هۆگر چەتۆ، ڕێكخەری «تۆڕی شەمس بۆ چاودێریی هەڵبژاردنەكان»ـە و لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پڕانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو:

 

 

سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان بكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆ گرنگە، كە دەرفەتێكی ڕەخساندووە تا كۆمەڵێك لە دەستەبژێری ئەم وڵاتە لەژێر چەتری پرسێكی چارەنووسسازدا كۆببنەوە، كە ئەویش «چارەسەركردنی كێشەكانی عێراقە لە ڕێگەی ئاشتی و دیالۆگەوە». من هەوڵ دەدەم دیدگەی خۆم بۆ ئەم بابەتە لە چوارچێوەیەكی گەشبینانەدا بخەمە ڕوو و بابەتەكە دابەشی سەر چەند تەوەرێكی سەرەكی دەكەم، بەو ئاراستەیەی كە دەبێ سەرەتا لە نێوخۆی خۆمانەوە دەست پێ بكەین و خوێندنەوە بۆ خۆمان بكەین، ئینجا بڕوانینە دەرەوە.

پێش هاتنم بۆ ئەم كۆڕە، هەوڵم دا پێداچوونەوەیەكی ورد بۆ هەندێك داتای گرنگ بكەم، بەو مەبەستەی گفتوگۆكەمان بونیادنەر، ڕەخنەگرانە و بەوپەڕی هەستی بەرپرسیاریێتییەوە بێت. بۆ نموونە، كاتێك دەڕوانینە ئاستی ئاڵۆزییەكانی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەغدا، جا چ كێشە دەستوورییەكان بن، یان بڕیارەكانی دادگای فیدڕاڵی، ئامارەكان ڕاستی و ئاڵۆزییەكی زۆرمان بۆ دەردەخەن. لە ساڵی ٢٠٢٤دا، ٢١ داوای یاسایی لە دژی هەرێمی كوردستان لە دادگای فیدڕاڵی تۆمار كراون، جێگەی تێڕامان ئەوەیە كە ١٥ لەو داوایانە لە ناوخۆی هەرێمی كوردستانەوە ئاراستەی دادگاكە كراون. تەنیا لە مانگی حوزەیرانی داهاتوودا، شەش داوای دیكە لەبەردەم دادگادایە، كە سێیان لە ناوخۆی هەرێمەوەیە و تایبەتن بە هەڵوەشاندنەوەی چەند یاسایەك كە لە بنەڕەتدا لە چوارچێوەی دەسەڵاتە ڕەهاكانی هەرێم و پارێزگاكانن و هیچ پەیوەندییەكیان بە دەسەڵاتی دادگای فیدڕاڵییەوە نییە. بەداخەوە دەبینین كەسایەتییەكی ئایینی لە هەڵەبجەوە دەچێت داوا لە دژی یاسای باری كەسی تۆمار دەكات، كە ئێمە بە یەكێك لە دەستكەوتە گەورەكانی بواری مافەكانی ئافرەتان و بونیادی كۆمەڵایەتیی دەزانین. لێرەوە دەردەكەوێت كە بەشێكی گەورەی كێشەكانمان پەیوەستە بە خۆمانەوە و پێویستە بە شێوازێكی بەرپرسیارانەتر مامەڵە لەگەڵ یەكڕیزی و پاراستنی قەوارەی هەرێم بكەین.

لە تەوەرێكی دیكەی ئەم گفتوگۆیەدا، سەبارەت بە ڕۆڵی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان لەم كێشە ئاڵۆزانەدا، پێویستە بنەمایەكی نوێ بۆ بیركردنەوەمان دابڕێژین. دەبێ بزانین كە سەردەمی «مەزڵوومیەت» و تەنیا وەك قوربانی نیشاندانی كورد كۆتایی هاتووە، عێراقی پاش ساڵی ٢٠٠٣ پێمان دەڵێت كە كورد و هێزە سیاسییەكانی نەك هەر قوربانی نەبوون، بەڵكو یاریزانێكی سەرەكی(Key Player)و بڕیاردەر بوون لە عێراقدا، پۆستە باڵاكانمان بەدەستەوە بووە و لە دروستكردنی بڕیارە سیاسییەكاندا هاوبەش بووین، هەر وەك دایكێكی جەرگسووتاوی ئەنفال لە تەلەڤزیۆنێكەوە گوتی: «ئیتر ئەو چیرۆكە تەواو بوو، وەرن بزانن ئێستا و بۆ داهاتووی ئەم نەوەیە چی دەكەن» بۆیە ئێمەش دەبێ لەو میتۆدی مەزڵوومیەتە بێینە دەرەوە و وەك هێزێكی خاوەن ئیرادە و كاریگەر سەیری دەرفەتەكان بكەین.

