەیەك، سەلماندنی مافی گرووپێك زۆرجار بە واتای بێبەشكردنی ئەوانی دیكە دێت. لە دەوڵەتی مۆدێرندا كە لەسەر بنەمای قەڵەمڕەوی جوگرافی دامەزراوە، ململانێ نەتەوەییەكان بە ئامانجی گۆڕینی پێكهاتەی دیمۆگرافی و كۆنتڕۆڵكردنی خاك لە ڕێگەی ڕاگواستنی زۆرەملێوە ئەنجام دەدرێن، لێرەوە گوتاری «خاوەندارێتی مێژوویی» دەبێتە كەرەستەیەكی سیاسیی كاریگەر. هەرچەندە سەلماندنی پێشینەی مێژوویی بە هۆی كۆچی بەردەوامی مرۆڤایەتییەوە مەحاڵە، بەڵام چەمكی «خەڵكی ڕاستەقینەی نیشتمان» لە كاتی قەیرانەكاندا بە توندی دەقۆزرێتەوە.

كارسازانی سیاسی و دەسەڵاتە فەرمییەكان، وەك ڕژێمی پێشووی سەدام حوسێن، ئەم گێڕانەوانە بۆ چەسپاندنی شەرعییەت و پاراستنی پێگەی خۆیان بەكار دەهێنا. لە كۆتاییدا، بەستنەوەی توندی ناسنامە بە خاكەوە، دەبێتە پاساوێكی بەهێز بۆ پەراوێزخستنی ئەوانی دی، گۆڕینی دیمۆگرافیا و دروستكردنی كینە، كە دەرئەنجامەكەی تەنیا پەرەسەندنی توندوتیژی و بێبەشكردنی مرۆڤەكانە لە مافە بنەڕەتییەكانیان.

* چۆن دەتوانرێت لە ڕوانگەی یاسایی و ئەكادیمییەوە، سنوورێكی ڕوون لە نێوان ململانێی ناوخۆیی و تاوانی جینۆسایددا بكێشرێت، كاتێك دەسەڵاتداران شەڕی چەكداری وەك پاساوێك بۆ پاكتاوی ڕەگەزی بەكار دەهێنن؟

- ئەم پرسە زۆر ئاڵۆزە، دیاریكردن و سەلماندنی تاوانی جینۆساید لە ڕوانگەیەكی یاساییەوە، بەراورد بە تاوان دژی مرۆڤایەتی، هەمیشە جێگەی مشتومڕی زانایان، مێژوونووسان و یاساناسان بووە، بۆ نموونە، لەسەر دۆخی كەرتی غەززە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، جیاوازییەكی قووڵ لە نێوان پسپۆڕاندا هەیە كە ئایا دەبێت وەك جینۆساید پۆلێن بكرێت، یان نا، بەبێ ئەوەی هێشتا هیچ دەرەنجامێكی یاسایی یەكلاكەرەوە بەدەست هاتبێت. لە ڕوانگەی منەوە وەك زانایەكی بواری زانستە سیاسییەكان، جینۆساید تەنیا كوشتارێكی بەكۆمەڵی خەڵكی سڤیل نییە، بەڵكو هەوڵێكی پلان بۆداڕێژراوە بۆ بەكارهێنانی هێز و دەسەڵاتی دەوڵەت بە مەبەستی سڕینەوە، لەناوبردن، یان دەركردنی بەئەنقەستی گرووپێك لە خاكی باوك و باپیرانیان، تەنیا بەهۆی ناسنامەكەیانەوە. ئەگەرچی ددانی پێدا دەنێم كە پێناسەی ئەم چەمكە هێشتا جێی گفتوگۆی زانستی و یاسایی بەردەوامە.

