كاتێك باس لە فەلسەفەی سیاسیی دەسەڵات لە بەغدا دەكەین، بەرەو ڕووی جیاوازییەكی قووڵ دەبینەوە لە نێوان «تیۆرییە دەستوورییەكان» و «پراكتیزەكردنی دەسەڵات». هەرچەندە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق، كە بە دەنگی زۆرینەی گەل پەسند كرا، وڵاتەكەی وەك سیستمێكی فیدڕاڵی ناساندووە، بەڵام شێوازی كاركردنی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكان نیشانی دەدات كە هێشتا عەقڵییەتێكی ناوەندگەرای بەهێز بەسەر بڕیاری سیاسی لە بەغدا زاڵە. ئەم عەقڵییەتە لە جیاتی پەیڕەوكردنی پرانسیپەكانی نامەركەزییەت، هەمیشە هەوڵی داوە دەسەڵاتەكان لە ناوەنددا كۆبكاتەوە، ئەمەش وای كردووە پەیوەندییەكی تەواوكاری و هاوبەش لە نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمی كوردستاندا دروست نەبێت.

لە لایەكی دیكەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان لەسەر بنەمای واقیعێكی سیاسی و مێژوویی (دیفاكتۆ) دروست بوو، كە دواتر لە دەستووردا شەرعییەتی یاسایی وەرگرت. ئەم واقیعە وای كردووە هەرێم هەمیشە بەرەو سەربەخۆییەكی زیاتری كارگێڕی و دارایی هەنگاو بنێت. لێرەدا كێشە سەرەكییەكە لەوەدا كورت دەبێتەوە كە تا ئێستا لێكتێگەیشتنێكی گشتگیر و كۆك بۆ چۆنییەتی بەڕێوەبردنی «دەسەڵاتە هاوبەشەكان» دروست نەبووە. هۆكاری ئەم بنبەستە سیاسی و یاساییەش بۆ هەبوونی جۆرێك لە تەمومژ و ناڕوونی لە دەقە دەستوورییەكان دەگەڕێتەوە، بەتایبەت ئەو بڕگانەی كە سنووری نێوان دەسەڵاتی تایبەتمەند و دەسەڵاتی هاوبەش دیاری دەكەن.

بۆ نموونە كێشەی نەوت و گاز یەكێكە لە ئاڵۆزترین پرسەكان. ماددەی ١١١ ئاماژە بەوە دەكات كە نەوت و گاز موڵكی هەموو گەلی عێراقە، بەڵام ماددەی ١١٢ كە باس لە بەڕێوەبردنی ئەم سامانە دەكات، جیاوازییەكی ناڕوون دەخاتە نێوان «كێڵگە ئێستاییەكان» و «كێڵگە نوێیەكان». ئەم ناڕوونییە بووەتە هۆی ئەوەی بەغدا و هەولێر هەریەكەیان بەپێی بەرژەوەندیی سیاسی خۆیان لێكدانەوە بۆ دەقەكان بكەن. جگە لەمەش، ماددەكانی ١١٠ تا ١١٥ و هەروەها ماددەی ١١٧، بنەمایەكی گرنگن بۆ دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، بەڵام بەهۆی نەبوونی یاسایەكی فیدڕاڵی تۆكمە و سەربەخۆیی دادگای فیدڕاڵی لە بڕیارە سیاسییەكان، ئەم ماددانە نەك هەر نەبوونەتە چارەسەر، بەڵكو بوونەتە سەرچاوەی ململانێی بەردەوام.

لە ئەنجامدا تا ئەو كاتەی تێگەیشتنێكی هاوبەش بۆ چەمكی «فیدڕاڵیزم» دروست نەبێت و دەقە دەستوورییەكان لە چوارچێوەی ڕێككەوتنێكی سیاسیی نیشتمانیدا ڕوون نەكرێنەوە، پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لە بازنەیەكی داخراودا دەمێننەوە. پێویستە هەم یەكە ئیدارییەكانی پارێزگاكان و هەم هەرێمەكان، لە چوارچێوەی هاوبەشییەكی ڕاستەقینەدا نەك پاشكۆیەتی، ڕۆڵیان لە داڕشتنی سیاسەتی گشتیی وڵاتدا هەبێت، تاوەكو سیستمە فیدڕاڵییەكە لە دروشمەوە ببێتە واقیعێكی كارگێڕی كە خزمەت بە هەموو پێكهاتەكان بكات.