ڕاستییەكی تاڵ هەیە كە دەبێ بێ پەردە باسی بكەین، لە عێراق و ناوچەكەدا، ئەوەی پرسەكان یەكلا دەكاتەوە تەنیا دەقە دەستووری و یاساییەكان نین، بەڵكو «هێز» و ئەمری واقیع (De Facto) ڕۆڵی سەرەكی دەگێڕن. لە پاش ساڵی ٢٠٠٣وە تاوەكو پێش پرۆسەی ڕیفراندۆم، پێگەی كورد لە كەركووك و ناوچە دابڕێنراوەكان تەنیا بەهۆی دەقە یاساییەكانەوە نەبوو، بەڵكو بەهۆی هەبوونی هێز و هەیمەنەی ڕاستەقینەمان بوو لەو ناوچانەدا، بۆیە بۆ داهاتووش، ئەگەر بمانەوێت لە ڕێگەی دیالۆگەوە كێشەكان چارەسەر بكەین، دەبێ وەك هێزێكی یەكگرتوو و خاوەن پێگەی بونیادنەر دەربكەوین، نەك تەنیا وەك لایەنێكی سكاڵاكار، دەبێ لە ناوخۆدا متمانە بۆ هاووڵاتیانمان بگەڕێنینەوە و بە بەرپرسیاریێتییەوە بەرگری لەو دەستكەوتانە بكەین كە بە خوێنی هەزاران شەهید بەدەست هاتوون.

ئێمە لە مێژووی كاركردنی خۆماندا، بەو ئاستەی كە تێگەیشتن و توانامان هەبووە، هەوڵی جیددیمان داوە و لەو پێناوەشدا چیمان پێ كرابێت درێغیمان نەكردووە، بێگومان ئەو كاروانە پڕ بووە لە هەوراز و نشێو، كۆمەڵێك دەستكەوتی گەورە و كاری باشمان ئەنجام داوە، لە تەنیشت ئەوانیشدا هەندێك هەڵە و كەموكووڕی هەبووە كە جێگەی تێڕامانن، بەڵام ئەوەی دەمەوێت لێرەدا وەك ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر جەختی لەسەر بكەمەوە، ئەوەیە كە عێراقی ئێستا تەنیا بە زمانی «هێز» بەرەو پێش دەچێت، هەر كەسێك وا تێبگات كە هاوكێشە سیاسییەكانی ئەم وڵاتە بە قسەی خۆش یان تەنیا بە پشتبەستن بە دەقە دەستوورییەكان یەكلا دەبنەوە، ئەوا لە واقیع دوورە.

پرسیارەكە لێرەدایە: دەستوور چییە؟ دەستوور لە بنەڕەتدا دیكۆمێنت و پەیماننامەیەكی سیاسییە كە لە نێوان لایەنەكاندا واژۆ كراوە، بەڵام جێبەجێكردنی ئەم دەقە كەوتووەتە سەر ئیرادەی سیاسییەكان، ئەگەر كارەكتەرە سیاسییەكان ئاماددەییەكی ڕاستەقینەیان تێدا بێت بۆ چوونە ژێر باری یاسا، ئەوا وەك «ئەرستۆ» ئاماژەی پێ دەدات، دەوڵەتێكی مەدەنی و یاساپەروەر دروست دەبێ. بە پێچەوانەوە، ئەگەر سیاسییەكان باوەڕیان بە سەروەریی یاسا نەبێت، دەستوور دەبێە تەنیا مەرەكەبێكی سەر كاغەز و هیچ بەها و قیمەتێكی كردەیی نامێنێت.