گەلێك كەیسی مێژوویی و هاوچەرخ هەن كە پێوەرە یاسایی و فەرمییەكانی جینۆسایدیان تێدایە، بەڵام هەرگیز لە ئاستی جیهانیدا بە فەرمی ددانپێدانانیان بۆ نەكراوە، هۆكاری ئەمەش ئەوەیە كە ئەم بڕیارانە تەنیا ڕەهەندی یاساییان نییە، بەڵكو بە قووڵی گرێدراوی سیاسەتی دەرەوە و هاوكێشە نێودەوڵەتییەكان، بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكییەكان و هاوسەنگیی هێزن، بۆیە دەرەنجامی توێژینەوەی زانستی و یاسایی، مەرج نییە ببێتە هۆی ئەوەی حكومەتەكان، یان ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان تاوانێكی دڕندانە بە فەرمی وەك جینۆساید بناسێنن.

* لە ڕوانگەیەكی جیۆپۆلیتیكییەوە، بۆچی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زۆرجار شكستی هێناوە لە ڕێگریكردن لە جینۆساید لە كاتی ڕوودانیدا؟ سەرەڕای ئەمەش، چۆن بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكییەكان ئاراستەی هەوڵەكانی بەدیهێنانی دادپەروەری و لێپرسینەوە لە پاش جینۆسایدەكە دیاری دەكەن؟

- ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە بەداخەوە پڕە لە دووڕوویی سیاسی، بۆ دەوڵەتان زۆر ئاسانە سەركۆنەی جینۆساید، یان تاوانەكانی دژی مرۆڤایەتی بكەن، تەنیا كاتێك كە كارەكە لەگەڵ بەرژەوەندییە سیاسییە هاوچەرخەكانیاندا بگونجێت، یان كاتێك نەیارەكانیان دەكاتە ئامانج، بەڵام داكۆكیكردن لە پرەنسیپە مرۆییەكان زۆر سەختتر دەبێت كاتێك باجێكی سیاسی، یان ستراتیژیی قورسی لێ بكەوێتەوە.

ئەم واقیعە تاڵە لە چەندین ململانێی هاوچەرخی جیهاندا بە ڕوونی دەبینرێت. بۆ نموونە لە سوودان، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە تەواوی خۆی لە ئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتی لاداوە، چونكە حكومەتەكان نایانەوێت ڕووبەڕووی دەرئەنجامە سەرەكییەكانی ئەو بڕیارە ببنەوە، لە بەرانبەردا، ئۆكرانیا دۆخێكی جیاواز پێشكەش دەكات كە تێیدا كاردانەوەی نێودەوڵەتی بەرانبەر بە دەستدرێژییە سەربازییەكەی ڕووسیا زۆر ڕەوا، بەجێ و پێویست بوو.

كێشەی غەززە واقیعێكی جیۆپۆلەتیكیی زۆر ئاڵۆزتر پێشان دەدات، هەرچەندە هێرشەكانی حەماس قبووڵكراو نین، بەڵام هێرش و وەڵامدانەوەی سەربازیی ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە بە تەواوی ناهاوسەنگە و لە هەوڵێكی ئاشكرای جینۆساید نزیك دەبێتەوە، سەرەڕای ئەمەش، زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوایی وەك نەرویج، ئامادە نین بە شێوەیەكی جددی ڕووبەڕووی سیاسەتەكانی ئیسرائیل ببنەوە، چونكە بۆ دابینكردنی ئاسایشی خۆیان بەرانبەر بە هەڕەشەكانی ڕووسیا، بە تەواوی پشت بە هاوپەیمانیی ستراتیژی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەبەستن.

حكومەتەكان تەنیا لە كاتی كەمبوونی تێچووی سیاسی بەرگری لە پرەنسیپەكان دەكەن، لەم نێوەندەشدا ڕای گشتی و جیاوازیی بەرچاوی سەرنجی میدیاكان و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بۆ قەیرانەكان كاریگەریی گەورەی هەیە. ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە بنەڕەتدا بۆ پاراستنی ئاشتیی جیهانی و ڕێگریكردن لەم جۆرە تاوانانە دامەزراوە، بەهۆی ململانێی توندی جیۆپۆلەتیكی نێوان ئەمریكا، ڕووسیا، چین و هێزە گەورەكانی دیكەوە بە تەواوی پەكی كەوتووە. وازهێنان لەم سیستمە دەبێتە هۆی ناسەقامگیریی زیاتر، بەڵام پێویستە بزانین ڕكابەرییە سیاسییەكان میكانیزمەكانی پاراستنی مرۆڤایەتییان لەكار خستووە.

