دادوەر ڕەحیم حەسەن ئەلعگێلی، كە لە ساڵی ١٩٦٦ لە بەغدا لەدایك بووە، وەك یەكێك لە گەشاوەترین ڕەمزە یاسایی و نیشتمانییەكان دەركەوت، كە فكری خۆیان بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و ئاشكراكردنی شوێنەوارەكانی كورتهێنانی دەستووری و پێشێلكارییە یاساییەكان لە تەواوی جومگەكانی دەوڵەتی عێراقدا تەرخان كردووە. یەكەمیی ئەو لە خولی بیستەمی پەیمانگای دادوەری، تەنیا سەرەتایەك بوو بۆ كاروانێكی پیشەیی پڕبایەخ، كە لووتكەكەی سەرۆكایەتیكردنی دەستەی دەستپاكی بوو لە ساڵانی (٢٠٠٨-٢٠١١)، كە تێیدا بڕیارە مێژووییەكەی خۆی بۆ دەست لەكاركێشانەوە دا. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەمجۆرە دیدوبۆچوونی یاسایی و دەستووری و پێشنیارەكانی خستەڕوو:

 

لە سەرەتادا، جێگەی خۆیەتی و خۆشحاڵم كە سوپاس و پێزانینی بێپایانی خۆم ئاراستەی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بكەم، بۆ ئەم بانگهێشتە بەڕێزە، كە هەلی كۆبوونەوەی لەگەڵ كۆمەڵێك لە كەسایەتییە فكری و سیاسییە ناودارەكان بۆ ڕەخساندین، تاوەكو بەشدار بین لەم گفتوگۆ قووڵەدا دەربارەی ڕێگاكانی چارەسەركردنی قەیرانەكانی ئێستای دەوڵەتی عێراق. پێش چوونە ناو قووڵایی مەلەفە سیاسییەكان، دەمەوێت داوای لێبوردنی زۆری خۆم دەربڕم كە زمانی كوردی نازانم، ئەمەش وادەكات، تاقە قسەكەر بم لەم مەراسیمەدا كە بێبەش بێت لەم توانستە زمانەوانییە، تكایە داوای لێبوردنی ڕاستگۆیانەم لەو بارەیەوە قبووڵ بفەرموون.

سەبارەت بە هەڵوێست لەسەر دەستووری عێراق، ڕەنگە ئەم دیدگایەی من تەنیا تێڕوانینێكی كەسی بێت، بەڵام خوێندنەوەیەكی بابەتییانە ئەوە پشتڕاست دەكاتەوە كە دەستووری عێراق، لە ڕووی داڕشتنی تیۆری و ناوەڕۆكە مافپەروەرییەكەیەوە، بە یەكێك لە بەرزترین دەستوورەكانی جیهان دادەنرێت، بەتایبەتی لە وردەكارییەكانی پەیوەست بە ماف و ئازادییەكان و پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ. بەڵام كێشە بنەڕەتییەكە لە «واقیعی جێبەجێكردن»دایە، چونكە دەتوانین بڵێین دەستوور لە ڕووی كردارییەوە چیتر بوونی نەماوە، دوای ئەوەی پێشێلكاری زۆربەی حوكمەكان و بنەما فەرمانییەكانی گرتەوە، تا وای لێهات ڕێككەوتنەكان و مەزاجە سیاسییە گۆڕاوەكان بوونە دەسەڵاتێكی باڵاتر بەسەر دەسەڵاتی دەقی دەستوورەوە.

ئەوەی جێگەی نیگەرانییە ئەوەیە كە شكاندنی دەستوور هەندێك جار لەژێر پەردەی «دادپەروەری»دا ئەنجام دەدرێت، ئەویش لە ڕێگەی گونجاندنی لێكدانەوە یاساییەكان و دەستكاریكردنی دەقەكان بۆ ئەوەی لەگەڵ ئاراستە سیاسییەكاندا بگونجێن، لەبری ئەوەی سیاسەت ملكەچی دەستوور بكرێت. ئەگەر ئێمە لە قۆناغی دوای ساڵی ٢٠٠٣دا بە پرەنسیپی ڕێككەوتنی نیشتمانی وەك پێویستییەك بۆ بنیادنانی دەوڵەت و تێپەڕاندنی بەربەستەكان ڕازی بووبین، تەنانەت ئەگەر هەندێك جار بووبێتە هۆی بازدان بەسەر هەندێك وردەكاریی یاساییشدا، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین لادانێكی مەترسیدارە. چونكە پێشێلكاریی دەستووری لە ئامرازێك بۆ بەدیهێنانی ڕێككەوتنی گشتگیر، گۆڕاوە بۆ ئامرازێك بۆ هەژموون، سەپاندنی ئیرادەی تاكلایەنە و دوورخستنەوەی هاوبەشی سیاسی.