لە لایەكی دیكەوە، دەبێ پرسی وڵاتانی دراوسێ و دەستوەردانە هەرێمییەكان بە هەند وەربگرین، بەتایبەتی كاتێك دەگەینە سەر مەلەفی دۆزی ڕەوای میللەتی كورد. ئەم بابەتە لە پاش ڕێككەوتننامەی سایكس بیكۆوە، بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە «ئەمنی نیشتمانیی» وڵاتانی وەك ئێران، توركیا و دەوڵەتە عەرەبییەكانەوە، هەرێمی كوردستان لە ئێستادا ئەركێكی مێژوویی و زۆر قورسی لەسەر شانە، لە لایەك دەبێ داكۆكی لە مافە ڕەواكانی گەلێك بكات كە جاڕنامەی گەردونیی مافەكانی مرۆڤ وەك «مافی بڕیاردانی چارەنووس» ددانی پێدا ناوە، لە لایەكی دیكەیشەوە دەبێ هاوسەنگی لە نێوان بەرژەوەندیی دەوڵەتە زلهێزەكان لە ناوچەكەدا ڕابگرێت.

كاتێك ئێمە باس لە مافی بڕیاردانی چارەنووس دەكەین، بۆ وڵاتێكی وەك ئێران یان توركیا ئەمە تەنیا دروشم نییە، بەڵكو قسەكردنە لەسەر بەشێكی بەرچاوی خاكی ئەو وڵاتانە، ئەمە وای كردووە كە دەستوەردانی ئەو دەوڵەتانە لە كاروباری عێراق و هەرێم ببێتە ئەمری واقیع. ئەوان تەنیا لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە كار ناكەن، بەڵكو بە كردەیی هێزیان دروست كردووە و كاریگەرییان لەسەر بڕیارەكان هەیە، بۆ نموونە، لێشاوی پارە و پشتگیریی دارایی لە وڵاتانی كەنداوەوە بۆ هێزە سوننەكان، یان پشتگیرییە بەردەوامەكانی ئێران و توركیا بۆ لایەنە نزیكەكانی خۆیان، هەمووی بۆ ئەوەیە كە هەیمەنە و بوونی خۆیان لەم جوگرافیایەدا بسەلمێنن. لە كۆتاییدا دەبێ بڵێین سیاسەت وەك ئەوەی «پڕۆفیسۆر ئۆستن» پێناسەی دەكات، بریتییە لە پاراستنی بەرژەوەندییەكان، لێرەدا بەرژەوەندییەكانن كە ئاراستەی ڕووداوەكان دیاری دەكەن، نەك تەنیا دەقە یاساییەكان.

لە ئێستادا ئێمە وەك قەوارەی هەرێمی كوردستان لە بەردەم سێ ئەگەری سەرەكی و چارەنووسسازدا ڕاوەستاوین، كە هەریەكەیان ئاراستەی داهاتوومان دیاری دەكەن. ئەگەر تەماشای ئەو پرسیارانە بكەین كە لەم گفتوگۆیەدا دەورووژێندرێن، دەبینین بەشێكیان بەرەو جۆرێك لە نادڵنیایی و هەڵوەشاندنەوەمان دەبەن، وەك ئەوەی كوردەواری دەڵێت «تێكی بدەین» و ئەوەی هەمانە و نیمانە بیخەینە ناو هاوكێشەیەكی نادیار و پڕ مەترسییەوە. ئەگەری دووەم بریتییە لە سەركەوتنی لۆژیكی بەرژەوەندی بەسەر بەرژەوەندیدا، با ئاوڕێك لە ئامارەكان بدەینەوە، هەرچەندە تا ئێستا دوا سەرژمێریی گشتی لە عێراقدا ئەنجام ڕانەگەیەنراوە، بەڵام دەرەنجامە نافەرمییەكان لە بوارەكانی تەندروستی، نیشتەجێبوون، پەروەردە، داهات و دابینكردنی پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیان، ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر دەردەخەن. كاتێك سەیری ڕیزبەندییەكان دەكەین، پارێزگاكانی دهۆك، هەولێر و سلێمانی لە بەرزترین ئاستدایە، بە جۆرێك كە دەتوانین بڵێین لە چاو ناوچەكانیتری عێراق لە دۆخێكی زۆر باشدان. لە بەرانبەردا، پارێزگاكانی وەك موسڵ، سەماوە، دیوانیە و میسان لە نزمترین ئاستی خزمەتگوزاری و گوزەراندان. ئەمە پێمان دەڵێت كە ئێمە لە هەرێمی كوردستان خاوەنی ژێرخان و دەستكەوتی واین كە نابێت نادیدەیان بگرین. بۆ نموونە، ئاوی خواردنەوەی هەر سێ پارێزگاكەی هەرێم بە باشترین جۆر دەگاتە ماڵەكان، لە كەرتی پەروەردەشدا كچانی ئێمە لە ئاستی عێراقدا پلەكانی یەكەم تا سێیەمیان بۆ پارێزگاكانی سلێمانی، هەولێر و دهۆك دەستەبەر كردووە، ئەمە تەنیا قسە نییە، بەڵكو زمانی ژمارە و میتۆدی زانستییە، بۆیە ئەگەر ئێمە مامەڵەیەكی دروست لەگەڵ ئەم دەستكەوتانەدا نەكەین، وەك ئەوە وایە لۆژیكی بەرژەوەندیی نیشتمانیمان فەرامۆش كردبێت.

