مەلا سەید عەلی شیلانی، ئەندامی ئەنجومەنی باڵای فەتوای یەكێتیی زانایان و یەكێكە لە زانا و فەقیهە دیارەكانی دەڤەری بادینان و تەواوی كوردستان، كە تەمەنێكی درێژە سەرقاڵی خزمەتكردنی ئایینی پیرۆزی ئیسلام و بڵاوكردنەوەی زانستە شەرعییە جۆراوجۆرەكانە و بووەتە پێشەنگ لە بواری فەتوا، وانەبێژی و دەیان پەرتووكی بەپێزی لە بوارەكانی تەفسیر، فقهـ و عەقیدەدا نووسیوە. بۆ قسەكردن لەسەر ڕۆڵی كاریگەری زانایانی ئیسلامی كوردستان لەسەر پرسی نیشتمانپەوەری و پێكەوەژیان و پاراستنی دابونەریتی ڕەسەنی كورد، چەند پرسیارێكمان ئاراستە كرد.

 

* وەك پێشەنگێكی گرنگی هۆشیاریی نەتەوەیی، چۆن دەڕواننە ڕۆڵی مێژوویی زانایانی ئایینیی ئیسلامی كوردستان لە بەستنەوەی نێوان باوەڕی ئایینی و خۆشەویستیی نیشتماندا؟

- ئایینی پیرۆزی ئیسلام گرنگییەكی تایبەت بە پاراستنی گیان، ماڵ، بیروباوەڕ و كەرامەتی مرۆڤەكان دەدات و ئەم بنەمایانەی وەك پێویستییەكی سەرەكیی ژیان داناوە. لە ڕوانگەی شەریعەتەوە، مرۆڤ مافی تەواوی پێ دراوە كە لە پێناو پاراستنی ئەم بەهایانەدا بەرگری لە خۆی بكات، خاك و نیشتمانیش بەشێكی جیانەكراوەن لە ماڵ و كەرامەتی مرۆڤ. ئەو زەوییەی كە مۆڵكی باوك و باپیرانە، پارچەیەكە لە ناسنامە و كەرامەتی مرۆڤایەتی كە پاراستنی بە ئەركێكی ڕەوا دادەنرێت. لەم بارەیەوە خودای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا، لەسەر زاری بەنی ئیسرائیلەوە دەفەرموێت: «وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا»، كە ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی دەركردنی مرۆڤ لە خاك و نیشتمانی خۆی، هۆكارێكی ڕەوایە بۆ تێكۆشان و بەرگریكردن لە پێناو گێڕانەوەی مافە زەوتكراوەكانیدا.

لەم سۆنگەیەوە، مامۆستایانی ئایینی لە قۆناغە جیاوازەكانی شۆڕشی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستاندا، ڕۆڵی پێشەنگایەتییان گێڕاوە و خۆیان بزوێنەری سەرەكیی شۆڕشەكان بوون. بۆ نموونە، لە ناوچەكانی زاخۆ و دهۆك، زۆربەی كادیران و ئەندامانی لێژنە ناوچەیی و سەركردایەتییەكان لە زانا ئایینییەكان پێك دەهاتن، كەسایەتیی تێكۆشەری وەك مەلا ساڵح بالكۆسی، مەلا تەها بوسەلی، مەلا نوورەددین، مەلا مەجید، مەلا عەبدولكەریم، و مەلا مەحموود دێرشەوی لە ڕیزی پێشەوەی ئەم خەباتەدا بوون. هەروەها كەسایەتییەكانی وەك عوسمان قازی و شەعبان سەعید كە دەرچووی مەدرەسە ئایینییەكان بوون، شانبەشانی هاوسەنگەرەكانیان تێكۆشاون و ناوچەكەیان بەڕێوە بردووە.

مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانیی كورد شاهیدی ئەو ڕاستییەیە كە زۆربەی شۆڕش و ڕاپەڕینەكان لەسەر دەستی زانا و ڕابەرە ئایینییەكانی وەك شێخ مەحموودی حەفید، مەلا مستەفا بارزانی، شێخ عەبدولسەلامی بارزانی و سەعیدی نەورەسی دەستیان پێ كردووە و ئاراستە كراون، ئەمەش بەهۆی ئەوەوە بووە كە لە سەردەمانی ڕابردوودا قوتابخانە و ناوەندە زانستییە هاوچەرخەكان نەبوون، و حوجرەی مزگەوتەكان تاقە ناوەندی بڵاوكردنەوەی زانست، ڕۆشنبیری و بەها نەتەوەیی و ئایینییەكان بوون. لێرەوە دەركەوتووە كە زانایانی ئایینی هەمیشە وەك پارێزەری ڕاستەقینەی خاك، ناسنامە و كەرامەتی گەلەكەیان لە كایەكەدا ئامادەییان هەبووە.

