فەرسەت ئەحمەد، وەزیری داد لە حكومەتی هەرێمی كوردستان، كەسایەتییەكی سیاسی و یاسایی دیار و بەرچاوە و لە نزیكەوە ئاگاداری وەرچەرخان و وێستگەكانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستانە. پلە بە پلە لە بەرپرسیاریێتییە كارگێڕییەكاندا سەركەوتووە، لە بەڕێوەبەری ناحیەوە تا دەگاتە پۆستی قایمقام. لەگەڵ دەستپێكردنی ئەزموونی دیموكراسیشدا، متمانەی گەلی بەدەست هێنا وەك ئەندامی خولی یەكەمی پەرلەمانی كوردستان و لە یەكەم دانیشتنی كرانەوەدا بە سكرتێری پەرلەمان هەڵبژێردرا، كە ئەم پۆستەی بۆ سێ خولی لەسەریەك لە ساڵانی 1992- 2011 بە لێهاتووییەوە بەڕێوەبرد. هەروەها وەك ئەندامێكی كارا و كاریگەر لە لێژنەكانی داڕشتنی دەستووری هەرێمی كوردستان و ڕەشنووسی دەستووری هەمیشەیی عێراق دەركەوتووە. لە گفتوگۆی ئەمجارەی “بازنەی گفتوگۆ”دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، لە ڕوانگەیەكی یاسای و دەستووری بە ئامانجی چارەسەكردنی كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدڕاڵی، بەمجۆرە بۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو:

 

 

لە دەسپێكی ئاخاوتنەكانمدا، سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ پڕبایەخە كە تیشك دەخاتە سەر پرسێكی چارەنووسساز بە ناونیشانی: “«عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان”. هەروەها بەخێرهاتنی گەرمی خوشك و برایانی پسپۆڕ و ئەكادیمی دەكەم كە لەم فەزا شرۆڤەكارییەدا بە دیدگا و سەرنجە بەپێزەكانیان بەشدارن.

بە وردبوونەوە لەو ڕاپۆرتە مەیدانییەی كە «بازنەی گفتوگۆ» ئامادەی كردووە، تێبینی ئەوە دەكەین كە بەشداربووان ڕەهەندە جیاوازەكانی قەیرانەكەیان پشكنیوە، ڕاستی ئەوەیە هەر دیدگایەك خراوەتە ڕوو، گۆشەیەكی لە ڕاستییەكانی نیشان داوە. ئەگەر بمانەوێت ئەم بۆچوونانە بە كۆمەڵ هەڵبسەنگێنین، دەبینین لە ئەنجامدا كۆمەڵێك بەربەست و تەحەددا پێكدەهێنن كە ڕێگرن لەبەردەم جێبەجێكردنی نموونەیی سیستەمی فیدڕاڵی لە عێراقدا.

ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی گرێ كوێرەیەك دەبینەوە كە پەیوەندی بە سایكۆلۆژیای «مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی» و عەقڵییەتە سیاسییەكەیەوە هەیە، كە زۆربەی كات مەیلێكی توندی بەرەو پاوانكردنی دەسەڵات و قۆرخكردنی بڕیارەكان لە یەك ناوەندا هەیە. ئەم كێشەیەش، بە ڕاشكاوی، تەنیا لایەنە سیاسییەكانی دیكە ناگرێتەوە كە مامەڵەیان لەگەڵ دەكەین، بەڵكو زۆر جار وەك نەریتێكی پەنهان لە ناوەوەی خۆشماندا بوونی هەیە.

بۆ نموونە، زۆر جار لە ئەنجومەنی وەزیران پێشنیازگەلێك دەخرێنە ڕوو كە ئامانجیان پەرەپێدانی ژێرخانی هەرێم، یان بەهێزكردنی دامەزراوەكان و بەرزكردنەوەی ئاستی خزمەتگوزارییە گشتییەكانە، بەڵام دەبینین هەندێك لە بەرپرسان بە دیدگایەكی كەسیی تەسكەوە دەڕواننە ئەو دەسپێشخەرییانە. لەبری ئەوەی وەك هەنگاوێكی چاكسازی بیبینن، وەزیری پەیوەندیدار وەك كەمكردنەوەی هەژموونی خۆی یان «لێكردنەوەی پارچەیەك لە جەستەی» وێنای دەكات، لەكاتێكدا ئەوەی لەبیر دەچێت كە پۆست نە موڵكی تایبەتە و نە میراتێكی هەمیشەیی.