سیناریۆی سێیەم، كە من پێموایە دەبێ بەدوایدا بگەڕێین و كاری بۆ بكەین، ئەو دیدگەیەیە كە پڕۆفیسۆر ئۆستن باسی دەكات، ئەویش گەیشتنە بە «بەرژەوەندیی هاوبەش و ئاڵوگۆڕكراو»، ئەمە تەنیا بۆ پەیوەندییەكانمان لەگەڵ بەغدا ڕاست نییە، بەڵكو دەبێ لەگەڵ هێزە ئیقلیمییەكانی وەك ئێران و توركیاش ئەم میتۆدە پەیڕەو بكەین، هەرێمی كوردستان هەندێك جار ئەم جۆرە لە سیاسەتی پیادە كردووە و قازانجی گەورەشی لێ كردووە.

 كاتی ئەوە هاتووە لەبری مانەوە لە ناو بازنەی ململانێ و قەیرانە هەمیشەییەكانی وەك «ماددەی ١٤٠، پرسی پێشمەرگە و دۆسیەی نەوت» بەرەو قۆناغی بەرژەوەندیی هەمیشەیی هەنگاو بنێین، واتە دەبێ ململانێی بەردەوام بگۆڕین بۆ بەرژەوەندیی بەردەوام. ئێستا حكومەتێكی نوێ لە بەغدا لەسەر كارە و بەرنامەیەكی ڕاگەیاندووە، جێگەی داخی زۆرە كە لە ناوەندە ڕۆشنبیری و میدیاییەكانی خۆماندا، چ هی پارتی، یان یەكێتی، تەنیا بە دیدێكی نەرێیانە و ڕەخنەگرانە سەیری ئەم بەرنامەیە دەكرێت، لە كاتێكدا لەناو ئەو بەرنامەیەدا دەرفەتی زۆر هەیە بۆ كاركردنی پێكەوەیی و پاراستنی بەرژەوەندییەكانمان كە دەبێ دەستی پێوە بگرین.

بۆ نموونە، لە تەوەرەی یەكەمی بەرنامەی حكومەتدا باس لە وە دەكات دەبێ چەك تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا بێت، لێرەدا دەبێ زیرەكانە مامەڵە بكەین، ئەگەر بڕیار بێت ٤٦ فەسیلی حەشدی شەعبی، كە ٢٠یان ڕاستەوخۆ سەر بە ئێرانن، بێنە ژێر ڕكێفی دەوڵەت، ئەوا دەبێ هێزەكانی ٧٠ و ٨٠ی خۆمان ببنە بەشێك لە سیستمێكی نیشتمانیی یەكگرتوو. ناكرێت ئێمە داوا لە لایەنەكانی دیكە بكەین چەكەكانیان ڕادەستی دەوڵەت بكەن، بەڵام هێزەكانی خۆمان تەنیا بە فەرمانی حزبی بجووڵێنین. مێژووی عێراقی نوێ نیشانی داوە كە هێزە چەكدارەكان هەمیشە وەك ئامرازێكی سیاسی بەكار هاتوون، جا جەیشی مەهدی بێت یان ڕێكخراوی بەدر و ئێستاش فەسیلە جیاوازەكان، بۆیە تاكە ڕێگە بۆ داهاتوویەكی سەقامگیر، بونیادنانی هێزێكی نیشتمانیی ڕاستەقینەیە.

هەروەها لە بڕگەی چوارەمی بەرنامەكەدا هاتووە كە دەبێ یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی دەربچێت، ئەمە دەرفەتێكی زێڕینە، لەبری ئەوەی تەنیا لە دوورەوە سەیری بكەین، با بە هەموو توانای پەرلەمانتار و وەزیرەكانمانەوە كار لەسەر ئەم یاسایە بكەین، با لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك دەیان كۆنفرانسی زانستی و یاسایی بە بەشداریی پسپۆڕانی نێودەوڵەتی ڕێك بخەین بۆ ئەوەی یاسایەك بەرهەم بێت كە مافە دەستوورییەكانی هەرێمی تێدا پارێزراو بێت.

