ئیپەك ئەسعەد قەساب، سەرۆكی ڕێكخراوی پەمبەچاتی ئافرەتانی توركمانییە و یەكێكە لەو چالاكە مەدەنییانەی كە خەبات بۆ مافی پێكهاتە جیاوازەكان و مافەكانی مرۆڤ دەكات، هەروەها ڕۆژنامەنووسە و ئێستا وەك پسپۆڕێكی بواری پەروەردەیی كاردەكات. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

سەرەتا سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، دەستخۆشییەكی گەرمیان لێ دەكەم بۆ ڕەخساندنی ئەم سەكۆ مەعریفی و سیاسییە و خولقاندنی ئەم كەشە دیموكراسی و دیالۆگە كراوەیەی كە سەرجەم ڕەهەند و جیاوازییەكانی گرتووەتەوە. بێگومان ئەنجامدانی ئەم جۆرە دیدارە هەمەلایەنانە، هەنگاوێكی گرنگە بۆ لێكتێگەیشتنی زیاتر لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا.

كاتێك لە عێراقی ئەمڕۆدا باس لە چەمكی «ئاشتی» و پرەنسیپی «دیالۆگ» دەكەین بۆ چارەسەركردنی بنەڕەتیی كێشەكان، پێویستە ئەوە بزانین كە تەنیا گوتنی وشەی ئاشتی بەس نییە. ئاشتی كاتێك دەبێتە واقیع كە لەسەر بنەمای داتا، ڕاستییە سیاسییەكان و نموونە بەرجەستەكانی ژیانی ڕۆژانەی خەڵك بونیاد بنرێت. بەداخەوە، لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراقدا، وشەكانی ئاشتی و گفتوگۆ زۆر جار تەنیا وەك «كەڤەر» و پەردەیەك بەكار هاتوون بۆ پەردەپۆشكردنی تەنگژەكان و هیچ كات نەگەیشتوونەتە قۆناغی جێبەجێكردن.

عێراق وڵاتێكی فرەنەتەوە، فرەئایین و فرەكولتوورە، بەڵام لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بەهۆی نەبوونی دیدگایەكی نیشتمانیی گشتگیرەوە، تووشی سەختترین قەیرانەكان بووەتەوە، لەم نێوەندەدا هەموو نەتەوە و پێكهاتەكان بە ڕێژەی جیاواز بوونەتە قوربانیی ئەم ناسەقامگیرییە، ئەم دۆخە نالەبارە تەنیا ڕێكەوت نییە، بەڵكو دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی ململانێیەكی سیاسیی بێ سەروبەر، ناكۆكیی قووڵی نەتەوەیی و ئایینی و دابەشكردنێكی نادادپەروەرانەی دەسەڵات و سامانی وڵاتە. لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە، دەستوەردانی دەرەكی وەك گەورەترین و كوشندەترین كێشە، كارلێكی نەرێنی لەسەر سەروەریی وڵات و ئیرادەی سیاسی دروست كردووە.

ئەم دەستتێوەردانە دەرەكییانە، هاوتەریب لەگەڵ پاوانخوازی لە دەسەڵاتدا، پشتگوێخستنی بە ئەنقەستی دەستوور و نەبوونی متمانەی سیاسی لە نێوان لایەنەكاندا، عێراقیان بەرەو لێواری ناسەقامگیرییەكی بەردەوام بردووە، لەم هاوكێشەیەدا، هەمیشە بەرژەوەندیی ئەو لایەنە دەسەپێندرێت كە خاوەنی نفووز و هێزی زیاترە، نەك ئەو لایەنەی كە خاوەن مافی ڕەوایە.

