كاتێك بە وردی لە فەلسەفەی سیاسی و دیدگای دەسەڵاتدارانی بەغدا دەڕوانین سەبارەت بە پرسی حوكمڕانی، بە ڕوونی هەست بەوە دەكرێت كە چەمكی «مەركەزییەت» لای ئەوان تەنیا میراتێكی سیاسیی سادە نییە، بەڵكو وەك كولتوورێكی كارگێڕیی ڕەگداكوتراو و پیرۆز دەبینرێت. ئەم تێڕوانینە وای كردووە كە هەر جۆرە سیستمێكی نامەركەزی، یان فیدڕاڵی، چ بۆ هەرێمی كوردستان، یان هەر ناوچەیەكی دیكەی عێراق، وەك هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆ بۆ سەر یەكپارچەیی خاكی وڵات وێنا بكرێت. ئەم جۆرە تێگەیشتنە نەك هەر هەڵەیە، بەڵكو مەترسییەكی گەورە لەسەر ئایندەی پێكەوەژیانی سیاسی دروست دەكات. گۆڕینی ئەم تێڕوانینە كارێكی بنەڕەتییە، چونكە سیستەمی فیدڕاڵی لە كرۆكی خۆیدا بۆ دابەشكردنی دەسەڵاتە لە نێوان ناوەند و هەرێمەكاندا بە مەبەستی بەدیهێنانی دادپەروەری، نەك بۆ پارچەپارچەكردنی وڵات.

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم فشارە مەركەزییەی بەغدا، پێویستە ناوخۆی هەرێمی كوردستان خاوەنی ستراتیژییەكی تۆكمە بێت. باشترین و كاریگەرترین چارەسەر كە هەموو لایەنە نیشتمانییەكان لەسەری كۆكن، بریتییە لە یەكدەنگیی سیاسی، كارگێڕی و ئابووری. یەكڕیزیی نەتەوەی كورد و یەكگرتوویی لایەنە سیاسییەكان مەرجێكی حەتمییە بۆ ئەوەی كاتێك شاندی هەرێم دەچێتە بەغدا، وەك یەك هێزی خاوەن بڕیار و پێگەی بەهێز دەربكەوێت. بێگومان هێزی هەرێم لە بەغدا پەیوەستە بە هێزی دامەزراوەكانی لە ناوخۆدا. چالاككردنی پەرلەمانی كوردستان و جیاكردنەوەی ڕاستەقینەی هەرسێ دەسەڵاتەكەی (پەرلەمان، حكومەت، دادوەری)، ئەمە نەك هەر نیشانەی پێگەیشتوویی دیموكراسییە، بەڵكو قەڵغانێكی یاسایی و سیاسییە لە بەرانبەر هەر هەوڵێكی بەغدا كە بیەوێت قەوارەی هەرێم لاواز بكات، یان دەسەڵاتەكانی كەم بكاتەوە. ئێستا كە هەوڵی جددی دەدرێت بۆ لێسەندنەوەی دۆسیەی نەوت و گاز، داخستنی دەروازە سنوورییەكان و لاوازكردنی سەرچاوە داراییەكانی هەرێم، تەنیا ڕێگەی دەربازبوون، دیالۆگێكی ئازایانە و یەكڕیزییەكی ناوخۆیی پتەوە.

لە ڕووی یاساییەوە، دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق، كە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس نووسرایەوە، هێشتا مەرجەعێكی بەهێز و بێوێنەیە. ئەم دەستوورە لە كاتی خۆیدا مافێكی زۆری بۆ پێكهاتەكان، بەتایبەت گەلی كورد، جێگیر كرد. بەڵام كێشە گەورەكە لە دەقەكاندا نییە، بەڵكو لە «جێبەجێكردن»دایە. دەسەڵاتدارانی بەغدا بە شێوەیەكی (ئینتقائی) یان هەڵبژاردەیی مامەڵە لەگەڵ دەستوور دەكەن، تەنیا ئەو ماددانە جێبەجێ دەكەن كە خزمەت بە مەركەزییەت و بەرژەوەندییە تەسكەكانی خۆیان دەكات، لەبەرانبەردا ئەو ماددانەی كە ماف بە هەرێم دەدەن، پشتگوێی دەخەن. ئەمەش پێشێلكردنی پرانسیپی نییەت باشییە لە كاری سیاسی و دەوڵەتداریی هاوبەشدا. وەك چۆن سەرۆك بارزانی چەندین جار ئاماژەی پێ داوە، ئەگەر نییەتی لایەنەكان لە بەغدا پاك بێت، هیچ كێشەیەك نییە چارەسەر نەبێت. بەڵام نییەتی خراپ وادەكات ماددەكانی وەك ١٤٠ (ناوچە جێناكۆكەكان)، ١٠٥ و ١١٢ (نەوت و گاز) ببنە قوربانیی تەفسیرە سیاسییەكان و وەك ئامرازێك بۆ گوشار بەكاربهێنرێن.

لێرەدا ڕۆڵی دادگای فیدڕاڵی وەك ناوبژیوانێكی بێلایەن دێتە پێشەوە. لە سیستەمە فیدڕاڵییە پێشكەوتووەكاندا، دادگای باڵا كلیلی چارەسەری كێشەكانی نێوان ناوەند و هەرێمەكانە. بەڵام جێگەی داخە كە لە عێراقدا، دادگای فیدڕاڵی زۆرینەی جار لایەنگریی بۆ دیدگای بەغدا نیشان داوە. تەفسیركردنی ماددە دەستوورییەكان بە جۆرێك كە لە قازانجی دەسەڵاتی ناوەندی بێت، بێ ئومێدییەكی گەورەی لای هاووڵاتیان و بەرپرسانی هەرێم دروست كردووە. كاتێك دادگا لە بری پاراستنی دەستوور، دەبێتە ئامرازێكی سیاسی، متمانە بە سیستمە فیدڕاڵییەكە لەرزۆك دەبێت.

لەناو دەستەبژێرە سیاسییەكاندا، زۆرجار وەك ئەڵتەرناتیڤ باس لە «كۆنفیدڕاڵی» دەكرێت. هەرچەندە كۆنفیدڕاڵی دەبێتە هۆی پاراستنی سەروەریی تەواوی قەوارەكان و تەنیا لە هەندێك بواری وەك بەرگری و ئابووری یەك دەگرن، بەڵام جێبەجێكردنی ئەم بژاردەیە لە واقیعی ئێستای عێراقدا زۆر زەحمەتە. كاتێك بەغدا هێشتا بە تەواوی دان بە «فیدڕاڵیزم»دا نانێت و وەك هەڕەشە دەیبینێت، چۆن ڕازی دەبێت بە كۆنفیدڕاڵیزم؟ بۆیە، لە جیاتی خەونبینین بە بژاردە مەحاڵەكان، پێویستە كار بۆ چالاككردنی دامەزراوە دەستوورییە فەرامۆشكراوەكان بكرێت، لە سەروو هەمووشیانەوە «ئەنجومەنی فیدڕاڵی» (مجلس الاتحاد). ئەم ئەنجومەنە كە لە ماددەكانی ٤٨، ٦٥ و ٦٨ی دەستووردا ئاماژەی پێ دراوە، دەتوانێت هاوسەنگیی هێز لە نێوان پارێزگاكان و هەرێم و ناوەند ڕابگرێت. چالاككردنی ئەم ئەنجومەنە دەبێتە گرەنتییەك بۆ ئەوەی هیچ یاسایەك لە پەرلەمانی عێراق بەبێ ڕەزامەندی و نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی هەرێم و پارێزگاكان تێنەپەڕێت.