خاڵێكی دیكەی گرنگ، جەختكردنەوەی بەرنامەی حكومەتە لەسەر پرسی لامەركەزییەت لە میحوەر و بڕگەی حەوتەمدا، ئەمە دەنگدانەوەی دەستووری عێراقە و دەبێ وەك چەترێك بۆ پاراستنی قەوارەی هەرێم بەكاری بهێنین، زمانێكی نوێ لەم بەرنامەیەدا دەبینرێت كە لە سەردەمی عادل عەبدولمەهدی، یان سوودانی بەم شێوەیە نەبووە، بۆ نموونە بەكارهێنانی دەستەواژەی «پاپەندبوونی پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان» بە بەرنامەی حكومەت، نیشانەی گۆڕانكارییەكە لە تێڕوانینی بەغدا بۆ هەرێم. من وەك كەسێك كە لە بواری ماف و ئازادییەكاندا كار دەكەم، هەمیشە خەون بە دەوڵەتێكی بەهێزەوە دەبینم كە تێیدا یاسا سەروەر بێت، نەك میلیشیا و هێزی دەرەبەستی، بەڵام دەبێ هۆشیار بین، ئێستا لە عێراقدا جۆرە دەوڵەتێكی «زەبائینی» یان نێوەندگیری بەرژەوەندیخواز خەریكە دروست دەبێ، كە تێیدا خزمەتگوزاری لە بەرانبەر بێدەنگكردنی دەنگە ئازادەكاندا پێشكەش دەكرێت، واتە حكومەتی عێراق چەند پرد و شەقام و باخچەیەك دروست دەكات، بەڵام لە بەرانبەردا مەودای ئازادییەكانمان لێ دەستێنێتەوە، ڕێكخراوەكان دادەخات و بانكەكان و دیوانی چاودێریی دارایی وەك ئامرازی فشار بەكار دەهێنێت، ئەمە مەترسییەكی گەورەیە كە دەبێ بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكەین.

لە كۆتاییدا، هەرێمی كوردستان هیچ بژاردەیەكی دیكەی لەبەردەمدا نییە جگە لەوەی سیاسەتی گۆڕینی «ململانێی هەمیشەیی» بۆ «بەرژەوەندیی هەمیشەیی» پیادە بكات. ناتوانین واقیع و هێزی وڵاتانی دراوسێی وەك ئێران و توركیا پشتگوێ بخەین، هەروەك چۆن ناتوانین بەبێ بەغدا لەم جوگرافیایەدا بەردەوام بین. سەردانی سەركردە باڵاكانی هەرێم بۆ وڵاتانی دەوروبەر و بەغدا، دەبێ وەك دەرفەتێك بۆ ئەم گۆڕانكارییە سیاسییە سەیر بكرێت. گەشبینی بەو مانایە نییە كە عێراق و ناوچەكە كێشەیان تێدا نییە، نەخێر، عێراق هاوكێشەیەكی زۆر ئاڵۆز و پڕ لە گرێوگۆڵە، بەڵام وەك «شیشرۆن» دەڵێت: حیكمەت لە سیاسەتدا ئەوەیە كە لە ناو ئەم هەموو ئاڵۆزییەدا، خاڵە هاوبەشەكان بدۆزییەوە و ڕێگەیەك بۆ ڕزگاركردنی گەلەكەت بدۆزیتەوە. ئەگەر وا بیر بكەینەوە كە هەمووان لە بەغدا دیموكراتخواز و فریشتەن، ئەوا خۆمان دەخەڵەتێنین، بەڵام ئەگەر بە زمانی بەرژەوەندی و هێز و زیرەكیی سیاسییەوە بچینە پێشەوە، دەتوانین دەستكەوتی گەورەتر بۆ نەوەكانی داهاتوومان مسۆگەر بكەین، بێئومێدی هیچ كێشەیەك چارەسەر ناكات، بەڵكو تەنیا كاركردن لەسەر «مومكینات» و گۆڕینی هەڕەشەكان بۆ دەرفەت دەمانگەیەنێتە كەناری ئارامی.