سەبارەت بە ناوچە دابڕێنراوەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان، ئەگەرچی ڕەنگە وردەكارییە تەكنیكییەكان زۆر دیراسە نەكرابن، بەڵام واقیعەكە پێمان دەڵێت كە دانیشتووانی ئەو ناوچانە لە دۆخێكی نادیار و «هەڵواسراو»دا دەژین. ئەوان لە نێوان بەرداشی حكومەتی فیدڕاڵ و حكومەتی هەرێمدا باجی ململانێكان دەدەن و لە سەرەتاییترین مافە خزمەتگوزاری و سیاسییەكانیان بێبەش كراون، ئەم پشتگوێخستنە، بمانەوێت، یان نەمانەوێت، لە ئایندەدا كاریگەریی نەرێنیی گەورە لەسەر پێگەی سیاسی و دەستووریی هەرێمی كوردستانیش جێ دەهێڵێت.

خاڵێكی دیكەی جێگەی نیگەرانی ئەوەیە كە لە عێراقدا زۆر جار «ئایین» وەك ئامرازێك دەخرێتە پێش «نەتەوە»، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستكردنی مەغدووریەتێكی گەورە و تەسككردنەوەی مەودای ئازادییەكان بۆ نەتەوە و پێكهاتە ڕەسەنەكان. ئێمە وەك نەتەوەی توركمان، وەك پێكهاتەیەكی سەرەكی و مێژوویی ئەم وڵاتە، لە لایەن حكومەتی فیدڕاڵەوە ڕووبەڕووی چەندین بڕیاری نادادپەروەرانە بووینەتەوە كە زیانی گەورەی بە ناسنامە و پێگەی ئێمە گەیاندووە، لە هەر كێشە و گرژییەكدا كە لە ناوچەكانمان ڕوو دەدات، ئێمە وەك پێكهاتەیەك تەنیا لایەنی زیانمەند بووین و قوربانیی یەكەم بووین.

حكومەتی فیدڕاڵی عێراق لە ئێستادا لە بەردەم دەرفەتێكی مێژووییدایە بۆ ئەوەی بە قووڵی سوود لە ئەزموونی چەندین ساڵەی هەرێمی كوردستان و ئەو وڵاتە جیهانییانە وەربگرێت كە پێشتر لە ناو جەرگەی تەنگژە، جەنگە نێوخۆییەكان و ململانێ خوێناوییەكاندا بوون، و دواتر توانییان لە ڕێگەی گۆڕانكاریی ڕیشەیی لە سیستمی حوكمڕانیدا، لاپەڕەیەكی نوێ هەڵبدەنەوە. ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر هەیە كە دەبێت هەمووان بڕوای پێ بێنن، ئەویش ئەوەیە كە بوونی نەتەوە و پێكهاتە جیاوازەكان لە نێو یەك چوارچێوەی نیشتمانیدا، نەك هەر بارگرانی نییە، بەڵكو سەرمایەیەكی مرۆیی و كولتووریی دەوڵەمەندە كە دەتوانێت ببێتە هەوێنی گەشەپێدانێكی هەمەلایەنە بۆ وڵات. بۆ ئەوەی بتوانین ئاشتییەكی ڕاستەقینە و بەردەوام لەم خاكەدا بچەسپێنین، بەر لە هەر شتێك پێویستمان بە بونیادنانی زمانێكی هاوبەش هەیە، زمانێك كە لەسەر بنەمای قبووڵكردنی ئەویتر، دیالۆگی نیشتمانی، ڕێزگرتن لە جیاوازییەكان و گوێگرتن لە سەرجەم دەنگە ناڕازی و پەراوێزخراوەكان بونیاد نرابێت. پێویستە بە تەواوی لە زمانی توندوتیژی و سڕینەوە دوور بكەوینەوە و لە جیاتی ئەوە، كولتووری لێبووردەیی، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و یەكسانیی نێوان هاووڵاتییان بكەینە بنەمای كاركردن، تاوەكو هەمووان هەست بە ئارامی و دڵنیایی بكەن.