ئەم قەیرانە بە شێوەیەكی ڕوون دەركەوت و نیشانەكانی خۆسەپاندن و پەراوێزخستنی مافەكانی هاوبەشان بە ڕوونی لەو قۆناغەوە دەركەوتن، كە پێش ساڵی ٢٠١٤ بوو، بەتایبەتی لە سەردەمی خولی دووەمی حكومەتەكەی بەڕێز مالیكی، كە تێیدا لادانە دەستوورییەكان نەك بۆ خزمەتی پڕۆژەی نیشتمانی، بەڵكو بۆ زەوتكردنی شایستەكان و ملكەچكردنی پێكهاتە سیاسییەكان بەكارهێنران، ئەمەش بووە هۆی تێكدانی كۆڵەكەكانی ئەو گرێبەستە كۆمەڵایەتییەی كە دەوڵەتی عێراقی نوێی لەسەر بنیاد نرابوو.

ئەو كێشە بنەڕەتییەی كە ئەمڕۆ خۆی بەسەر مێزی گفتوگۆی سیاسی و یاسایی لە عێراقدا دەسەپێنێت، و بەڕێز وەزیری داد لە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاماژەی پێ كرد، لەوەدایە كە تا چەند نوخبە جێبەجێكار و سیاسییە باڵاكان لە بەغدا لە سرووشت و چییەتی دەوڵەتی فیدڕاڵی تێگەیشتوون، چونكە وادیارە كەلێنێكی قووڵ لە نێوان دەقی دەستوور و ئەو كاركردە واقیعییەدا هەیە كە دەسەڵاتە فیدڕاڵییەكان پەیڕەوی دەكەن. پرسیارە هەرە گرنگەكە لێرەدا ئەوەیە: ئایا بڕیارەدەری جێبەجێكار لە ناوەنددا سنووری دەسەڵاتە دەستوورییەكانی خۆی لە بەرانبەر هەرێمدا دەزانێت؟ ئایا بە قووڵی تێدەگات كە فەلسەفەی سیستەمی فیدڕاڵی لەسەر بنەمای «بەشداریكردن لە یەكێتییەكەدا لەگەڵ سەربەخۆیی لە بەڕێوەبردنی هەرێمدا» دامەزراوە؟ ئەو بنەما چەسپاوانەی لە سیستەمە فیدڕاڵییەكاندا هەن، مافێكی ڕەسەن دەدەنە هەرێم بۆ بەشداریكردن لە داڕشتنی بڕیاری سیاسی و پێكهێنانی حكومەتی فیدڕاڵی، وەك هاوبەشێكی دامەزرێنەری ئەم یەكێتییە، لە كاتێكدا دەسەڵاتی فیدڕاڵی مافی دەستتێوەردانی لە پێكهێنانی حكومەتی هەرێم، یان بەڕێوەبردنی كاروباری ناوخۆیی نییە، ئەمەش نەك وەك ئیمتیازێك، بەڵكو جەوهەری فیدڕاڵییەتە كە ئامانجی پێدانی دەسەڵاتە بە پێكهاتەكان بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری خۆیان بە شێوەیەكی سەربەخۆ و پاراستنی سەربەخۆیی جێبەجێكردن و یاسادانان و دادوەرییان. ئەم چەمكە، كە وا دەردەكەوێت لە عەقڵییەتی سیاسیی ناوەندگەرادا غائیب بێت، یان ون كرابێت، لەسەر فكری كێبڕكێی ئەرێنی لە نێوان هەرێمەكاندا وەستاوە، بە جۆرێك وابەستراوە كە سەربەخۆیی هەر هەرێمێك لە بەڕێوەبردنی سەرچاوە و بوودجەی خۆیدا دەبێتە هۆی دروستكردنی ژینگەیەكی كێبڕكێكار كە تێیدا هەر ئیدارەیەك هەوڵ دەدات باشترین مۆدێلی گەشەسەندن و گەشەپێدان پێشكەش بكات، ئەمەش بە شێوەیەكی ئەرێنی ڕەنگ دەداتەوە لەسەر تەواوی دەوڵەتی فیدڕاڵی. كەچی لەگەڵ ئەوەشدا، لە عێراقدا ڕێبازێكی تەواو جیاواز دەبینین، كە هێشتا حكومەتی فیدڕاڵی بەدەست ئاراستەیەكی ناوەندگەرایی زۆرەوە دەناڵێنێت، كە وای لێدەكات دەستوەربداتە وردترین وردەكارییەكانی كاروباری هەرێم، و بەو جۆرە سنوورە دەستوورییەكانی تێپەڕاندووە كە بە ڕوونی مەودای جووڵەی هەر لایەنێكیان دەستنیشان كردووە.