* ئایا حوجرە لە مێژووی كورددا توانیویەتی لە پاڵ ئەدەبدا، ڕۆڵی كارا لە پێگەیاندنی سەركردە سیاسییەكاندا بگێڕێت؟

- لە ڕابردوودا، حوجرە و مەدرەسە ئایینییەكان ناوەندی سەرەكیی پەروەردەكردن و پێگەیاندنی زانا و ڕۆشنبیران بوون لە ناوچەكەماندا، پێش دەركەوتنی قوتابخانە و زانكۆ مۆدێرنەكان لە چەند دەیەی ڕابردوودا، ئەم دامەزراوە دێرینانە تەواوی ئەركی خزمەتكردنی ئایین و كۆمەڵگەیان لە ئەستۆ گرتبوو، كە تێیدا فۆرمێكی فەرمی لە خوێندن هەبوو و دەرچووان مۆڵەتی زانستییان بەدەست دەهێنا. زۆربەی شاعیر و ئەدیبە ناودارەكانی كورد، وەك فەقێی تەیران، مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی، دەرچووی ئەم حوجرانە بوون و نازناوی زانستیی مەلایەتییان هەبووە، ئەمەش گوزارشت لە كاریگەریی قووڵی خوێندنی دێرین دەكات لەسەر بونیادنانی فیكر، ئەدەب و ڕۆشنبیریی كوردی.

سەرەڕای ئەوەی تێڕوانین و بیركردنەوەی ئەم زانایانە لەسەر بنەمای قورئان و سوننەت داڕێژرابوو، كە بنەمای سەرەكییان داواكردنی تەبایی، هاوكاریی كۆمەڵایەتی و بەرگریكردنە لە ستەملێكراوان بوو، بەڵام لە ڕووی سیاسی و پراكتیكییەوە، مێژووی ئێمە زۆرجار شاهیدی جۆرێك لە پەرتەوازەیی و نەبوونی سازش بووە لە نێوان لایەنە ناوخۆییەكاندا، ئەم لێكترازانە مێژووییە، كە لە ململانێ نێوخۆییەكانی كاتی شۆڕشەكاندا ڕەنگی داوەتەوە، وەك دیاردەیەكی بەردەوام تا ئەمڕۆش لە نێوان نوخبەی ڕۆشنبیر و سیاسیی ئێمەدا بەدی دەكرێت، تەنانەت لەم سەردەمەشدا، كەسانی خاوەن بڕوانامەی باڵا و سەركردە سیاسییەكان زۆرجار ناتوانن لە پرسە چارەنووسسازەكان و لە كاتی دانوستانەكاندا لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵیدا بگەنە یەكدەنگی، ئەمەش ڕێگر بووە لە یەكخستنی دامەزراوە سەربازی و سیاسییەكانمان.

* ڕۆڵی زانایانی ئایینی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ستەمی داگیركەرانی عێراقدا چی بوو و سەرچاوەی شەرعی و ئەخلاقی ئەم هەڵوێستە چییە؟

- ئەم بابەتە ئاماژە بە دوو ڕەهەندی بنەڕەتی دەكات، یەكەمیان لایەنی ئایینییە كە تێیدا سەرجەم نەتەوە موسڵمانەكان، لەوانەش كورد، عەرەب، تورك و فارس، لەژێر چەتری ئیسلامدا یەك دەگرن و پەیوەندیی برایەتی لە نێوانیاندا هەیە، بەڵام كێشەكە لەوێوە سەرچاوە دەگرێت كاتێك لایەنەكانی دیكە پێناسەی نەتەوەیی بەسەر دامەزراوە و دەوڵەتەكاندا دەسەپێنن، بەكارهێنانی دەستەواژەكانی وەك «كۆماری عەرەبی عێراق» یان «كۆماری عەرەبی سووریا» و دروستبوونی پارتە قەومییە توندڕەوەكانی وەك بەعس، كورد ناچار دەكات جەخت لەسەر ناسنامەی خۆی بكاتەوە، چونكە كورد عەرەب نییە. لەم سۆنگەیەوە، نەتەوەپەرستی و دژایەتیكردنی ناسنامەی كورد لەلایەن ئەوانی دیكەوە دەستی پێكرد و بزووتنەوەی كوردایەتیش تەنیا پەرچەكردارێكی سرووشتی و ڕەوا بوو بۆ پاراستنی كەرامەت و بوونی خۆی.

ئەم هەمەجۆرییەی گەلان لە ڕوانگەی ئیسلامەوە ددانپێدانراوە، خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»»، ئەمەش نیشان دەدات كە بوونی گەل و هۆزە جیاوازەكان بنەمایەكی سرووشتی و خوداییە، كەواتە كاتێك كورد جەخت لە ناسنامەی نەتەوەیی خۆی دەكاتەوە، بەو واتایە نییە كە دژی هاوبەشییە ئایینییەكان بێت، بەڵكو بەرگرییەكی ڕەوایە لەو ناسنامەیەی كە خودا پێی بەخشیوە لە بەرانبەر سیاسەتی سڕینەوە و ڕەگەزپەرستیی نەتەوەكانی دیكەدا.