نەبوونی هۆشیاری بەوەی كە دەسەڵات «ئەركێكی كاتییە» نەك «تەشریفێكی هەمیشەیی»، كۆسپێكی بنەڕەتییە لەبەردەم بنیادنانی دەوڵەتی دامەزراوەیی. ئەو بەرپرسەی ئەمڕۆ دابەشكردنی دەسەڵاتەكان ڕەت دەكاتەوە، ئەوەی لەبەرچاو نییە كە سبەی پۆستەكەی جێدەهێڵێت و دەبێتەوە بە هاووڵاتییەكی ئاسایی، بۆیە لە بەرژەوەندیی كەسی و نیشتمانیی ئەودایە كە دوای خۆی سیستەمێكی دامەزراوەیی بەهێز جێ بهێڵێت كە توانای خزمەتكردنی هەمووانی هەبێت، بەبێ گوێدانە مەزاجی تاكەكەسی. گۆڕانكاری لە عەقڵییەتی «تاكی بەهێز»ـەوە بۆ عەقڵییەتی «دامەزراوەی بەهێز» تەنیا ڕێگەیە بۆ سەرخستنی ئەزموونی فیدڕاڵی و وەدیهێنانی ئاشتییەكی بەردەوام.

گرێ كوێرەی سیستەمی سیاسیی هاوچەرخی عێراق لەو ململانێ قووڵەی نێوان فەلسەفەی فیدڕاڵی كە دەستوور بڕیاری لەسەر داوە، و ئەو مەیلە مەركەزییانەی كە هەوڵدەدەن دەوڵەت بەپێی دیدگایەكی ناوەندگەرایانە دابڕێژنەوە، خۆی دەبینێتەوە. ئەمە كێشەیەكە ناكرێت جیا لە دەستێوەردانی دەرەكی بخوێندرێتەوە كە لە «مەركەزییەتی ڕەهادا» ئامانجی گەورەی خۆی دەبینێتەوە، چونكە هەژموون بەسەر یەك بڕیاری سیاسیی یەكگرتوو و یەك ناوەندی كارگێڕی، ستراتیژییەتێكی زۆر ئاسانترە وەك لە هەوڵدان بۆ دەستەمۆكردنی چەندین هەرێم كە خاوەنی سەربەخۆیی خودی و گەرەنتیی دەستوورین و ڕێگری لە پاشكۆیەتی ڕەها دەكەن. هەروەها هێزە دەرەكییەكان، لە هەوڵی چەسپاندنی بەرژەوەندییەكانیاندا، بە باشی دەرك بەوە دەكەین كە پەرشكردنەوەی دەسەڵاتی بڕیاردان لە ڕێگەی سیستەمی فیدڕاڵییەوە، مسۆگەركردنی «بەیعەت»ی سیاسیی گشتگیر، یان كۆنتڕۆڵكردنی هەموو جومگەكانی دەوڵەت دەكاتە كارێكی ئەستەم، ئەمەش وایان لێدەكات بە ناچاری بەرەو تێكدانی ئەزموونی فیدڕاڵی هەنگاو بنێن لەپێناو سیستەمێكی مەركەزی كە دزەكردنە ناوەوەی و ئاراستەكردنی تەنیا لە ڕێگەی لووتكەی هەرەمی سیاسییەوە ساناتر بێت.

هاوشانی ئەم ئاستەنگە دەرەكییە، گرفتێكی ناوخۆیی چەكەرە دەكات كە مەترسییەكەی لەوەی پێشوو كەمتر نییە، ئەویش بێهێزیی ڕۆشنبیریی یاسایی و سیاسیی باوە، نەك تەنیا لای خەڵكی ئاسایی، بەڵكو تەنانەت لە نێو ئەو بازنە و ناوەندانەشدا كە وەك نوخبە و خوێندەوار پۆلێن دەكرێن. كورتهێنانێكی ئاشكرا لە تێگەیشتنی جەوهەری سیستەمی فیدڕاڵی و پێكهاتە سیاسییە هاوچەرخەكاندا هەیە، بە جۆرێك لە زۆر كاتدا بە دیدێكی «دابەشكاری» یان «پەرتەوازەكردن» سەیری فیدڕاڵییەت دەكرێت، لە كاتێكدا ئەوە لە ناوەرۆكە زانستی و یاساییەكەیدا گوزارشتە لە «لامەركەزیی سیاسی» كە ئامانجی بەرزكردنەوەی كارایی لە بەڕێوەبردنی خۆجێییدایە. ئەم نەزانییە مەعریفییە بووەتە هۆی نەبوونی پارێزبەندیی كۆمەڵایەتی بەرانبەر بەو تێڕوانینە ناوەندگەرا سەختانە و جۆرە دابڕانێكی فیكریی بەرانبەر بە مافی هەرێم و پارێزگاكان لە ڕاپەڕاندنی كاروباری خۆیاندا دروست كردووە.

لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆڵی دادوەری دەستووری وەك بەردی بناغە بۆ پاراستنی ئەم سیستەمە دەردەكەوێت، بەڵام واقیعی حاڵ ئاماژە بە قەیرانێكی ڕاستەقینە لە “ناسنامەی دادوەر” و لێهاتووییە زانیارییە گشتگیرەكانیدا دەكات. یاسا، وەك دەگوترێت، «زانستی زانستەكان»ـە و ناكرێت كەسێك كە ئەركی یەكلاكردنەوەی ململانێ دەستووری و سەروەرییەكانی لەسەرشانە، تێگەیشتنی خۆی تەنیا لە دەقە یاساییە وشكەكان، یان پسپۆڕییە دادوەرییە تەسكەكانی وەك باری كەسی، یان سزا كورت بكاتەوە. دادوەر لە دادگای فیدڕاڵی، كە باڵاترین دەستەیە و ئەركی چارەسەركردنی گرێ كوێرەكانی فیدڕاڵییەتی پێ سپێردراوە، پێویستە ئاگادارییەكی قووڵ و گشتگیری لەسەر فەلسەفەی سیاسی، كۆمەڵناسی و تەنانەت زانستەكانیش هەبێت، چونكە هەموو وردەكارییەكی ژیان لە كۆتاییدا دەكەوێتە ژێر سێبەری یاساوە. جێی داخە لە كۆڕ و كۆبوونەوەكانی دامەزراوە باڵاكانی دادوەریدا، كەسانێك دەبینین، ددان بەوەدا دەنێن كە شارەزاییان لە پرسە دەستوورییە وردەكاندا نییە، یان لە چەمكە یاسایی و دەستوورییەكان تێناگەن، وەك ئەوەی نەتوانن جیاوازی لەنێوان «دەوڵەتی فیدڕاڵی» و «دەوڵەتی مەركەزی» بكەن، یان زاراوە سیاسییە جیهانییەكان و وەرگێڕانە یاساییەكانیان لە یەكدی جیا نەكەنەوە. ئەم لاوازییە لە لێهاتوویی زانستی و مەعریفیی دادوەران، نەك تەنیا مەترسییە بۆ سەر دادپەروەری، بەڵكو دەرگاكان بە واڵایی دەهێڵێتەوە لەبەردەم بەسیاسیكردن و ئەو دەستتێوەردانانەی هەوڵی تێكدانی قەوارەی هەرێمەكان دەدەن لەژێر پەردەیەكی یاسایی بێهێزدا.

فیدڕاڵییەتی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای دابەشكردنی دەسەڵاتەكانە، بە جۆرێك پرسە سەروەرییەكان وەك پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و بەرگری، لە دەستی حكومەتی فیدڕاڵیدا دەمێننەوە، بۆ مسۆگەركردنی یەكپارچەیی دەوڵەت، لە كاتێكدا دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی كاروباری ڕۆژانە و دابینكردنی پێداویستییەكانی هاووڵاتیان دەسپێردرێتە حكومەتە خۆجێییەكان. چونكە لۆژیكی نییە و لە ڕووی كارایی كارگێڕیشەوە پەسەند نییە، بەرپرسێك لە پایتەختەوە بڕیار لەسەر پێداویستییەكانی قەزایەكی دوورەدەستی بەسرە، ناسریە، یان هەولێر بدات، بێ ئەوەی ئاگاداری وردەكارییەكانی واقیعی ناوخۆیی بێت. ئەم «خۆبەڕێوەبەرییە» سەقامگیریی دەوڵەت مسۆگەر دەكات و ڕێگری دەكات لە تەقینەوەی ئەو قەیرانانەی كە لە ئەنجامی پەراوێزخستن، یان خراپیی بەڕێوەبردنی مەركەزییەوە سەرچاوە دەگرن.