لەوانەشە مەترسیدارترین شت كە ڕووبەڕووی ئەم سیستەمە دەبێتەوە، فراوانبوونی نادەستووریی دەسەڵاتی دادوەریی فیدڕاڵییە لەسەر حیسابی دادوەری لە هەرێمدا. ئەوەی لەم دواییانەدا بینیمان لە بڕیارێكی دادگای پێداچوونەوەی (تەمییز) فیدڕاڵی بۆ گواستنەوەی داوایەك لە دەسەڵاتی دادگاكانی هەرێمەوە بۆ دەسەڵاتی دادگاكانی فیدڕاڵی، پێشینەیەكی مەترسیدار و پێشێلكارییەكی ئاشكرای ماددەی 121ی دەستوورە، كە دەسەڵاتی دادوەریی سەربەخۆی بۆ هەرێم مسۆگەر كردووە. پرسیارەكە لێرەدا بە تاڵییەوە خۆی دەسەپێنێت: دادگای پێداچوونەوەی فیدڕاڵی ئەم دەسەڵاتەی لە كوێوە هێناوە، لە كاتێكدا هیچ دەقێكی یاسایی، یان دەستووری نییە ڕێگەی پێبدات دەستوەربداتە ئەو كەیسانەی كە لە چوارچێوەی دەسەڵاتی دادگاكانی هەرێمدان؟ دادگای پێداچوونەوەی هەرێم مەرجەعی باڵا و كۆتایی دادگاكانی خۆیەتی و هەر هەوڵێك بۆ سەپاندنی سەرپەرشتییەكی دادوەریی فیدڕاڵی بەسەریدا، بە هەڵوەشاندنەوەی بنەمای سەربەخۆیی دادوەری و تێكدانی پێكهاتە فیدڕاڵییەكە دادەنرێت كە عێراقییەكان لە دەستوورەكەیاندا لەسەری ڕێككەوتوون. بەڕاستی جێگەی داخی زۆرە كە ئەم تێپەڕاندنە لە لایەنێكی دادوەرییەوە دەربچێت كە چاوەڕوان دەكرێت پاسەوانی دڵسۆزی دەقەكانی دەستوور بێت، چونكە ئەگەر پیاوی سیاسی، یاسا نەزانێت، یان بۆ مەبەستی سیاسی فەرامۆشی بكات، ئەوا كارەساتەكە گەورەتر دەبێت كاتێك ئەم تێگەیشتنە لای دادوەر غائیب بێت كە بڕیارە ڕێكخەری دادپەروەری و ڕێگر بێت لە دەسەڵاتخوازی.

ئێمە هێشتا لە دەوڵەتێكدا دەژین كە تەنیا بە ناو «فیدڕاڵی»یە، لە كاتێكدا بە عەقڵییەتی یاسا ناوەندییە بەجێماوەكانی سەردەمی دیكتاتۆری و گشتگیری بەڕێوە دەبرێت، بەجۆرێك كە تا ئێستا شكستیان هێناوە لە دەركردنی یاسا فیدڕاڵییە ڕاستەقینەكان كە بە وردی و توندی جیاكاری لە نێوان دەسەڵاتە تەنیاكان و هاوبەشەكاندا بكەن. ماددەی 110 ی دەستوور، سەرەڕای دیاریكردنی دەسەڵاتە تەنیاكان (حصریة)، بەڵام وا جێهێڵدراوە كە ڕووبەڕووی لێكدانەوەی نادادپەروەرانە و ئیجتیهادی سیاسی بە بەرگێكی یاسایی ببێتەوە، وەك ئەوەی لە كێشەی نەوت و گازدا ڕوویدا. لەو قەیرانەدا، بینیمان چۆن دادگای فیدڕاڵی، بە شێوەیەكی نادادپەروەرانە، هەوڵی دا فەرشەكە لەژێر پێی هەرێم دەربهێنێت و دەسەڵاتە ڕەسەنەكان بۆ ناوەند بگۆڕێت، و هەموو ئەو دەقە دەستوورییە ڕوونانەی پشتگوێ خست كە ماف دەدەنە هەرێمەكان بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوە ئێستاییەكانیان بە هاوبەشی، لەگەڵ پاراستنی مافەكانیان لە سەرچاوە داهاتووەكاندا. ئەم ڕێبازە دەیسەلمێنێت كە ئێمە هێشتا بەدەست نەبوونی پۆلێنكردنێكی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەكانەوە دەناڵێنین، ئەمەش وا دەكات، پەیوەندیی نێوان ناوەند و هەرێم پەیوەندییەك بێت لەسەر بنەمای گومان و پێكدادان لەبری هاوكاری و تەواوكاری.