* وەك زانایەكی ئایینی، ڕۆڵی گرنگی مامۆستایانی ئایینی لە چارەسەركردنی كێشەكان و پاراستنی شیرازەی خێزان و كۆمەڵگەدا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟

- لە ئەزموونی ژیانی ئێمەدا لە كۆمەڵگەی عەشایەریی كوردەواریدا، سەرۆك عەشیرەتەكان هەمیشە زانایانی ئایینیی دڵسۆز و لێهاتوویان لە خۆیان نزیك دەكردەوە بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و پێكهێنانی ئاشتەوایی (سوڵح)، بەتایبەت لە كاتی ناكۆكییە قورسەكانی وەك خوێنداریدا، لە گوندەكانیشدا، مەلا تەنیا پێشنوێژ نەبوو، بەڵكو ڕێبەرێكی كۆمەڵایەتیی جێگەی متمانە بوو كە خەڵك بۆ ڕێككەوتن و چارەسەری كێشە خێزانی و كۆمەڵایەتییەكانیان پەنایان بۆ دەبرد.

هەروەها مەلاكان لەسەر بنەمای قورئان و سوننەت داكۆكییان لە مافەكانی ژنان دەكرد، وەك لە ئایەتی پیرۆزی «وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ»دا هاتووە كە هاوسەنگی لە نێوان ئەرك و مافەكانی ژندا دروست دەكات. لەم ڕوانگەیەوە، ژن وەك دایك، خوشك، هاوسەر و كچ، پێگەیەكی كەرامەتمەندی هەیە و لە ڕێگەی فەرمانی سیلەی ڕەحمەوە، خزمەتكردن و دابینكردنی بژێوییان لەسەر پیاو فەرز كراوە. هەروەها مەلایان ڕۆڵی كاریگەریان هەبوو لە نەهێشتنی دابونەریتە چەوتەكانی وەك وەرگرتنی «نەخت» (مارەیی كچ كە پێشتر دەدرا بە باوك)، هاوسەرگیریی «ژن بە ژن»، «مارەكردنی كچی سەربێشكە»، و جەختیان دەكردەوە كە دەبێت مارەیی تەنیا مافی كچەكە خۆی بێت بۆ پێكەوەنانی ژیانی هاوبەش.

لە كۆمەڵگەی كوردەواریدا ژنان شانبەشانی پیاوان لە دەشت و گوندەكاندا كاریان دەكرد و خاوەن بڕیار بوون، بە جۆرێك دەگوترا «ماڵ ماڵی ژنە» كە نیشانەی ڕۆڵی سەرەكیی ژن بوو لە بەڕێوەبردنی خێزاندا. هەروەها ئەگەر پیاوێك ڕەفتاری نالەبار بووایە، كچیان پێ نەدەدا، ئەمەش نیشانەی پاراستنی كەرامەتی ژنان بوو كە شیرازەی خێزانی لە تێكچوون دەپاراست.

* ڕۆڵی زانایانی ئایینی لە پاراستنی ئیسلامی میانڕەوی كوردی و دوورخستنەوەی گەنجان لە فكری توندڕەوی، تا چەند كاریگەر بووە؟

- دیاردەی توندڕەویی ئایینی، تەكفیركردن و حەڵاڵكردنی خوێنی خەڵك، بابەتێكی نامۆ و هاوردەیە كە لە ڕابردوودا لە ناوچەكەماندا نەبووە و هیچ پەیوەندییەكی بە جەوهەری ئایینی ئیسلامەوە نییە. لە مێژوودا ئەگەر مرۆڤێك تووشی سەرپێچی، یان گوناحێك ببوایە، زانایان هەمیشە ڕێگەی ئامۆژگاری، لێبوردەیی و تۆبەكردنیان نیشان دەدا، نەك سزادان و كوشتن. هەرچەندە پێشتر ململانێ و شەڕی عەشایەری لەسەر زەوی و سنوور باو بووە، بەڵام كوشتن لەژێر ناوی ئاییندا هەرگیز ڕەگ و ڕیشەی لەم كۆمەڵگەیەدا نەبووە. ئەم جۆرە تێڕوانینە توندڕەوە، كە زۆرجار بە فكری وەهابییەوە دەبەسرێتەوە، لە دەرەوەی سنوورەكانەوە هاوردە كراوە و تەواو پێچەوانەی ڕێبازی میانڕەوانەی مەلایانی كوردستان بووە.