بەردەوامیی قەیرانی ئێستا لە بەشێكی زۆریدا دەگەڕێتەوە بۆ كەمتەرخەمیی گشتیی ئێمە، چ وەك دامەزراوە و چ وەك تاك، لە بەرگریكردن لە دەستكەوتە فیدڕاڵییەكان و پەرەپێدانی هۆشیاریی سیاسی و یاسایی. ئێمە پێویستمان بە شۆڕشێكی مەعریفی هەیە كە شكۆ بۆ چەمكی دەوڵەتی فیدڕاڵی بگەڕێنێتەوە، و چینێك لە دادوەر و سیاسەتمەدار پێ بگەیەنێت كە خاوەن دیدگای گشتگیر و شارەزایی ڕاستەقینە بن، دوور لە پاشكۆیەتی بۆ دەرەوە یان نەزانی بنەماكانی دەستوور. دەستبەرداربوون لە فیدڕاڵی لەژێر فشاری لاوازیی ڕۆشنبیری، یان پیلانی دەرەكی، بە واتای گەڕانەوەی وڵات دێت بۆ تاریكستانی دیكتاتۆریی مەركەزی كە مێژوو سەلماندوویەتی لە بەڕێوەبردنی فرەچەشنیی عێراق و پێداویستییەكانی گەلەكەیدا شكستی هێناوە، ئەمەش بەرپرسیارێتییەكی مێژوویی دەخاتە ئەستۆمان بۆ چەسپاندنی ئەم بەهایانە و هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگە لە سوودەكانی سیستەمی نامەركەزی وەك تاقە گەرەنتی بۆ یەكپارچەیی و گەشەسەندنی وڵات.

لە یەكێك لە دانیشتنەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا، مشتومڕێكی توند دەربارەی دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان و سرووشتی پەیوەندییە یاسایی و سیاسییەكانی لەگەڵ بەغدا دروست بوو، كە تێیدا هەندێك دەنگ بەرز بوونەوە و ئیدیعای ئەوەیان دەكرد، كە هەرێم تەنیا «پاشكۆ»یەكی حكومەتی ناوەندییە و بە توندی بنەمای مامەڵەكردن بە لۆژیكی «هاوتا بۆ هاوتا»یان ڕەت دەكردەوە. بەداخێكی زۆرەوە، لەو كاتەدا وەڵامێكی یەكلاكەرەوە و ژیرانە كە ئەم وەسفە هەڵەیە پووچەڵ بكاتەوە، ئامادەیی نەبوو.

ئێمە، ئەگەرچی ددان بە بوونی پەیوەندییەكی پاشكۆیەتیی یاساییدا دەنێین لە چوارچێوەی سنوورە تەسكەكانی ئەو دەسەڵاتە تایبەتانەی لە ماددەی (١١٠)ی دەستووردا هاتوون، بەڵام شوێنی مەترسیی ڕاستەقینە لە خلیسكان و لادانی هەندێك كەسدایە بەرەو ڕاڤەگەلێكی دەستووری كە وردی و بابەتیبوونیان تێدا نییە. بۆ نموونە سەرنجی دەستەواژەی «داڕشتنی سیاسەتی دارایی» بدەن، تێڕوانینێكی كورت لای هەندێك كەس هەیە كە پێیانوایە هەموو كاروباری دارایی بە ڕەهایی دەكەوێتە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدڕاڵی، لەكاتێكدا زاراوە یاساییەكەی «داڕشتن» لە جەوهەرەكەیدا تەنیا بە واتای دانانی چوارچێوە گشتییەكان، ئاراستە گەورەكان و پلانە گشتگیرەكان دێت. بەڵام وردەكارییە جێبەجێكارییەكان، میكانیزمە كردەییەكان و بەشە كارگێڕییەكان، بە دەسەڵاتە تایبەتەكانی هەرێم دەمێننەوە، و بە هیچ شێوەیەك ناكەونە ژێر بڕیارەكانی ماددەی (١١٠)، و ئەم ڕاڤە مەنهەجییە بەسەر زۆر ماددەی دیكەی دەستووریشدا دەچەسپێت كە بە دوور لە مەبەستە فیدڕاڵییە ڕاستەقینەكانیان لێكدانەوەیان بۆ دەكرێت.