* ئایا دەوڵەتێكی خاوەن مێژووی جینۆساید، بێ چاكسازیی بنەڕەتی لەو پێكهاتە سیاسی و دەستوورییانەی زەمینەسازییان بۆ ئەو تاوانانە كردووە دەتوانێت بگاتە سەقامگیرییەكی ڕاستەقینە و بەردەوام؟

- پێكەوەژیانی هاوبەشی قوربانیان و تاوانباران دوای كۆتاییهاتنی توندوتیژییەكان كارێكی زۆر سەختە، بەڵام لە مێژوودا ئەمە دیاردەیەكی باو بووە نەك حاڵەتێكی كاتی و دەگمەن. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا كۆمەڵگەكان دەتوانن لەسەر بنەمای ڕابردوویەكی هاوبەش، متمانەی نێوانیان بە شێوەیەكی پلەبەندی و هێواش سەرلەنوێ بنیاد بنێننەوە؟ ئەم پرۆسەیە هەمیشە پێویستی بە چاكسازیی دەستووریی گشتگیر نییە، بەڵكو سەركەوتنی بەندە بە سەركردایەتییەكی سیاسیی كارامە بۆ بەدیهێنانی سێ پایەی گرنگ و سەرەكی:

یەكەم، چەسپاندنی قۆرخكاریی شەرعیی بەكارهێنانی هێز و كەمكردنەوەی توندوتیژیی دەوڵەت.

دووەم، بەهێزكردنی سیستمی دادوەری بۆ چارەسەركردنی دادپەروەرانەی ململانێكان لە ڕێگەی یاساوە.

سێیەم، گێڕانەوەی دەرفەتە ئابوورییەكان، كاتێك هاووڵاتیان كار، ئاسایشی خۆراك و ئومێدیان بە داهاتوو هەبێت، سەرنجیان لەسەر ڕابردوو كەم دەبێتەوە.

بێگومان چاكبوونەوەی برینی قووڵی كۆمەڵگەكانی پاش كۆمەڵكوژی، یان شەڕی ناوخۆ ئاسان نییە، بەڵام سەركردایەتییەكی لێهاتوو دەتوانێت ڕێگەی ئاشتی بكاتەوە. تەنانەت لەم سەردەمەشدا، جوگرافیا واقیعێكی حاشاهەڵنەگرە، كوردستانی عێراق و بەغدا هەمیشە پێكەوە دەمێننەوە، تەحەددای ڕاستەقینە ئەوەیە ئایا سەركردەكان دەتوانن وێنای داهاتوویەكی ئاشتییانە بكەن كە سوود بە هەردوو لایەنی هەولێر و بەغدا بگەیەنێت، نەك بەردەوامبوونی ململانێ.

* چۆن دەوڵەتان دەتوانن لەدوای جەنگی ناوخۆیی و جینۆساید، ناسنامەیەكی نیشتمانیی گشتگیر بونیاد بنێننەوە، كە هاوكات ددان بە تراژیدیای قوربانیاندا بنێت و ڕێگر بێت لە دووبارەبوونەوەی تاوانی هاوشێوە؟

- ناسنامەی نیشتمانی مەرج نییە تەنیا لەسەر بنەمای نەتەوەیی بێت، بەڵكو دەكرێت لەسەر بەها مەدەنییەكان، پرەنسیپە دیموكراتییەكان، دامەزراوە لیبڕاڵەكان و پابەندبوونی هاوبەش بە پێكەوەژیانێكی ئاشتییانە دابمەزرێت، كە ڕێز لە فرەیی كولتووری بگرێت. هەرچەندە كۆمەڵگە زیانلێكەوتووەكان لەم پڕۆسەیەدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر دەبنەوە، بەڵام نموونەی سەركەوتووی وڵاتانی وەك سیرالیۆن و لیبریا هەن كە ڕێگرییان لە گەڕانەوەی توندوتیژی كردووە.