لە كاتی سەرهەڵدانی گرووپی داعشدا، زانایانی ئایینی كوردستان هەڵوێستێكی ڕوونیان هەبوو، ئەوان لە ڕێگەی گوتاری مزگەوتەكانەوە دژی ئەم لادانە وەستانەوە و خەڵكیان لە مەترسییەكانی هۆشیار كردەوە. كردەوەكانی ئەو گرووپە توندڕەوە، وەك كوشتنی خەڵكی بێتاوان، بەدیلگرتن و كڕین و فرۆشتنی ژنانی ئێزدی و مەسیحی، تەنیا پلانێكی سیاسی بوو بۆ گەیشتن بە ئامانجە تایبەتەكانیان و هیچ ڕەوایەتییەكی ئایینی نەبوو، لە بەرانبەر ئەم كارەساتەدا، زانایان و خەڵكی كوردستان بە دەم هانای ئاوارەكانی شنگالەوە چوون و دەرگای مزگەوتەكانیان بۆ خوشك و برایانی ئێزدی و كەمینەكانی دیكە واڵا كرد، تا ئەو كاتەی توانرا ژیانێكی شایستەیان بۆ دابین بكرێتەوە.

* تا چەند مامۆستایانی ئایینی لە پاراستنی زمان، ئەدەب و جلی كوردیدا، هاوتەریب لەگەڵ ڕەسەنایەتیی نەتەوەییدا، ڕۆڵیان گێڕاوە؟

- لە سەردەمانی پێشوودا لە كوردستان، مامۆستایانی ئایینی و مەلایان هاوشێوەی خەڵكی ئاسایی، بایەخێكی زۆریان بە پۆشینی جلی ڕەسەنی كوردی دەدا، هەرچەندە لە هەندێك بۆنەدا جوبەیان لەبەر دەكرد، بەڵام زۆربەی كات بە كەوا و شاڵ، شاڵ و شەپك و جەمەدانییەوە دەبینران. ئەم شێوازی پۆشینە لە دەڤەرەكانی ئێمەدا زۆر باو بوو، كە ڕەنگدانەوەی كاریگەریی قووڵی كولتووری و ڕەسنایەتیی كۆمەڵگەی كوردستان بوو لەسەر سەرجەم چین و توێژەكان.

* چۆن پاڵپشت بە ڕۆڵی مێژوویی زانایان، پارێزگاری لە تەبایی و یەكڕیزیی قەوارەی هەرێمی كوردستان بكەین و دژی مەترسیی دابەشبوون ببین؟

- یەكێك لە كێشە سەرەكی و بنەڕەتییەكانی ئێمە وەك گەلی كورد، نەبوونی یەكدەنگی و گەیشتنە بە ڕێككەوتنێكی گشتگیر لەسەر بنەمایەكی هاوبەش، بێگومان ئەگەر لە ناوخۆدا تەبایی و هاوكاری هەبێت، لایەنەكانی دەرەوەش ناچار دەبن بە شێوازێكی شایستەتر مامەڵەمان لەگەڵدا بكەن، لە قۆناغەكانی پێشووی خەباتدا، بەتایبەت لە سەردەمی شۆڕش بە ڕابەرایەتیی مەلا مستەفا بارزانی، جۆرێك لە هاوسەنگی و دڵسۆزیی گشتی لە نێوان چین و توێژە جیاوازەكاندا هەبوو، خەڵكی گوندەكان، نووسەران، مامۆستایانی ئایینی و پێشمەرگەكان بێ جیاوازی و بەبێ كاریگەریی حزبیاتیی بەرتەسك، پێكەوە خزمەتی دۆزی نەتەوەییان دەكرد، چونكە ئامانجی سەرەكی پاراستنی خاك و خەڵك بوو، نەك دەستكەوتی تایبەتی.

لە لایەكی دیكەوە، ئایینی ئیسلام بە بنەما دژی هەموو جۆرە زوڵم و نادادییەك وەستاوەتەوە، تەنانەت بەرانبەر بە ئاژەڵانیش، هەرچەندە لە مێژوودا هەندێك دەوڵەت وەك ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ناوی ئایینیان بۆ مەرام و بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆیان بەكارهێناوە، بەڵام دوای دابەشبوونی كوردستان، كوردەكان بۆ پاراستنی شوناس و كەرامەتی خۆیان ناچار بە خەبات بوون. لەم نێوەندەشدا، مزگەوت و وتارخوێنان هەمیشە پەیامبەری ئاشتی و تەبایی بوون، پاڵپشت بە دەقە قورئانییەكان كە فەرمان بە چاكسازی و ئاشتەوایی دەكەن لە كاتی ناكۆكیدا، وەك لە ئایەتی پیرۆزدا هاتووە: «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا». بەم شێوەیە، گەڕانەوە بۆ بەها مرۆیی و نەتەوەییەكان باشترین ڕێگەیە بۆ تێپەڕاندنی پەرتەوازەیی.