پێویستییەكی بەپەلە هەیە بۆ پێداچوونەوەی دەستووری عێراق بە دوور لەو تێڕوانینە سەرپێییانەی كە بە كەمتەرخەم وەسفی دەكەن، یان چاوپۆشی لە سرووشتە فیدڕاڵییە ڕاستەقینەكەی دەكەن. لەسەر بنەمای خوێندنەوەیەكی ورد و پشتڕاستكراوە بە بەڵگە یاساییەكان و سەلمێنەرە بڕاوەكان، دەتوانین جەخت بكەینەوە كە دەستووری عێراق لە جەوهەری خۆیدا سنووری سیستەمە فیدڕاڵییە كلاسیكییەكانی تێپەڕاندووە، بۆ ئەوەی لە ناوچەیەكی سیاسی و یاسایی ناوەنددا جێگیر بێت كە دەكەوێتە «سەرووی فیدڕاڵی» و كەمێك خوار «كۆنفیدڕاڵی».

ئەم دەرەنجامە لە كاتی وردبوونەوە و لێكدانەوەی دەقە دەستوورییەكاندا بە ڕوونی بەرجەستە دەبێت، چونكە لە كاتێكدا لە زۆربەی سیستمە فیدڕاڵییەكانی جیهاندا یاسا فیدڕاڵییەكان باڵادەستن، دەبینین ماددەی (١١٥)ی دەستووری عێراق «باڵادەستیی یاسایی» و سەروەرییەكی ڕاشكاوی بە یاساكانی هەرێم بەخشیوە لە هەمبەر یاسا فیدڕاڵییەكاندا، لە كاتی سەرهەڵدانی هەر ناكۆكییەك لە بواری دەسەڵاتە نا-تایبەتەكاندا (غیری حەسری). ئەوەی ئەم تایبەتمەندییە بێهاوتایە پتەوتر دەكات، ماددەی (١٢١)ـە كە مافی «ڕاگرتنی جێبەجێكردنی» یاسای فیدڕاڵی بە هەرێمەكان داوە لە سنووری دەسەڵاتی خۆیاندا، ئەمانەش دوو ڕەهەندی سەروەرین كە لە سیستمە فیدڕاڵییە هاوچەرخەكاندا دەگمەنن و گەرەنتییەكی دەستووریی ناوازە و هێزێكی یاسایی بە هەرێمەكان دەبەخشن كە لە نموونە باوەكانی جیهان تێدەپەڕێت.

لە كۆتاییدا، پرسێكی جەوهەری دێتە ئاراوە كە پێویستە بەوپەڕی پێداگرییەوە دەستی پێوە بگرین، ئەویش مافە دەستوورییەكانی ئەو پارێزگایانەیە كە لە چوارچێوەی هەرێمێكدا ڕێك نەخراون، ئەمە ڕاستییەكە كە ڕەنگە بۆ زۆرینە نادیار بێت، چونكە شایستەی ئەو پارێزگایانە لە ڕووی تیۆری و ڕێكارییەوە لە هەندێك ڕەهەنددا لە مافەكانی هەرێمی كوردستان زیاترە، تەفسیری ئەمەش لە جیاوازیی پێكهاتەی دەسەڵاتدایە، چونكە كاتێك ئەنجومەنی پارێزگا دەسەڵاتی تەشریعی و چاودێریی هاوشێوەی پەرلەمان پیادە دەكات و پارێزگار خاوەنی دەسەڵاتێكی جێبەجێكردنە كە لەگەڵ سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران هاوتایە، دەردەكەوێت ئەو دەسەڵاتەی پێیان دراوە نەرمی و فراوانییەكی تێدایە كە لە پلەبەندییە ئاڵۆزەكانی هەرێمەكان تێدەپەڕێت. ئێمە لە كاتی داڕشتنی دەستووردا دەركمان بەم ڕاستییە كردبوو، كاتێكیش ئەو پێكهاتانە داوای یەكسانبوونی مافەكانیان لەگەڵ مافەكانی هەرێم كرد، نەك تەنیا ناڕەزایەتیمان دەرنەبڕی، بەڵكو دەستخۆشیمان لەو ئاراستەیە كرد بۆ مسۆگەركردنی تێپەڕاندنی شایستەكانی هەرێم بێ ڕێگری سیاسی، چونكە بڕوامان وایە هێزی بەشەكان، هێزی كۆی بونیادە دەستوورییەكە زیاد دەكات.