بە تێپەڕبوونی كات و قووڵبوونەوەی هۆشیاری، زۆربەی مرۆڤەكان تێدەگەن كە بە جۆرێك لە جۆرەكان خۆیان بوونەتە قوربانی، یان ئەنجامدەری ململانێ جەرگبڕ و وێرانكەرەكان، بۆیە پێویستە كۆمەڵگەكان لەبری بەدیلگرتنیان لە ڕابردوودا، سەرنج بخەنە سەر بونیادنانی داهاتوویەكی هاوبەش. ناسینی تاوانەكانی ڕابردوو و قەرەبووكردنەوەی قوربانییەكان گرنگە، بەڵام نابێت مرۆڤەكان بۆ هەمیشە لە گێڕانەوەی لۆمەكردنی یەكتردا بە دیلی بمێننەوە.

عێراق وەك وڵاتێكی فرەنەتەوە بە باشی گوزارشت لەم ئاستەنگە مێژووییە دەكات، گەلی كورد لە شاڵاوەكانی ئەنفالدا ڕووبەڕووی جینۆسایدێكی گەورە بووەوە، لە كاتێكدا زۆرینەی عێراقییەكانی دیكەش لە سایەی ڕژێمی سەددام و توندوتیژییەكانی دوای ئەو، بەتایبەت لەسەردەمی تیرۆریستانی داعشدا، ئازاری زۆریان چەشت. ئەم ئەزموونە هاوبەشەی خەم و ئازارچەشتنە دەكرێت ببێتە هەوێنی لێكتێگەیشتنێكی نوێ. پێویستە تاوانەكانی ڕابردوو بە فەرمی بناسرێن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دەبێت وەك وانەیەكی مێژوویی خزمەت بكەن بۆ هاندانی كۆمەڵگەكان بەرەو گەیشتن بە قۆناغێكی ئاشتییانە، سەقامگیر و گشتگیر، نەك ئەوەی تەنیا ببنە هۆكارێك بۆ قووڵكردنەوەی ناكۆكی و دابەشبوونەكان.

* لە توێژینەوەكەتان تیشك دەخەنە سەر گرنگیی ڕۆڵی گەنجان لە كۆمەڵگەی دوای جەنگ، نەوەی نوێ چۆن لەگەڵ میراتی ترۆمای كۆمەڵكوژیدا دەژی، ئەمەش چ كاریگەرییەكی لەسەر پرۆسەی ئاشتی و سەقامگیریی درێژخایەن دەبێت؟

- ئاساییبوونەوەی پلە بە پلەی توندوتیژی لە ناوچەكانی ململانێدا، وەك ڕۆژهەڵاتی كۆنگۆ، یەكێكە لە گەورەترین تەحەددییەكانی بەردەم كۆمەڵگەكانی دوای ململانێ، بە جۆرێك كە نەوە نوێیەكان لەناو واقیعی سەختی توندوتیژیدا گەورە دەبن و كەمترین ئەزموونی دیكەیان لە دەرەوەی جەنگ هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا، گەنجان بە هۆی ئاستی بەرزتری خوێندەواری، ئاشنابوونیان بە جیهانی دەرەوە و توانای خۆگونجاندن، هۆكارێكن بۆ گەشبینیی زیاتر، بەڵام بۆ ڕێگریكردن لە بەردەوامیی خولی توندوتیژی، پێویستە دەرفەتی ڕاستەقینەی خوێندن، كار و ئومێدی پاشەڕۆژ دابین بكرێت، چونكە نەبوونی جێگرەوەی شیاو، وایان لێ دەكات توندوتیژی بە تاكە چارەسەر ببینن.

ئەزموونی مێژوویی لە وڵاتانی وەك لیبریا و سیرالیۆن بە ڕوونی نیشانی دەدات كە چاكبوونەوە و تێكەڵبوونەوەی كۆمەڵایەتی تەنانەت دوای قەیرانی توندیش گونجاوە، بەو پێیەی زۆرینەی هەرە زۆری ئەو گەنجانەی بە قووڵی پێی كاریگەر ببوون، توانییان دوای چەندین ساڵ ژیانێكی ئاشتییانە و پڕ لە بەرهەمهێنان دروست بكەنەوە، ئەمەش بە ڕوونی دەیسەلمێنێت كە وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە تواناكانی نەوەی نوێدا، تەنیا كلیلە بۆ تێپەڕاندنی ململانێكان و بنیاتنانەوەی سەركەوتووانەی پاشەڕۆژێكی ئارام و گەشتر.