بنیادنانی ئاشتیی بەردەوام و سەقامگیری لە وڵاتێكی وەك عێراقدا تەنیا لە ڕێگەی هاوبەشیی ڕاستەقینەوە بەدی دێت، كە لەسەر بنەمای یەكسانی لە نێوان لایەنە سیاسییەكان و پێكهاتە نەتەوەیی و مەزهەبییەكاندا بێت. دوای ساڵی 2003، ئێمە لە سەكۆی ڕێككەوتن و هاوبەشییەوە دەستمان پێكرد كە بۆ چەند ساڵێكی كەم بەردەوام بوو، كە ئومێد دەكرا ببێتە بنەمایەك بۆ دەوڵەتی هاووڵاتیبوون و یاسا، بەڵام تووشی پاشەكشەیەكی گەورە بووین كاتێك پەیوەندییەكە گۆڕا بۆ لۆژیكی «ملكەچكردن و هەژموون». ئێمە لە قۆناغی بنیادنانی دەوڵەتی فیدڕاڵییەوە گواستمانەوە بۆ قۆناغی بەكارهێنانی ئامرازە سیاسی و دادوەرییەكان، و تەنانەت سەربازی و بوودجەییەكانیش، وەك هۆكارێك بۆ چۆكدادانی هاوبەشی سیاسی و دوورخستنەوە و پەراوێزخستنی ئەگەر نەكەوێتە ژێر باری ئیرادە سیاسییە زاڵەكان، كە زۆربەی جار پەیوەستن بە ئەجێندای ئیقلیمییەوە كە خزمەت بە بەرژەوەندیی نیشتمانیی عێراق ناكەن. بەكارهێنانی بوودجە و بڕینی بژێویی هاووڵاتیان لە هەرێم وەك كارتی فشاری سیاسی، زۆر دوورە لە ئەخلاقیاتی حوكمڕانیی فیدڕاڵی و لە بەهاكانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی. بەردەوامبوونی ئەم ڕێبازە دوورخەرەوەیە، كە هەوڵ دەدات هەرێم لە هاوبەشێكی دەستوورییەوە بگۆڕێت بۆ پاشكۆیەكی كارگێڕیی خاوەن سەروەریی كەمبووەوە، تەنیا دەبێتە هۆی دڕانی تەونی نیشتمانی و تێكدانی دەرفەتەكانی پێكەوەژیانی ئاشتییانە. فیدڕاڵییەت گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی و یاساییە كە هەمەجۆری لە چوارچێوەی یەكێتیدا مسۆگەر دەكات، ئەگەر هەوڵەكانی دەسەڵاتخوازیی ناوەندی و بەسیاسیكردنی دادوەری و گۆڕینی یاساكان بۆ ئامرازی هەژموون بەردەوام بن، ئەوا ئێمە بەوە ئاشتیی كۆمەڵایەتی دەخەینە بەر دەم ڕەشەبا.

ئەوەی ئەمڕۆ پێویستە، شۆڕشێكە لە هۆشیاریی سیاسی و یاساییدا، كە ئیعتیبار بۆ دەستوور وەك بەڵگەنامەیەكی پابەندكەر بۆ هەمووان بگەڕێنێتەوە، و بنەما بۆ پەیوەندییەكی فیدڕاڵیی تەندروست دابنێت كە ڕێز لە تایبەتمەندیی هەرێمەكان بگرێت و بڕوای وابێت كە هێزی ناوەند لە هێزی هەرێمەكانیەوەیە، نەك لە ڕێگەی لاوازكردن، یان پەراوێزخستنیانەوە. گفتوگۆی جددی و بەرپرسیارانە تاقە ڕێگایە بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانانە، بەو مەرجەی لەسەر بنەمای ددانپێدانان بە ماف و ئەركەكان بێت، دوور لە زمانی هەڕەشە، یان سیاسەتی سەپاندنی ئەمری واقع، تاوەكو بۆ نەوەكانی داهاتوو نیشتمانێك مسۆگەر بكەین كە دادپەروەری و هاووڵاتیبوونی ڕاستەقینە تێیدا باڵادەست بێت، لە سایەی سیستەمێكی فیدڕاڵیی ڕاستەقینەدا كە ڕێز لە ئیرادەی هەمووان بگرێت.