سەبارەت بە ئەنجومەنی «هەرێم و پارێزگاكان»، فەرامۆشكردنی وردەكارییەكانی لەناو دەقی دەستووردا، كێشەیەكی پێكهاتەیی گەورەیە كە لە كەمیی كات و فشارە نێودەوڵەتییەكانەوە، بەتایبەت ئەمریكا، سەرچاوەی گرتووە، ئەوان پاڵیان بەوەوە دەنا دەستوور لە كاتێكی پێوانەییدا دەربچێت، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی پێگەیشتنی هەندێك لە دامەزراوەكانیش بێت. هەرچەندە دەستوور پێكهێنانی ئەم ئەنجومەنەی بۆ یاسا جێهێشتووە، بەڵام مەترسییە گەورەكە لە سرووشتی پێكهێنانی ئەم ئەنجومەنەدایە، بۆیە بە تەواوی بڕوام وایە هەڵبژاردنی ئەندامانی ئەم ئەنجومەنە لە ڕێگەی هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆوە، دەبێتە ماڵوێرانی بۆ پرۆسەی سیاسی، چونكە ئەو كاتە ئەنجومەنەكە دەبێتە كۆپییەكی پەرلەمان و هەمان دەردی ململانێ حزبی و گروپگەراییەكان بۆ ئەوێش دەگوازرێتەوە. نموونەی هەرە كامڵ بۆ ئەم ئەنجومەنە، نموونەی ئەڵمانییە كە لەسەر بنەمای نوێنەرایەتیكردنی حكومەتە خۆجێییەكان بنیاد نراوە، نەك تاكەكان، بە جۆرێك هەر حكومەتێك وەك یەك پاكێج و یەك دەنگ نوێنەرایەتی دەكرێت، ئەمەش سەقامگیریی بڕیاری هەرێمی مسۆگەر دەكات و قورساییەكی ڕاستەقینە بە هەرێمەكان دەبەخشێت. بەڵام ئەم پێشنیازە بە هۆی واقیعی بوونی 15 پارێزگا بەرانبەر یەك هەرێم، تووشی ئاستەنگ دەبێت، ئەمەش پێویستی بە چارەسەری یاسایی نوێ هەیە، یان لە ڕێگەی پێكهێنانی هەرێمی نوێوە بۆ هاوسەنگیی دەنگەكان، یان بە دانانی ڕێسایەك كە مافی «ڤیتۆ» یان «ڕەزامەندیی حەسری» بە هەرێم بدات لەسەر ئەو یاسایانەی دەست بۆ قەوارە دەستوورییەكەی دەبەن.

ئەوەی بەڕاستی جێگەی نیگەرانییە، بەردەوامیی كاركردنە بەو سیستمە یاساییەی لە سەردەمی ڕژێمی لەناوچووەوە بۆمان ماوەتەوە، هەزاران یاسا و ڕێنمایی كە بە نەفەسێكی مەركەزیی داڕێژاون و لەگەڵ فەلسەفەی عێراقی نوێدا یەك ناگرنەوە. ڕەنگە دیارترین نموونە بۆ ئەم دژایەتییە، بڕیاری دادگای فیدڕاڵی بێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای نەوت و گازی هەرێم، چونكە دادگا لە وردەكاریی بڕیارەكەیدا پشتی بە یاسای ڕێكخستنی وەزارەتی نەوتی سەردەمی ڕژێمی پێشوو بەستووە، كە هۆكارە موجیبەكانی بە ڕاشكاوی ئاماژە بەوە دەكەن، ئەم یاسایە وەك جێبەجێكردنی بڕیارەكانی «كۆنگرەی قوتری حزبی بەعس» دەرچووە. چۆن دەكرێت عەقڵێكی یاسایی دروست، بنیادێكی دەستووریی فیدڕاڵی بڕووخێنێت بە پشتبەستن بە فەلسەفەی حزبێكی سەركوتكەر و تاكڕەو؟ ئەم كەلێنە یاساییە نەك تەنیا مافەكانی هەرێم تێكدەدات، بەڵكو شەرعییەتی وەرچەرخانی دیموكراسی لەناو دەبات، ئەمەش وادەكات پرۆسەی پاككردنەوەی یاساكان و پێداچوونەوە بە فكری دادوەریدا ببێتە پێویستییەكی هەنووكەیی كە قابیلی دواخستن نەبێت.