* لەكاتی بەراوردكردنی جینۆسایدەكانی ڕواندا، دارفوور و كوردستاندا، چ لێكچوونێكی ڕوون لە نێوان هەموویاندا بەدی دەكرێت لەسەر پرسی بەكارهێنانی ناسنامەی دەوڵەت وەك چەكێكی ستراتیژی دژی كەمینە نەتەوەییەكان لە نێو ئەو ناوچانەدا؟

- هەرچەندە جیاوازیی مێژوویی لە نێوان جینۆسایدەكانی ڕواندا، دارفوور و كورددا هەیە، بەڵام لێكچوونی ستراتیژیی بەهێزیشیان لە نێواندا بەدی دەكرێت. خاڵی هاوبەشی بنەڕەتی، پێویستیی یەكجاریی ئەم پڕۆسە تاوانكارییانەیە بە دامەزراوەكانی ئامێری دەوڵەت، چونكە ئەنجامدانی توندوتیژیی بەكۆمەڵ بەبێ هەبوونی دەزگای كارگێڕیی كارا و سیستمێكی پڕوپاگەندەی فەرمی بۆ ڕەواكردنی تاوانەكان، هەرگیز جێبەجێ نابێت. ئەم مۆدێلە لە زۆربەی جینۆسایدەكاندا، تەنانەت لە كارەساتی «هۆلۆكۆست»یشدا بە ڕوونی دووبارە دەبێتەوە. پێش دەستپێكردنی توندوتیژی، ناسنامەی مرۆیی لە گرووپە ئامانجكراوەكان بە تەواوی دادەماڵرێت. لە ئەڵمانیای نازیدا جوولەكەكان، لە ڕواندا توتسییەكان بە نازناوی «سیسرك»، لە دارفوور كۆمەڵگە ئەفریقییەكان، لە عێراقیشدا گەلی كورد لەلایەن ڕژێمەكەی سەدامەوە، بە زمانێكی زۆر سووكایەتیپێكەر و نامرۆڤانە پێناسە كران.

ئەم پرۆسەیە سەرەتا بە نامرۆڤایەتیكردنی كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو دەست پێ دەكات، كاتێك ئەم گێڕانەوە چەواشەكارییە لە ناو ڕای گشتیدا جێگیر دەبێت، دەوڵەت دەسەڵاتی سیاسی، توانای كارگێڕی و دامەزراوەكانی خۆی بۆ ئەنجامدانی توندوتیژییەكە دەجووڵێنێت، بەبێ ئەم تێكەڵكردنە لە نێوان دەسەڵاتی سیاسی، هێزی ڕێكخستن و پڕوپاگەندەی سیستماتیك، ئەنجامدانی جینۆساید كارێكی ئەستەم دەبێت.

* وەك یەكێك لە سەرنووسەرە ئەكادیمییەكانی بەرپرسیار لە ژمارە تایبەتەكانی گۆڤاری (Third World Quarterly)، گۆڤارە ئەكادیمییەكان و بڵاوكراوە زانستییەكان چ ڕۆڵێك دەگێڕن لە بەرزكردنەوەی هۆشیاریی جیهانی لەسەر ئەو جینۆساید و تاوانە دڕندانەی كەمتر ناسراون و سەرنجێكی سیاسیی نێودەوڵەتیی سنوورداریان پێ دراوە؟

- بڕوام وایە توێژەران بەرپرسیارێتییەكی ئەخلاقیی گرنگیان لەسەر شانە كە بریتییە لە گرنگیدان بە ململانێ پشتگوێخراوەكان و هۆشیاركردنەوەی ڕای گشتی لەسەر ئەو بارودۆخانەی سەرنجی نێودەوڵەتییان پێویستە، بەڵام گۆڤارە زانستییەكانی وەك (Third World Quarterly) بە گشتی ناگەنە دەست ڕای گشتی، بۆیە نابێت توێژەران تەنیا بە بڵاوكردنەوەی ئەكادیمی خۆیان سنووردار بكەن. پێویستە ئێمە پابەند بین بە پێشكەشكردنی بەڵگەی تۆكمە لە ڕێگەی نووسینی وتاری ڕاوبۆچوون، گفتوگۆی میدیایی، بەشداری لە دیبەیتە گشتییەكان و واڵاكردنی توێژینەوەكان بۆ هەموان لە دەرەوەی زانكۆكان.