داخەكەم لە ئێستای عێراقدا، گەلێك یاسا و دەقمان هەن كە لەسەر كاغەز جوانن، بەڵام لە ڕاستیدا بە سیاسی كراون و هێندەی وەك ئامرازێك بۆ بەرژەوەندیی حزبی و تائیفی بەكار دێن، وەك دەستوورێكی باڵا مامەڵەیان لەگەڵ ناكرێت، ئەمەش غەدرێكی یەكجار گەورەیە كە لە پرۆسەی دیموكراسی دەكرێت. سەبارەت بە پرسی زەمانەتكردنی مافی پێكهاتەكان، كە دڵنیاییە بۆ مانەوەی ڕەسەنایەتیی وڵات، دەبینین تەنانەت لە هەرێمی كوردستانیش جۆرێك لە پاشەكشە و دەستكاریی نەرێنی لە یاساكاندا دەكرێت، كە پێشێلكارییەكی ڕاستەوخۆیە بەرامبەر بە مافە مێژووییەكانمان. ئەو پشك و كورسییانەی كە وەك «كۆتا» بۆ پێكهاتەكان لە حكومەتی هەرێمی كوردستان دیاری كرابوون، لەبری ئەوەی زیاد بكرێن بۆ چەسپاندنی دادپەروەری، ڕۆژ بە ڕۆژ بەرەو كەمبوونەوە و لاوازبوون دەچن، ئەمە ستەمێكی ئاشكرایە كە لە نەتەوەی توركمان دەكرێت، ئێمە پێشتر پێنج كورسیی پەرلەمانمان هەبوو و بەردەوام داوای زیادكردنی ئەو ڕێژەیەمان دەكرد تا نوێنەرایەتییەكی ڕاستەقینەترمان هەبێت، كەچی نەك هەر زیادیان نەكرد، بەڵكو كەم كرایەوە بۆ سێ كورسی. پاشان بە شێوەیەكی ناڕەوا دابەش كران، بە جۆرێك كە یەكێك لەو كورسییانە خرایە پارێزگای سلێمانی، لە كاتێكدا هەمووان دەزانن زۆرینەی هەرە زۆری دانیشتووانی توركمان لە هەولێر نیشتەجێن و لە سلێمانی ئامادەییەكی وەهای توركمان نییە كە پێویستی بە كورسیی نوێنەرایەتی هەبێت، چونكە ئەو توركمانانەی لەوێن تەنیا بۆ مەبەستی كار و فەرمانبەری دەچن، نەك وەك دانیشتووی ڕەسەن و خاوەن مێژوو لەو ناوچەیەدا بووبن.

دەستتێوەردانی دەرەكی هەمیشە وەك هۆكارێكی سەرەكی و تێكدەر ڕۆڵی هەبووە لە دروستكردنی قەیرانی متمانە لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا، حكومەتی فیدڕاڵیش تا ئێستا نەیتوانیوە وەك پێویست سوود لەو ئەزموونە ئەرێنییانە وەربگرێت كە لە هەرێمدا هەبوون بۆ پاراستنی ئەم یەكگرتووییە. كێشەیەكی دیكەی قووڵ كە بەرۆكی ئەم وڵاتەی گرتووە، پێشخستنی بیروباوەڕی ئایینی و مەزهەبییە بەسەر ناسنامەی نەتەوەییدا، لە ڕاستیدا وڵاتێك كە فرەنەتەوە بێت، دەبێت ناسنامەی دەوڵەتەكەی ڕەنگدانەوەی هەمووان بێت، نەك تەنیا باڵادەستیی یەك ئایین، یان یەك مەزهەب. قەیرانە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق لە چەند خاڵێكی دیاردا كورت دەبنەوە: دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن كەمینەیەكی سیاسییەوە، پشتگوێخستنی دەستوور، بە سیاسیكردنی دامەزراوە یاساییەكان، نەمانی متمانەی سیاسی، و گۆڕینی هاوكێشەكان تەنیا بۆ بەرژەوەندیی هێزە باڵادەستەكان، ئەم دۆخە بووەتە هۆی لاوازبوونی دامەزراوە نیشتمانییەكان و بەرتەسككردنەوەی مافی پێكهاتەكان. پێكهاتەكانی كوردستان چ لە سەردەمی ڕژێمی پێشوو و چ لە دوای پڕۆسەی ئازادیی عێراقیش، هەمیشە لەنێوجەرگەی ئەم ململانێیانەدا بوون، بەڵام هیچ كات وەك ئێستا دەستوەردان لە یاسا و دەستوور بە مەبەستی لاوازكردنیان ئەوەندە ئاشكرا نەبووە.