هەرچەندە كاریگەریی پڕۆفیسۆرەكان لەسەر ڕای گشتی وەك ڕابردوو بەهێز نییە، بەڵام بێگومان هێشتا دەتوانن زیاتر كار بكەن و گۆڕانكاری بكەن. وەك سەرنووسەرانی ئەم گۆڤارە، ئەركی خۆمانە دەرفەت بۆ ململانێ پشتگوێخراوەكان بڕەخسێنین، بەتایبەت بە بەشداریپێكردنی توێژەرانی نیشتەجێی كوردستان، بەغدا و تاران.

لە كۆتاییدا، چ لە بواری ئەكادیمی، ڕۆژنامەنووسی، یان هەر چالاكییەكی گشتی، هەموومان بەرپرسیارێتییەكی هاوبەشمان لەسەر شانە بۆ گەیاندنی دەنگی ئازارەكانی مرۆڤ و شیكردنەوەی بارودۆخە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی پشت ئەم مەینەتی و نەهامەتییانە لەسەر ئاستی جیهانیدا.

* دوا پرسیار، توێژەرانی نێودەوڵەتیی بواری ململانێ و توندوتیژیی سیاسی، چ بەرپرسیارێتییەكیان لەسەرە بۆ بەدۆكیومێنتكردنی لێكەوتە كۆمەڵایەتی و سیاسییە درێژخایەنەكانی جینۆساید لەسەر گەلانی بێدەوڵەت، بەتایبەت ئەو گرووپانەی كە ئەزموونەكانیان لە ڕووی مێژووییەوە سەرنجێكی كەمی نێودەوڵەتیی پێ دراوە؟

- ئەركی ئەكادیمیستە نێودەوڵەتییەكان تەنیا لە بەرهەمهێنانی مەعریفەی تیۆریدا كورت نابێتەوە، بەڵكو پێویستە ئەزموونی كۆمەڵگە پەراوێزخراوەكان بەڵگەدار بكەن و بیگەیەننە گفتوگۆ جیهانییەكان، دەبێت توێژینەوەكانیان لە گۆڤارەكاندا قەتیس نەمێننەوە، بەڵكو لە كاتی گونجاودا لەگەڵ داڕێژەرانی سیاسەت، میدیا و ڕای گشتی هاوبەش بكرێن بۆ دەوڵەمەندكردنی تێگەیشتنەكان، هاوكات دڵنیابوون لە بیستنی دەنگی توێژەرانی ناوخۆیی كۆمەڵگە زیانلێكەوتووەكان گرنگییەكی یەكلاكەرەوەی هەیە، چونكە نابێت لەبری ئەوان قسە بكرێت، بەڵكو دەبێت دەرفەتی تەواویان پێ بدرێت تا خۆیان دیدگای تایبەتییان بخەنە ڕوو. هەرچەندە خوێندنی ئەكادیمی بە تەنیا ناتوانێت دەستبەجێ بڕیاری سیاسیی دەوڵەتەكان بگۆڕێت، بەڵام بۆ پاراستنی ڕاستی، بەڵگەداركردنی تاوانەكان، پاراستنی مێژوو و پێشخستنی بنەماكانی دادپەروەری، هێشتا وەك بەرپرسیارێتییەكی ئەخلاقی و زانستی لە جیهاندا دەمێنێتەوە، كە پێویستە بەردەوام كارئاسانی بۆ جێبەجێكردنی بكرێت لەپێناو مرۆڤایەتیدا بە شێوەیەكی زۆر كاریگەر و گونجاو.