عێراق وڵاتێكی فرەڕەهەند و دەوڵەمەندە بە جیاوازییەكان، بەڵام لە دە ساڵی ڕابردوودا بەهۆی توندبوونی ململانێ سیاسییەكان و ناكۆكییە نەتەوەییەكان و بەكارهێنانی هێز لەبری لۆژیك، وڵات كەوتووەتە نێو قەیرانێكی خنكێنەرەوە. لێرەوەیە كە دەڵێین دیالۆگ چیتر بژاردەیەكی سیاسیی ئارەزوومەندانە نییە، بەڵكو پێویستییەكی باڵای نیشتمانییە بۆ مانەوەی وڵات. مێژووی خوێناویی دوای ساڵی ٢٠٠٣ وانەیەكی گەورەی پێ داین، شەڕی ناوخۆ، تیرۆر، توندوتیژیی تائیفی و ئاوارەبوونی ملیۆنان هاووڵاتی بێتاوان، هەموویان دەرئەنجامی نەبوونی زمانێكی هاوبەش و پشتگوێخستنی گفتوگۆ بوون، تەنانەت لە سەردەمی شەڕی دژ بە تیرۆریستانی داعشدا، كاتێك سێیەكی خاكی عێراق كەوتە دەست تیرۆریستان و شەش ملیۆن مرۆڤ دەربەدەربوون، تەنیا ئەو كاتەی پێكهاتەكان لەسەر مێزی گفتوگۆ كۆبوونەوە و هەماهەنگییان كرد، توانرا ناوچەكان ڕزگار بكرێن. عێراق موڵكی هیچ گرووپ و لایەنێكی دیاریكراو نییە، عەرەب، كورد، توركمان، كلدان، ئاشووری و ئێزدی، هەموویان بە یەكسانی خاوەن و شەریكی ئەم نیشتمانەن. هەر كاتێك زمانی ڕێزگرتن و قبووڵكردنی یەكتر لاواز بووبێت، كێشەكان قووڵتر بوونەتەوە.

كلیلەكانی چارەسەر تەنیا لە چەند خاڵێكدا كورت دەبنەوە: قبووڵكردنی جیاوازییەكانی یەكتر، گوێگرتن لە داواكاریی هەموو پێكهاتەكان بە بێ جیاوازی، بەكارهێنانی زمانی ئارام و لە هەمووشیان گرنگتر، پێشخستنی بەرژەوەندیی گشتی و نیشتمانی بەسەر بەرژەوەندیی تەسك و كورتی حزبیدا. نموونەی سەركەوتووی جیهانی زۆرن، وەك چۆن لە ئەفریقای باشوور لە ڕێگەی «كۆمیسیۆنی ڕاستی و لێبوردن»ـەوە و لە ڕواندا بە پڕۆژەی ئاشتبوونەوەی نیشتمانی توانییان لە سەر وێرانەی جەنگەكان وڵات بونیاد بنێنەوە، عێراقیش دەبێت ئەو ڕاستییە تێبگات كە هیچ كێشەیەك بە زەبری چەك و هێز چارەسەر نابێت. ئەم نیشتمانە پێویستی بەوە نییە لایەنێك بەسەر لایەنێكی دیكەدا سەربكەوێت، بەڵكو پێویستی بەوەیە هەمووان پێكەوە سەركەوتوو بن لە بونیادنانی وڵاتێكی دادپەروەردا. ئاشتی هەرگیز بە هێز و سەپاندن دروست نابێت، بەڵكو تەنیا بە متمانەی دوولایەنە، دیالۆگی بێپەردە و قبووڵكردنی یەكتر فەراهەم دەبێت.

زۆر سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە و بۆ سەرنج و گوێگرتنتان.